Кіріспе

Саяси беделді қайтару

Саяси оңалту – саяси партияның немесе үкіметтің беделділігін жоғалтқан мүшесінің қоғамдық құрметке және саяси қабылдауға қайта оралу процесі. Бұл термин көбінесе ықпал мен мәртебесінен айырылғаннан кейін қайтадан беделді болған басшыларға немесе танымал тұлғаларға, тіпті қайтыс болғаннан кейін ақталуға ие болғандарға қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ұғым коммунистік мемлекеттер мен партиялармен байланысты, онда саяси бағыттың өзгеруі, көбінесе билік күресінің нәтижесінде, коммунистік партияның жетекші мүшелерін саяси қақтығыстың жеңілген жағына алып келді және олардың ықыласы төмендеді, олар айыпталып, түрмеге қамалды немесе тіпті өлім жазасына кесілді. Бұл адамдар үстем саяси бағытқа мойынұсынып, бұрынғы сенімдерінен немесе беделділігін жоғалтқан басшыларға деген адалдығынан бас тартқаннан кейін немесе партия басшылығының өзгеруіне байланысты, сол тұлғаны немесе топты беделсіздікке түсірген көзқарастарға немесе байланыстарға көбірек жанашырлықпен қарау арқылы оңалтуға қол жеткізе алады. Саяси оңалтудан өткен белгілі тұлғалардың қатарында Мәдени революция кезінде «үшінші жолшы» деп айыпталған, бірақ кейіннен оңалтылып, Қытай Халық Республикасының ең басты басшысы болған Ден Сяопин және 1918 жылдың шілдесінде большевиктердің қолынан қаза тапқан, бірақ Ресей Жоғарғы соты 2008 жылдың 1 қазанында ақтаған Ресейдің соңғы патшасы Николай II және оның отбасы бар.

Қытай

ҚХР тарихында оңалту жұмыстары көптеген кезеңдерде жүргізілді, бірақ ең маңыздысы Дэн Сяопиннің Қытай экономикалық реформаларын басталған кезеңі – Қытай Коммунистік партиясының 11-ші Орталық Комитетінің 3-ші пленарлық сессиясынан кейінгі Болуан Фаньчжэнь кезеңінде болды. Оңалту комитеттері (s=平反委员会) Қытай Коммунистік партиясының Орталық Комитетінен түскен шағымдарды, сондай-ақ қарапайым азаматтардың, көбінесе үлкен плакаттар түріндегі, өтініштерін қарады. Реформатор Ху Яобанг 1978 жылдан 1981 жылға дейін Мәдени революция (1966–1976) кезінде «Төрттік» тарапынан қуғынға ұшыраған адамдарды, соның ішінде Қытайдың бұрынғы төрағасы Лю Шаоқиді оңалтудың бірнеше кезеңін басқарды.

Кеңес Одағы

Бұрынғы Кеңес Одағы және посткеңестік мемлекеттер контекстінде оңалту (реабилитация, ағылшын тілінде reabilitatsiya деп жазылады немесе академиялық тұрғыда реабилитация деп аударылады) – заңсыз қылмыстық қудалауға ұшыраған адамның ақталған күйіне қайта орналасуы. Кеңес репрессияларының құрбандарына жаппай амнистия Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін басталды. 1953 жылы бастапқыда бұл ешқандай ақталуға алып келмеді. Бұл босату Никита Хрущевтің 1956 жылғы «Жеке тұлға культі және оның салдары» сөзінде сталинизмді айыптағаннан кейін оңалтумен қатар жүрді. 1950 жылдардың соңында халықты күштеп көшіру кезінде Сібірге, Қазақстанға және Орталық Азияға жер аударылған бірнеше ұлттық топтар оңалтылды. Қазіргі Ресей Федерациясы мен Украина «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын оңалту туралы» заңдар қабылдады, бұл заңдар сталиндік кезеңнен кейінгі құрбандарды оңалтудың құқықтық негізін құрайды.