Тіл біліміндегі әрекеттің себепшісі немесе бастаушысы

Кіріспе

Оқиғаның себебі немесе бастамашысы

Тіл білімінде грамматикалық агент – оқиғаға себептің немесе бастамашының тематикалық қатысы. Агент – сөйлемнің тақырыбынан және тақырыбынан өзге семантикалық ұғым. Субъект синтаксистік тұрғыдан, негізінен сөздердің реті арқылы анықталса, агент – етістікпен білдірілген әрекетке қатысы арқылы анықталады. Мысалы, "Кішкентай қызды ит шақты" деген сөйлемде қыз – субъект, ал ит – агент. "Агент" сөзі латын тіліндегі *agere* етістігінің *agens, agentis* ("іс істейтін") қазіргі уақыттық түрінен шыққан, ол "істеу" немесе "жасау" деген мағынаны білдіреді.

Теория

Әдетте жағдай сөйлеммен, әрекет сөйлемдегі етістікпен, ал әрекетті жасаушы – зат есім тіркесімен белгіленеді. Мысалы, «Джек допты тепті» сөйлемінде Джек – әрекетті жасаушы, ал доп – әрекетке ұшыраған. Кейбір тілдерде әрекетті жасаушының грамматикалық рөлін көрсету үшін оның жайы өзгертіледі немесе басқаша белгіленеді. Қазіргі ағылшын тілінде зат есімнің сөйлемдегі әрекет жасаушылық грамматикалық рөлі белгіленбейді. Кейбір зат есімдердің тұрақты әрекет жасаушылық қасиеті болғанымен (әрекет жасаушы есім: жүгіруші, тебуші, т.б.), әрекет жасаушы есім сөздің әрекетті жасаушысы болуы міндетті емес: «Джек жүгірушіге тепті». Көптеген адамдар үшін әрекет жасаушылық ұғымын интуитивті түрде түсіну оңай, бірақ оны анықтау қиын: грамматикалық әрекет жасаушының көбінесе болатын қасиеттері – оның еркі бар, сезімтал немесе сезіну қабілеті бар, жағдайдың өзгеруіне немесе қозғалысына себепші болады. Тіл білімі маманы Дэвид Даути осы қасиеттерді «Бастапқы әрекет жасаушы» анықтамасына енгізіп, «Бастапқы әрекет жасаушы» элементтерінің көпшілігі мен «Бастапқы әрекетке ұшыраған» элементтерінің аздығы бар сөзді сөйлемдегі әрекет жасаушы ретінде қарастыруға бейім. Бұл көптеген семантиктердің тақырыптық рөлдердің саны мен сапасын шешуде кездесетін мәселелерін шешеді. Мысалы, «Оның энергиясы баршаны таң қалдырды» сөйлемінде «Оның энергиясы» – әрекет жасаушы, тіпті оған қабылдау, қозғалыс немесе ерік-жігер сияқты типтік әрекет жасаушылық қасиеттері болмаса да. Тіпті Даутидің шешімі де уақыт қатынастарын білдіретін етістіктер үшін жеткіліксіз: (1) Сәуір мамырдан бұрын. vs: (2) Мамыр сәуірден кейін. Мұнда әр етістік үшін әрекет жасаушы мен әрекетке ұшырағанды нақтылау қажет. Грамматикалық әрекет жасаушы көбінесе сөйлемнің жолдасымен шатастырылады, бірақ екі ұғым да мүлдем бөлек: әрекет жасаушы оның етістікпен білдірілген іс-әрекетпен немесе оқиғамен қарым-қатынасына негізделеді (мысалы, «Соққан адам ол болды»), ал сөйлемнің жолдасы – ақпарат ағыны теориясын пайдалана отырып, формальды атауға негізделеді (мысалы, «Джек допты тепті»). «Бала допты тепті» сөйлемінде бала – әрекет жасаушы және сөйлемнің жолдасы. Алайда, сөйлем пассивтік дауыспен берілгенде, «Доп баладан тебілді» деп, доп грамматикалық сөйлемнің жолдасы болып табылады, бірақ бала әлі де әрекет жасаушы болып табылады. Ағылшын және басқа да үнді-еуропа тілдеріндегі көптеген сөйлемдерде сөйлемнің жолдасы ретінде әрекет жасаушы болады. Кейбір транзитивтік етістіктердің қолданылуы қатаң өзара әрекеттерді білдіреді, бұл әрекет жасаушы мен сөйлемнің жолдасын біріктіруді қамтуы мүмкін. Мысалы, «Джон Сильвиямен кездесті» сөйлемінде, Джон мен Сильвия екеуі де Даутидің «Бастапқы әрекет жасаушы» анықтамасына сәйкес келсе де, Сильвия ко-әрекет жасаушысы сөйлемнің тікелей толықтырғышы болғандықтан әрекетке ұшыраған ретінде төмендетіледі.

Typically, the situation is denoted by a sentence, the action by a verb in the sentence, and the agent by a noun phrase. For example, in the sentence "Jack kicked the ball", Jack is the agent and the ball is the patient. In certain languages, the agent is declined or otherwise marked to indicate its grammatical role. Modern English does not mark the agentive grammatical role of a noun in a sentence. Although certain nouns do have a permanent trait of agency (agent noun: runner, kicker, etc. ), an agent noun is not necessarily an agent of a sentence: "Jack kicked the runner". For many people, the notion of agency is easy to grasp intuitively but difficult to define: typical qualities that a grammatical agent often has are that it has volition, is sentient or perceives, causes a change of state, or moves. The linguist David Dowty included these qualities in his definition of a Proto Agent, and proposed that the nominal with the most elements of the Proto Agent and the fewest elements of the Proto Patient tends to be treated as the agent in a sentence. This solves problems that most semanticists have with deciding on the number and quality of thematic roles. For example, in the sentence His energy surprised everyone, His energy is the agent, even though it does not have most of the typical agent like qualities such as perception, movement, or volition. Even Dowty's solution fails for verbs expressing relationships in time:

(1) April precedes May. vs: (2) May follows April. Here what is agent and what is patient must be specified for each individual verb. The grammatical agent is often confused with the subject, but the two notions are quite distinct: the agent is based explicitly on its relationship to the action or event expressed by the verb (e. g. "He who kicked the ball"), whereas the subject is based on a more formal title using the theory of the information flow (e. g. "Jack kicked the ball"). In the sentence "The boy kicked the ball", the boy is the agent and the subject. However, when the sentence is rendered in the passive voice, "The ball was kicked by the boy", the ball is the grammatical subject, but the boy is still the agent. Many sentences in English and other Indo European languages have the agent as subject. The use of some transitive verbs denoting strictly reciprocal events may involve a conflation of agent and subject. In the sentence "John met Sylvia", for example, though both John and Sylvia would equally meet Dowty's definition of a Proto Agent, the co agent Sylvia is downgraded to patient because it is the direct object of the sentence.