Кіріспе

Грамматикалық болжамдар, 13–14 ғасырлар. Модистер (лат. Modists) – 13-шы және 14-шы ғасырларда Солтүстік Франция, Германия, Англия және Данияда қызмет еткен Модизм немесе спекулятивтік грамматика деп аталатын грамматикалық философия мектебінің мүшелері болды. Олардың ықпалы Еуропаның оңтүстік бөлігінде одан да аз сезілді, онда «педагогикалық грамматика» деп аталатын, шамалы қарсы дәстүр өз басымдығын ешқашан жоғалтпады.

Тарих

Вильгельм Конш, Питер Хелиас және Ральф Бове, сондай-ақ спекулятивті грамматиктер ретінде танымал, Модист қозғалысының бастапқы кезеңінде болды. Модист философиясын алғаш рет 13-шы ғасырдың ортасында Мартин Дакия (1304 жылы қайтыс болды) және оның әріптестері жасады, бірақ ол Томас Эрфуртскийдің, ондаған жылдардан кейін жазған «De modis significandi seu grammatica speculativa» атты еңбегі арқылы жүйеленгеннен кейін ғана кең танылды, бұл трактат шамамен 14-шы ғасырдың басында жазылған. 20-шы ғасырдың басына дейін бұл еңбек Джон Дунс Скоттың авторлығында деп саналды. Орта ғасырларда көптеп көшіріліп, түсіндірілген бұл кітап, Модист спекулятивті грамматикасының ең толық оқулығы болып табылады. Авторлық қате Эрфурттың спекулятивті грамматикасының Скоттың метафизикасымен ұқсастығынан туындады.

Режимдер теориясы

Модистердің философиясы, олардың аты көрсеткендей, тілдегі мағынаның 'режімдері' теориясына негізделген, ол үш бөліктен тұрады: болу режімі (modi essendi), түсіну режімі (modi intelligendi) және білдіру режімі (modi significandi). Модистер үшін сөздердің әртүрлі түрлері осы режімдер арқылы шындықты бейнелейтін деп есептелді. Моди эссенди – түсінілетін нысанның объективті қасиеттері, моди интеллегенди – түсініктің моди эссендиді бейнелеу тәсілдері, ал моди сигнификанди – тілде моди интеллегендиді бейнелеуге арналған грамматикалық құралдар. Бұл Аристотельдің сөздер ұғымдарды бейнелейтін, ал ұғымдар нысандарды бейнелейтін үш бөліктен тұратын семантикалық теориясына сәйкес келеді. Номинализмге қарсы тұрып, олар қарапайым тілдің грамматикасын талдау метафизиканың кілті екенін айтты. Модистер үшін грамматикалық формалар, яғни етістіктердің, есімдердің және сын есімдердің моди сигнификанди, тілдің терең онтологиялық құрылымын құрайды, ол шындықты объективті түрде көрсетеді. Олардың еңбегі жалпыға ортақ грамматика тұжырымын болжады, барлық қолданыстағы тілдерден ортақ грамматикалық ережелерді табуға болатынын көрсетті. Роджер Бэконның барлық тілдердің ортақ грамматикаға, онтологиялық тұрғыдан негізделген тілдік құрылымдардың ортақ негізіне құрылғанын байқауы осы қозғалысқа шабыт берген болуы мүмкін. Ол грамматика барлық тілдерде мазмұны жағынан бірдей екенін, бірақ тілдер арасында кездейсоқ өзгерістерге ұшырауы мүмкін екенін айтты.

Мұра

Спекулятивтік грамматика мен феноменология арасындағы параллелизмді Мартин Хайдеггер ерте кезеңінде байқаған, ол 1916 жылы жарық көрген «Дунс Скоттың категориялар және мағына туралы ілімі» атты алғашқы кітабында Эрфурттық Фоманың трактатын (сол кезде бұл трактат әлі де Дунс Скотка жатқызылған) талдаған.

Екіншілік көздер

Бёрсилл Холл, Г. Л. Орта ғасырлардың болжамды грамматикасы: Модистаидің partes orationis доктринасы, Семантикаға көзқарас, 11, Мотон: Гаага, 1971. Фредборг, Карин Маргарета. Кейбір 12 ғасырлық грамматиктердің пікірінше, ортағасырлық лингвистикалық ойды зерттеулер жинағында, ред. Конрад Корнер және басқалар, Лингвистикалық тарихнама, VII.1/2, Джон Бенджаминс, Амстердам, 1980, 69–84. Фредборг, Карин Маргарета. Спекулятивтік грамматика, 12 ғасыр философиясының тарихында, ред. Питер Дронк, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1988, 177–195. Келли, Луи Г. Гаммардың айнасы. Теология, философия және Модиста, Филадельфия: Дж. Бенджаминс, 2002. Мармо, Константино. Модизмдегі тілге прагматикалық көзқарас, Sprachtheorien in Spätantike und Mittelalter, ред. Стен Эббсен, Тюбинген: Гунтер Нарр Верлаг, 1995, 169–183. Пинборг, Ян. Спекулятивтік грамматика, Кейінгі ортағасырлық философияның Кембридж тарихында, Норман Крецман, Энтони Кенни және Ян Пинборг (ред.), Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1982, 254–69. Пинборг, Ян. Logik und Semantik im Mittelalter. Орта ғасырлардағы логика және семантика, Ein Uberblick, Штутгарт Бад Каннштат: Фромманн Холцбуг, 1972. Пинборг, Ян. Радульф Бритоның екінші ниеттер туралы софизмдері, Vivarium, 13, 1975, 119–152. Розиер, Ирен. Модистердің спекулятивтік грамматикасы, Лилль: Лилль университетінің баспасы, 1983.