Кіріспе
Пулемелей үйіндісі (Тиа Сеу көне үйіндісі деп те аталады) – Самоа аралдарындағы ең ірі және ең ежелгі құрылым. Ол Самоадағы Савайи аралының шығыс жағындағы Палаули ауданындағы Летоло плантациясында орналасқан. Тас үйіндісі – базальт тастардан тұрғызылған пирамида, оның негізіндегі өлшемдері және биіктігі оңтүстік жағында шамамен 6 метр, ал солтүстік жағында 6 метрге дейін жетеді, және ол бағыттар бойынша бағытталған сияқты. Археологиялық қазбалар оның шамамен 1100–1400 жылдары салынғанын және 1700–1800 жылдары пайдаланылмағанын көрсетті. Үйіндінің негізі – вулкандық тастардан жасалған платформа, ол тік орналасқан тастарға негізделген. Негізгі тастың үстінде тік немесе сәл еңіс қабырғалары бар үш платформа орналасқан. Жоғарғы платформаның беті тегіс және дөңгелек өзен тастарымен төселген, ал үстінде 40-тан астам тас үйінділері табылған, олардың жақында салынғаны анықталды. Жергілікті тұрғындардың мәліметінше, тас үйінділері үйіндіні өсімдіктерден тазалаған кезде салынған.
The Pulemelei mound (also known as Tia Seu Ancient Mound) is the largest and most ancient structure in the Samoan Islands. It is situated in Letolo Plantation in the Palauli district, at the east end of Savai'i island in Samoa. The stone mound is a pyramid constructed of basalt stones and at its base measures and has a height of about on the south edge and on the north edge, and appears to have been oriented to the cardinal directions. Excavations have revealed that it was probably constructed sometime between 1100–1400 AD and was no longer used by 1700–1800 AD. The mound was constructed with a base platform made of volcanic stones, and appears to be built on vertically placed foundations stones. On top of the base stone there are three platforms on top of each other, with vertical or slightly sloping side walls. The top platform surface was level and paved with rounded stream stones, and more than 40 stone cairns were found of recent origin distributed on the top. Local informants provided that the stone piles were built when the mound was cleared of vegetation.
2002-2004 Археологиялық қазбалар
Пулемелей үйіндісіндегі археологиялық жұмыстар 2002–2004 жылдар аралығында 3 маусым бойы доктор Хелен Мартинсон Валин (қазба жетекшісі), Кон Тики мұражайының доктор Пауль Валин және Австралия Ұлттық университетінің доктор Джеффри Кларк, сондай-ақ жақын маңдағы Вайлоадан жиырмаға жуық адам, жер иелері «Нельсон инк.» бақылауымен жүргізілді. Қазбаның мақсаты – үйіндінің және оны қоршаған елді мекеннің хронологиясын түсіну, сондай-ақ оның Самоадағы полинезиялық басшылықтың және әлеуметтік жіктелудің пайда болуымен және дамуымен байланысын анықтау болды. Екінші қабатты алып тастағаннан кейін, үйіндіні егжей-тегжейлі сипаттауға және оның құрылымдық бұзылу деңгейін анықтауға мүмкіндік беретін цифрлық карта жасалды. Жүргізілген кең ауқымды қазба жұмыстары мен радиокөміртектік талдаулар нәтижесінде үйіндінің астында шамамен 2000 жыл бұрынғы керамика сынықтары, пештер және тас құралдары бар елді мекен табылды. Алғашқы үйінді кезеңі салынар алдында, шамамен 900 жыл бұрынғы бір қоныс кезеңі болған. Самоаның бірнеше орнындағы, соның ішінде Пулемелей үйіндісінен алынған көмірдің радиокөміртектік деректерін зерттеу нәтижесінде жер пештері ти (Cordyline fruticosa) өсімдігінің тамырын пісіру үшін пайдаланғаны анықталды, ал жоғары температурада пісірілген кезде ол жеуге жарамды болады. Зерттеушілер бұл өсімдікті діни рәсімдерде қолданған болуы мүмкін деп санайды. Самоаның «Қараңғы дәуірінің» (700–1000 жж.) екінші жартысында Пулемелей аймағында адам қызметінің күшеюіне қатысты нақтырақ дәлелдер бар. Радиокөміртектік талдаулар арқылы зерттеушілер «жоғарғы платформаның салынуы, ықтимал, Уму ти және Пулемелей үйіндісінің оңтүстік жағындағы жазық алаң/үйдің құрылысымен бірге жүргенін» анықтады.