Мысырдың соңғы 21-ші әулетінің патшасы Псусеннес II

Кіріспе

Мысырдың 21-ші династиясының соңғы патшасы Титхеперуре немесе Тьетхеперре Псусеннес II [грекше Ψουσέννης] немесе Хор Пасебахаенниут II [мысырлық ḥr p3 sb3 ḫˁỉ nỉwt], Мысырдың жиырма бірінші династиясының соңғы патшасы болды. Оның патшалық есімі мысыр тілінде "Раның түрленулерінің бейнесі" дегенді білдіреді. Псусеннес II көбінесе Псусеннес III деп аталатын Амонның бас жұбысымен бір адам саналады. Египтолог Карл Янсен Винкельн Абидос ғибадатханасынан табылған маңызды граффитода "бір уақытта АМУ (яғни Амонның бас жұбысы) және жоғарғы әскери қолбасшы деп аталатын" патша Тьетхеперре Сетепенре Пасебахаенниут Мерьямунның толық атақтары бар екенін атап өтті. Бұл Псусеннес бір уақытта Танис патшасы және Фиваның бас жұбысы болғанын көрсетеді, яғни ол өзінің билігі кезінде Амонның бас жұбысы лауазымынан бас тартпаған. Оның билік еткен кезіндегі аз ғана замандас куәліктеріне Сети I-нің Абидос ғибадатханасындағы аталған граффито, Умм-эль-Каабтан табылған остракон, Карнакқа қатыстылығы және оның күдікті жерлеуі кіреді – ол Танистегі Псусеннес I қабірінің алдындағы бөлмесінен табылған алтынмен қапталған табыт, патшалық урей және мумиядан тұрады. Ол Фивадағы Амонның бас жұбысы және Пинеджем II мен Истемхевтің ұлы болды. Оның қызы Мааткаре Б Осоркон I-нің Ұлы патша әйелі болды.

Psusennes II қауіпсіздігі туралы куәлік

Псусенн II-нің сенімді куәліктерінің тізіміне қосылуы мүмкін заттардың бірі – Бас діни қызметкер Псусенн III-нің аты жазылған 5-жылдық мумиялық мата. Карнак діни жылнамасының 3B фрагменті, 6-жолындағы 13 III Перет 10+X күні оның билігіне жатқызылады деп есептеледі. Алайда, патшаның аты көрсетілмеген, фрагмент Сиамун билігінен кейін дауірленгені белгілі, өйткені 3-5 жолдарында оның 17-шы жылы айтылған. Сондықтан, ол Псусенн II немесе мүмкін Шошенк I билігіне жатады. Псусенн II-ні оның ізбасары Шошенк I-мен байланыстыратын көптеген заттар бар, мысалы, Тютмос III-нің ескі мүсіні (Каир CG 42192), онда Псусенн II және Шошенк I туралы екі параллель мәтін бағанасы бар, жақында Телль-Бастадан табылған блок, ол Шошенк I-нің номенін және Псусенн II-нің преноменін сақтайды, сондай-ақ Тебалық 18-ші қабірден табылған, қазір жоғалған граффити. Жақында, жаңа жарияланған діни жылнамадағы тас блок Псусенн II патшаның тұңғыш рет қай жылы билік құрғанын көрсетті. Бұл құжат, "Карнак 94 блогы, CL 2149" деп белгіленген, Фредерик Пайродоның мәліметінше, Псусенн есімді патшаның 11-ші жылы, Шем айының бірінші айының 13-ші күні Карнак ауданындағы Амон-Ра шіркеуіне Несанкхефенмат есімді діни қызметкердің тағайындалуын тіркейді. Осы құжаттың алдыңғы жолында Несанкхефенматтың әкесі, Несамун, Сиамун патшаның тұсында Амон-Ра дініне қабылданғаны жазылған. Сиамун Танисте Псусенн II-нің алдында билік еткен. Аталған Псусенннің Псусенн II екеніне көз жеткізіледі, себебі осы фрагменттік жылнамалық құжатта келесі жолда Несанкхефенматтың ұлы Хордың Амон-Ра шіркеуінің діни қызметкері ретінде тағайындалуы тіркелген, бұл Осоркон I патшаның билігінің 3-ші жылы, Ахат айының екінші айының 14-і күні Карнакта болған. Демек, 11-ші жылды тек Псусенн II-ге ғана жатқызуға болады, бұл осы фараонның билігінің сенімді куәландырылған алғашқы күні. Британдық египтолог Айдан Додсон да Фредерик Пайродоның Карнак діни жылнамасының жаңа фрагментін тауып алғаннан кейін алынған осы жаңа дәлелді қабылдайды және 1980-жылдардың соңында Псусенн II билігі Шошенк I билігінің ішінде болды деген бұрынғы теориясын жоққа шығарды. Додсон жақында табылған жылнамалық блок құжаты Псусенн II-нің "әрине, "нағыз" патша болғанын және оның билігі Фивада мойындалғанын" растайды деп атап өтті. Додсон сондай-ақ Псусенн II-нің патшалық мәртебесі Жан Йооттің "Танис [Қабір] NRT III-нің алдындағы бөлмесінен табылған Пасебханут [патша] (яғни Псусенн) есімін бейнелейтін шикі фаянс шабтилердің партиясы, бастапқыда болжанғандай, қабірдің бастапқы иесі Пасебханут I-ге емес, [осылай] есімді кейінгі патшаға тиесілі екенін" түсінген кезде расталғанын жазады. Бұл Псусенн II-нің ұзақ уақыттан бері шіріп қалған сандығы мен мумиясы Псусенн I-нің Танис қабірінің осы алдындағы бөлмесінде, Хекахеперре Шошенк II-нің сандығы мен мумия маскасы да табылған жерде сақталғанын білдіреді.

Items which can be added to the list of secure attestations of Psusennes II include a Year 5 Mummy linen that was written with the High Priest Psusennes III's name. It is generally assumed that a Year 13 III Peret 10+X date in fragment 3B, line 6 of the Karnak Priestly Annals belongs to his reign. Unfortunately, however, the king's name is not stated and the only thing which is certain is that the fragment must be dated after Siamun's reign whose Year 17 is mentioned in lines 3 5. Hence, it belongs to either Psusennes II or possibly Shoshenq I's reign. More impressive are the number of objects which associate Psusennes II together with his successor, Shoshenq I, such as an old statue of Thutmose III (Cairo CG 42192) which contains two parallel columns of texts – one referring to Psusennes II and the other to Shoshenq I – a recently unearthed block from Tell Basta which preserves the nomen of Shoshenq I together with the prenomen of Psusennes II, and a now lost graffito from Theban Tomb 18. Recently, the first conclusive date for king Psusennes II was revealed in a newly published priestly annal stone block. This document, which has been designated as 'Block Karnak 94, CL 2149,' records the induction of a priest named Nesankhefenmaat into the chapel of Amun Re within the Karnak precinct in Year 11 the first month of Shemu day 13 of a king named Psusennes according to Frederic Payraudeau. The preceding line of this document recorded the induction of Nesankhefenmaat's father, a certain Nesamun, into the priesthood of Amun Re in king Siamun's reign. Siamun was the predecessor of Psusennes II at Tanis. The identification of the aforementioned Psusennes with Psusennes II is certain since the same fragmentary annal document next records—in the following line—the induction of Hor, the son of Nesankhefenmaat, into the priesthood of the chapel of Amun Re at Karnak in Year 3 the second month of Akhet day 14 of king Osorkon I's reign just one generation later. Therefore, the Year 11 date can only be assigned to Psusennes II and constitutes the first securely attested date for this pharaoh's reign. The British Egyptologist Aidan Dodson also accepts this new evidence from Frederic Payraudeau's discovery of this new unknown fragment of the Karnak priestly annals and has now discarded his previously published the late 1980s theory that Psusennes II's reign lay entirely within the reign of Shoshenq I. Dodson notes the recently found annal block document establishes that Psusennes II "was indeed a 'real' king, with a reign that was recognized at Thebes." Dodson also writes that Psusennes II's royal status was confirmed when Jean Yoyotte realized "that a batch of crude faience shabtis bearing the name of a [king] Pasebkhanut (i. e., Psusennes) found in the antechamber of Tanis [Tomb] NRT III did not belong to the tomb's original owner, Pasebkhanut I, as had originally been assumed, but to the later king of the [same] name." This means that Psusennes II's long decayed coffin and mummy is located in the debris of this antechamber of Psusennes I's Tanis tomb where Heqakheperre Shoshenq II's coffin and mummy mask was also discovered.