Кіріспе
Норвегия тілінің ерте түрі: Ескі норвегия тілі (gammelnorsk және gam(m)alnorsk), сонымен қатар норвегиялық руна тілі деп аталады, бұл норвегия тілінің 11-14 ғасырлар аралығында қолданылған ерте түрі; ол Ескі Батыс Норвегия тілі мен Орта Норвегия тілі арасындағы кезеңдік тіл. Оның Ескі Батыс Норвегия тілінен айырмашылығы көбінесе конвенциялық мәселе, бірақ тілдің өзінің мол әртүрлілігін дамыта бастаған дәуір де осы. Ескі норвегия тілі әдетте келесі диалектілік аймақтарға бөлінеді:
the language
Old Norwegian (gammelnorsk and gam(m)alnorsk), also called Norwegian Norse, is an early form of the Norwegian language that was spoken between the 11th and 14th century; it is a transitional stage between Old West Norse and Middle Norwegian. Its distinction from Old West Norse is mostly a matter of convention, but it is also the period when the language begun to develop its immense diversity. Old Norwegian is typically divided into the following dialect areas:
Western Norway:
Trøndelag
Northwest Norway (Romsdal, Sunnmøre, Nordfjord and the coast of Sogn)
Southwest Norway:
Outer Southwest (Rogaland and Hordaland)
Inner Southwest (Agder, western Telemark, Setesdal, continental Sogn, Hordaland and Rogaland, including Iceland and the Faroe Islands)
Eastern Norway:
Southeast Norway
East Norway Proper
No sources appear to exist from which the dialectal variation of the rest of Norway might be discerned. There do, however, seem to be reasons to believe the region of Oppland constituted its own dialect area, though it is unclear whether this would fall within the Western or Eastern dialect group, as well as that Greenlandic Old Norse had begun to develop its own linguistic variety. Many Old Norwegian dialects feature a height based system of vowel harmony: Following stressed high vowels (, , , , , ) and diphthongs (, , ), the unstressed vowels and appear as i, u, while they are represented as e, o following long non high vowels (, , , , ). The situation following stressed short non high vowels (, , , , , ) is much debated and was apparently different in the individual dialects. The u umlaut of short (written ǫ in normalized Old Norse) is not as consistently graphically distinguished from non umlauted as in Old Icelandic, especially in writings from the Eastern dialect areas. It is still a matter of academic debate whether this is to be interpreted phonologically as a lack of umlaut or merely as a lack of its graphical representation.
Батыс Норвегия:
Трёнделаг
Солтүстік-Батыс Норвегия (Ромсдал, Суннмёре, Нордфьорд және Согн жағалауы)
Оңтүстік-Батыс Норвегия:
Сыртқы Оңтүстік-Батыс (Рогаланд және Хордаланд)
Ішкі Оңтүстік-Батыс (Агдер, батыс Телемарк, Сетесдал, құрлықтағы Согн, Хордаланд және Рогаланд, сондай-ақ Исландия мен Фарер аралдары)
Шығыс Норвегия:
Оңтүстік-Шығыс Норвегия
Шығыс Норвегияның негізгі бөлігі
Норвегияның қалған бөлігіндегі диалектілік айырмашылықтарды анықтауға болатын ешқандай дерек көзі жоқ сияқты. Дегенмен, Оппланд аймағының өзіндік диалектілік аймақ құрағанына сенуге негіз бар, бірақ ол Батыс немесе Шығыс диалектілік тобына жататыны белгісіз. Сонымен қатар, Гренландиялық Ескі Норвегия тілі де өзінің тілдік ерекшеліктерін дамыта бастады. Көптеген Ескі Норвегия диалекттерінде дауыстылардың үйлесімділігінің биіктікке негізделген жүйесі кездеседі: жоғары дауыстылар (, , , , , ) және дифтонгтар (, , ) кейін басымсыз дауыстылар i, u түрінде, ал ұзын емес жоғары дауыстылар (, , , , ) кейін e, o түрінде айтылады. Басымсыз қысқа жоғары емес дауыстылар (, , , , , ) кейін қандай өзгерістер болатыны күрделі мәселе және әртүрлі диалектілерде әртүрлі болған. Қысқа дауыстының (қалыпқа келтірілген Ескі Норвегия тілінде ǫ деп жазылатын) уумлауты, әсіресе Шығыс диалектілік аймақтарындағы жазбаларда, Ескі Исландия тіліндегідей, уумлаутсыз дауыстыдан ажыратылмайды. Бұл фонологиялық тұрғыдан уумлауттың болмауы ретінде немесе оның графикалық бейнеленуінің жоқтығы ретінде қарастырылуы керек пе деген мәселе әлі де академиялық пікірталас нысаны болып табылады.
the language
Old Norwegian (gammelnorsk and gam(m)alnorsk), also called Norwegian Norse, is an early form of the Norwegian language that was spoken between the 11th and 14th century; it is a transitional stage between Old West Norse and Middle Norwegian. Its distinction from Old West Norse is mostly a matter of convention, but it is also the period when the language begun to develop its immense diversity. Old Norwegian is typically divided into the following dialect areas:
Western Norway:
Trøndelag
Northwest Norway (Romsdal, Sunnmøre, Nordfjord and the coast of Sogn)
Southwest Norway:
Outer Southwest (Rogaland and Hordaland)
Inner Southwest (Agder, western Telemark, Setesdal, continental Sogn, Hordaland and Rogaland, including Iceland and the Faroe Islands)
Eastern Norway:
Southeast Norway
East Norway Proper
No sources appear to exist from which the dialectal variation of the rest of Norway might be discerned. There do, however, seem to be reasons to believe the region of Oppland constituted its own dialect area, though it is unclear whether this would fall within the Western or Eastern dialect group, as well as that Greenlandic Old Norse had begun to develop its own linguistic variety. Many Old Norwegian dialects feature a height based system of vowel harmony: Following stressed high vowels (, , , , , ) and diphthongs (, , ), the unstressed vowels and appear as i, u, while they are represented as e, o following long non high vowels (, , , , ). The situation following stressed short non high vowels (, , , , , ) is much debated and was apparently different in the individual dialects. The u umlaut of short (written ǫ in normalized Old Norse) is not as consistently graphically distinguished from non umlauted as in Old Icelandic, especially in writings from the Eastern dialect areas. It is still a matter of academic debate whether this is to be interpreted phonologically as a lack of umlaut or merely as a lack of its graphical representation.
Ескі Норн
Норн – 19 ғасырдың соңында немесе 20 ғасырдың басында жойылған, солтүстік герман тілдері тобынан тараған тіл. Ол негізінен Солтүстік аралдарда, атап айтқанда Оркни (Оркниджар) және Шетланд (Хяльтланд) аралдарында, сондай-ақ Шотландияның солтүстік ұшындағы Кейтнесте қолданылған. Норн тілінен Оркни Норні мен Шетланд Норнінде сақталған бірнеше әдеби еңбектер ғана қалды, ал Кейтнис Норні 15 ғасырда жойылып, шотланд тілімен ысталған деп есептеледі. 17 және 18 ғасырлардағы мәліметтерде Норн тілінің, көбінесе дат, норвег немесе швед тілі деп жаңылысқан, қарқынды түрде азайып бара жатқаны айтылады, бірақ Шетланд аралдарында Оркниге қарағанда көбірек таралған. Уолтер Сазерленд осы тілдің соңғы туған тілдесi ретінде танылады, ол 1850 жылы қайтыс болды. Дегенмен, Фула және Унст аралдарында 20 ғасырға дейін, әсіресе өлеңдер мен әндерде Норн тілінде сөйлегендер болды деген көптеген мәлімдемелер бар.
Орта норвег тілі
1349 жылы Норвегияны "Қара өлім" қырықты, нәтижесінде халықтың 60 пайызынан астамы қаза тапты. Бұл норвег тілінің келешектегі дамуына маңызды әсер етті. 1350 жылдан шамамен 1550 жылға дейінгі Норвегияда қолданылған тіл әдетте орта норвег тілі деп аталады. Тіл бірнеше өзгерістен өтті: морфологиялық үлгілер қарапайымдатылды, оның ішінде грамматикалық жағдайлардың жоғалуы және етістіктердегі жеке тұлғалық жалғаулардың тегістелуі болды. Сондай-ақ, кейбір диалекттерде, Норвегияның бір бөлігінде дауыстылардың қысқаруы орын алды, көптеген сөз соңғы басылмаған дауыстыларын жалпы "e" дыбысына дейін азайтты. Дауыстық тізім де өзгерістерге ұшырады. Норвег тілінен "þ" және "ð" әріптерімен белгіленген тіс дыбыстықтары жойылды, олар тиісінше "t" және "d" дауыстықтарымен бірікті немесе толығымен жоғалып кетті.