Кіріспе

Баск әскери басшысы Памплона Корольдігінің құрылысына негіз салды. Иниго Ариста (ۋەنّقه, Wannaqo, шамамен 771-790 – 851 немесе 852) – баск басшысы және Памплонаның тұңғыш патшасы. Ол 816 жылы Панкорбо шайқасындағы жергілікті франктардың жеңілісінен кейін көзге түскен деп саналады, ал оның билеу мерзімі әдетте 824 жылы каролингтер әскерін жеңгеннен кейін басталады. Ол 840 жылдан бастап, өліміне дейін, яғни он жыл бойы Кордова әмірлігіне қарсы көтерілісші ретінде тарихқа енген. Ұлттың негізін қалаушы ретінде еске алынатын ол, 10 ғасырда "Ариста" деген лақап атымен белгілі болды. Бұл лақап баск тіліндегі Aritza (Haritza/Aiza, сөзбе-сөз "емен", яғни "бейілді") немесе латын тіліндегі Aresta ("маңызды") сөздерінен шыққан болуы мүмкін.

Шығу тегі

Иниго Аристаның тегі белгісіз. Тіпті оның әкесінің аты да даулы. Лейреде сақталған хатта ол Enneco filius Simeonis (Именоның ұлы Иниго) деп сипатталған, ал тағы бір Лейре құжатында Enneco Garceanes, que fuit vulgariter vocas Areista (көбінесе Ариста аталған Иниго Гарсес [Гарсияның ұлы]) туралы хабарлама бар. Көптеген кейінгі тарихшылар осы екі мәліметтің бірін немесе екіншісін қабылдады, бірақ олардың дұрыстығы кейінірек бұрмалану немесе жасалма болу мүмкіндігіне байланысты күмәнді. Он бірінші ғасырдың тарихшылары Ибн Хайян, оны және оның інісі Ибн Ваннаконы (بن ونّقه, Íñiguez) аль Баскунис деп атаған, ал Аль Удри оны Ибн Яннако деп атаған, екеуі де оның әкесінің де Иниго есімді болғанын көрсетеді. Родриго Хименес де Рада (шамамен 1170–1247 жж.) оны Бигорр графы деп айтқан, немесе кемінде сонда туған, бірақ оны растайтын дербес деректер жоқ. Ол Гарсия Хименеске туыс болған деген болжам бар, ол 8-ші ғасырдың соңында әкесі Химен "Күшті" Васконияға Каролингтердің енуіне қарсы тұрды. Оның орнын басатын Памплонаның екінші династиясы – Химена әдетте оған байланысты есептеледі. Инигоның анасының аты белгісіз (кейде оны негізсіз Оннека деп атайды), бірақ ол жергілікті муваллад әмірі Мұса ибн Фортун әл Касавиге үйленгені және одан Мұса ибн Мұса әл Касави ұлы болғаны белгілі. Бұл кіші Мұса Бану Касидің басшысы, Туделаның билеушісі және Эбро аңғарының маңызды феодалдарының бірі болды. Осы қарым-қатынас Иниго мен оның туыстарының Мұса ибн Мұсамен одақтасуына себеп болды, бұл оған Пиреней алқабындағы кең аумақтарға ықпалын кеңейтуге және Памплонаның Әмірліктен бөлінуіне әкелген көтерілістерге де ықпал етті.

Билікке көтерілу

Отбасы франк және Кордобалық ықпал үшін күрес арқылы билікке келді. 799 жылы франктарға жақтас кісі өлтірушілер Памплонаның губернаторы Мутарриф ибн Мусаны өлтірді, ол, мүмкін, Муса ибн Муса әл-Касавидің туысы болған. Ибн Хайян 816 жылы Абдул Карим ибн Абдул Вахид ибн Мугиттің христиан және пұтқа табынушы топтарды біріктірген Памплонаның сахибі Вэласко Гасконға (بلشك الجلشقي, Balašk al Ŷalašqī) қарсы әскери науқан бастағанын хабарлайды. Олар үш күндік шайқаста Кордова жақтастары өз жауларын жеңіп, Астурияның Альфонсо II-нің туысы Гарсия Лопес, Санчо "Памплонаның жауынгері/салтшысы" және "Салтан" атты пұтқа табынушы жауынгермен бірге Веласконы өлтірді. Франктарға жақтас күштердің жеңілісі, Франктарға қарсы Инигоның билікке келуіне мүмкіндік берді. 820 жылы Иниго Арагон графтығына араласып, франк вассалы, граф Азнар I Галиндесті Гарсия Галиндестің пайдасына, Инигоның күйеу баласы етіп тағайындады. 824 жылы графтар Эблус және Азнар Санчес бастаған каролингтер тобы Памплонаға қарсы жорыққа шықты, бірақ Ронсесвалльдің екінші шайқасында жеңілді. Дәстүр бойынша, бұл шайқас Инигоның Памплона патшасы ретінде таққа отыруымен аяқталды, бірақ оның шайқасқа қатысқаны немесе одан кейін таққа отырғызылуы туралы тікелей дәлел жоқ, және араб тарихшылары оны Веласко сияқты "Памплонаның мырзасы" деп атады. Оның мемлекеті мұсылмандар мен христиандарды бір-біріне қарсы қойып, сыртқы күштерге қарсы тәуелсіздікті сақтау үшін үнемі күш салды.

Көтеріліс және өлім

840 жылы Инигоның жеріне Сарагосаның валиі Абдалла ибн Кулайб шабуыл жасады, осының нәтижесінде оның туған ағасы Мұса ибн Мұса көтеріліс шығаруға итермеледі. Инигоның ұлы Гарсия, Инигоның жарым ағасы және батыр ағасы Фортун Инигуезбен (فرتون بن ونّقه, Fortūn ibn Wannaqo) бірлесіп, регенттік қызметін атқарды. Фортун, сонымен қатар Мұсаның да жарым ағасы болды, және олар Мұсамен бірге Кордоба әмірлігіне қарсы көтеріліске қосылды. Кордобаның әмірі Абдар Рахман II келесі жылдары жазалау науқанын бастады. 843 жылғы шайқаста Фортун Инигуез қаза тауып, Мұса аттан түсіп, жаяу қашып кетуге мәжбүр болды, ал Иниго мен оның ұлы Галинда жарақаттанып, бірнеше дворяндар, оның ішінде Веласко Гарсес, Абдар Рахманға өткен. Келесі жылы Инигоның ұлы Галиндо Инигуэз және Мұсаның ұлы Любб ибн Муса Кордобаға бағынышты болды, ал Мұса бағынуға мәжбүр болды. 845 жылы қысқа науқаннан кейін бейбітшілік орнатылды. 850 жылы Мұса Памплонаның қолдауымен қайтадан ашық көтеріліс ұйымдастырды, ал Индуо (Иниго деп есептеледі) және Митионың елшілері, «Наварраның герцогтары», француз сарайында қабылданды. Иниго мұсылман күнтізбесі бойынша 237 жылы қайтыс болды, бұл 851 жылдың соңы немесе 852 жылдың басы, және оның орнына оның ұлы Гарсия Инигуэз келді, ол әкесінің ауруы кезінде патшалықты басқарған болатын.

Лейр, Наварраның ірі монастыры

Иниго өмір сүрген кезеңде, Наваррада бірнеше монастырлардың болғандығы куәландырылған, сол кезде Кордовалық дін қызметкері Евлогий осы аймақта тоқтауға мәжбүр болды (848). Вилиесиндке жазған хатында Евлогий баск басшысының christicola princeps болғанын ғана емес, сонымен қатар Памплонадан шалқары орналасқан үш монастырьдің атауларын көрсетеді: Сиреза, Сент-Захария және Лейре. 9 ғасырда негірленген және кейіннен Памплона королі негірлеген деп есептелетін Лейре монастыры жер мен мүлік беру арқылы дамытылды. Монастырь архивіндегі құжатқа сәйкес, 842 жылы Иниго Лейреге Еса қаласы мен оның жерлерін сыйға берген ("Ego rex Eneco concedo"), алайда осы сыйлықты тіркеген құжаттың нақтылығы күмәнді. Инигоның өзі 851/852 жылдары қайтыс болғаннан кейін монастырь аумағына жерленген.

Тарихи мұра

Иниго құрған династия шамамен 80 жыл билік етті, 905 жылы оның орнына қарсы династия келді. Бірақ, әр түрлі одақтар арқасында, Наварраның кейінгі патшалары Инигодан тараған, ал кейбір деректер оларды тікелей еркек желісінен шыққан деп жаңылыстыра көрсеткен. Ол Наварра мемлекетін құрған ретінде танылады.