Памплона Корольдігінің негізін қалаушы Иниго Ариста
Íñigo Arista
Иñиго Ариста: Памплона Корольдігінің негізін қалаушы, Баск басшысы. 816-824 ж. Франктерге қарсы күресіп, Кордова әмірлігіне қарсы бас көтерген. Тарихы мен тегі туралы мәліметтер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баск әскери басшысы Памплона Корольдігінің құрылысына негіз салды. Иниго Ариста (ۋەنّقه, Wannaqo, шамамен 771-790 – 851 немесе 852) – баск басшысы және Памплонаның тұңғыш патшасы. Ол 816 жылы Панкорбо шайқасындағы жергілікті франктардың жеңілісінен кейін көзге түскен деп саналады, ал оның билеу мерзімі әдетте 824 жылы каролингтер әскерін жеңгеннен кейін басталады. Ол 840 жылдан бастап, өліміне дейін, яғни он жыл бойы Кордова әмірлігіне қарсы көтерілісші ретінде тарихқа енген. Ұлттың негізін қалаушы ретінде еске алынатын ол, 10 ғасырда "Ариста" деген лақап атымен белгілі болды. Бұл лақап баск тіліндегі Aritza (Haritza/Aiza, сөзбе-сөз "емен", яғни "бейілді") немесе латын тіліндегі Aresta ("маңызды") сөздерінен шыққан болуы мүмкін.
Basque military leader paving the grounds for the establishment of the Kingdom of Pamplona
Íñigo Arista (, ونّقه, Wannaqo, c. 771 790 – 851 or 852) was a Basque chieftain and the first king of Pamplona. He is thought to have risen to prominence after the defeat of local Frankish partisans at the Battle of Pancorbo in 816, and his rule is usually dated from shortly after the defeat of a Carolingian army in 824. He is first attested by chroniclers as a rebel against the Emirate of Córdoba from 840 until his death a decade later. Remembered as the nation's founder, he would be referred to as early as the 10th century by the nickname "Arista", coming either from Basque Aritza (Haritza/Aiza, literally 'the oak', meaning 'the resilient') or Latin Aresta ('the considerable').
Шығу тегі
Иниго Аристаның тегі белгісіз. Тіпті оның әкесінің аты да даулы. Лейреде сақталған хатта ол Enneco filius Simeonis (Именоның ұлы Иниго) деп сипатталған, ал тағы бір Лейре құжатында Enneco Garceanes, que fuit vulgariter vocas Areista (көбінесе Ариста аталған Иниго Гарсес [Гарсияның ұлы]) туралы хабарлама бар. Көптеген кейінгі тарихшылар осы екі мәліметтің бірін немесе екіншісін қабылдады, бірақ олардың дұрыстығы кейінірек бұрмалану немесе жасалма болу мүмкіндігіне байланысты күмәнді. Он бірінші ғасырдың тарихшылары Ибн Хайян, оны және оның інісі Ибн Ваннаконы (بن ونّقه, Íñiguez) аль Баскунис деп атаған, ал Аль Удри оны Ибн Яннако деп атаған, екеуі де оның әкесінің де Иниго есімді болғанын көрсетеді. Родриго Хименес де Рада (шамамен 1170–1247 жж.) оны Бигорр графы деп айтқан, немесе кемінде сонда туған, бірақ оны растайтын дербес деректер жоқ. Ол Гарсия Хименеске туыс болған деген болжам бар, ол 8-ші ғасырдың соңында әкесі Химен "Күшті" Васконияға Каролингтердің енуіне қарсы тұрды. Оның орнын басатын Памплонаның екінші династиясы – Химена әдетте оған байланысты есептеледі. Инигоның анасының аты белгісіз (кейде оны негізсіз Оннека деп атайды), бірақ ол жергілікті муваллад әмірі Мұса ибн Фортун әл Касавиге үйленгені және одан Мұса ибн Мұса әл Касави ұлы болғаны белгілі. Бұл кіші Мұса Бану Касидің басшысы, Туделаның билеушісі және Эбро аңғарының маңызды феодалдарының бірі болды. Осы қарым-қатынас Иниго мен оның туыстарының Мұса ибн Мұсамен одақтасуына себеп болды, бұл оған Пиреней алқабындағы кең аумақтарға ықпалын кеңейтуге және Памплонаның Әмірліктен бөлінуіне әкелген көтерілістерге де ықпал етті.
The origin of Íñigo Arista is obscure. There is even disagreement regarding the name of his father. A charter preserved at Leyre describes him as Enneco filius Simeonis (Íñigo son of Jimeno) and another Leyre document reports the obituary of Enneco Garceanes, que fuit vulgariter vocas Areista (Íñigo Garcés [son of García], who is commonly called Arista). Many later historians have followed one or the other of these, but the reliability of either is questioned due to the possibility of later corruption or forgery. Eleventh century chroniclers Ibn Hayyan, who calls him and his brother ibn Wannaqo (بن ونّقه, Íñiguez) al Bascunis, and Al Udri, calling him ibn Yannaqo, both thus indicate that his father was likewise named Íñigo. He is said by Rodrigo Jiménez de Rada (c. 1170–1247) to have been Count of Bigorre, or at least to have come from there, but there is no near contemporary evidence of this. It has been speculated that he was kin to García Jiménez, who in the late 8th century succeeded his father Jimeno 'the Strong' in resisting Carolingian expansion into Vasconia. A second dynasty of Pamplona monarchs that would supplant his, the Jimena, is usually made to be related to him. The name of Íñigo's mother is unknown (she is sometimes called Onneca, without foundation) but it is known that she also married local muwallad lord Musa ibn Fortun al Qasawi, by him having a son Musa ibn Musa al Qasawi. This younger Musa would become head of the Banu Qasi, ruler of Tudela and one of the chief lords of Ebro Valley. Due to this relationship, Íñigo and his kin frequently acted in alliance with Musa ibn Musa, a relationship that allowed Íñigo to extend his influence over large territories in the Pyrenean valleys, and was also instrumental in the rebellions that would lead to Pamplona breaking with the Emirate.
Билікке көтерілу
Отбасы франк және Кордобалық ықпал үшін күрес арқылы билікке келді. 799 жылы франктарға жақтас кісі өлтірушілер Памплонаның губернаторы Мутарриф ибн Мусаны өлтірді, ол, мүмкін, Муса ибн Муса әл-Касавидің туысы болған. Ибн Хайян 816 жылы Абдул Карим ибн Абдул Вахид ибн Мугиттің христиан және пұтқа табынушы топтарды біріктірген Памплонаның сахибі Вэласко Гасконға (بلشك الجلشقي, Balašk al Ŷalašqī) қарсы әскери науқан бастағанын хабарлайды. Олар үш күндік шайқаста Кордова жақтастары өз жауларын жеңіп, Астурияның Альфонсо II-нің туысы Гарсия Лопес, Санчо "Памплонаның жауынгері/салтшысы" және "Салтан" атты пұтқа табынушы жауынгермен бірге Веласконы өлтірді. Франктарға жақтас күштердің жеңілісі, Франктарға қарсы Инигоның билікке келуіне мүмкіндік берді. 820 жылы Иниго Арагон графтығына араласып, франк вассалы, граф Азнар I Галиндесті Гарсия Галиндестің пайдасына, Инигоның күйеу баласы етіп тағайындады. 824 жылы графтар Эблус және Азнар Санчес бастаған каролингтер тобы Памплонаға қарсы жорыққа шықты, бірақ Ронсесвалльдің екінші шайқасында жеңілді. Дәстүр бойынша, бұл шайқас Инигоның Памплона патшасы ретінде таққа отыруымен аяқталды, бірақ оның шайқасқа қатысқаны немесе одан кейін таққа отырғызылуы туралы тікелей дәлел жоқ, және араб тарихшылары оны Веласко сияқты "Памплонаның мырзасы" деп атады. Оның мемлекеті мұсылмандар мен христиандарды бір-біріне қарсы қойып, сыртқы күштерге қарсы тәуелсіздікті сақтау үшін үнемі күш салды.
The family came to power through struggles over Frankish and Córdoban influence in northern Iberia. In 799, pro Frankish assassins murdered Mutarrif ibn Musa, governor of Pamplona, probably kinsman of Musa ibn Musa al Qasawi. Ibn Hayyan reports that in 816, Abd al Karim ibn Abd al Wahid ibn Mugit launched a military campaign against the pro Frankish "Enemy of God", Velasco the Gascon (بلشك الجلشقي, Balašk al Ŷalašqī), Sahib of Pamplona (صاحب بنبلونة), who had united Christian and pagan factions. They fought a three day battle in which the pro Córdoba faction routed their enemies and killed Velasco, along with García López, kinsman of Alfonso II of Asturias, Sancho "warrior/knight of Pamplona", and pagan warrior "Ṣaltān". This defeat of the pro Frankish force appears to have allowed the anti Frankish Íñigo to come to power. In 820, Íñigo is said to have intervened in the County of Aragon, ejecting a Frankish vassal, count Aznar I Galíndez, in favor of García Galíndez, who became Íñigo's son in law. In 824, a Carolingian force led by counts Aeblus and Aznar Sánchez made an expedition against Pamplona, but were defeated in the second battle of Roncesvalles. Traditionally, this battle is portrayed as resulting in the crowning of Íñigo as king of Pamplona, but there is no direct evidence of his involvement in the battle or his crowning thereafter, and he is referred to by Arab chroniclers with the same title as given Velasco, "lord of Pamplona". His realm continually played Muslims and Christians against themselves and each other to maintain independence against the outside powers.
Көтеріліс және өлім
840 жылы Инигоның жеріне Сарагосаның валиі Абдалла ибн Кулайб шабуыл жасады, осының нәтижесінде оның туған ағасы Мұса ибн Мұса көтеріліс шығаруға итермеледі. Инигоның ұлы Гарсия, Инигоның жарым ағасы және батыр ағасы Фортун Инигуезбен (فرتون بن ونّقه, Fortūn ibn Wannaqo) бірлесіп, регенттік қызметін атқарды. Фортун, сонымен қатар Мұсаның да жарым ағасы болды, және олар Мұсамен бірге Кордоба әмірлігіне қарсы көтеріліске қосылды. Кордобаның әмірі Абдар Рахман II келесі жылдары жазалау науқанын бастады. 843 жылғы шайқаста Фортун Инигуез қаза тауып, Мұса аттан түсіп, жаяу қашып кетуге мәжбүр болды, ал Иниго мен оның ұлы Галинда жарақаттанып, бірнеше дворяндар, оның ішінде Веласко Гарсес, Абдар Рахманға өткен. Келесі жылы Инигоның ұлы Галиндо Инигуэз және Мұсаның ұлы Любб ибн Муса Кордобаға бағынышты болды, ал Мұса бағынуға мәжбүр болды. 845 жылы қысқа науқаннан кейін бейбітшілік орнатылды. 850 жылы Мұса Памплонаның қолдауымен қайтадан ашық көтеріліс ұйымдастырды, ал Индуо (Иниго деп есептеледі) және Митионың елшілері, «Наварраның герцогтары», француз сарайында қабылданды. Иниго мұсылман күнтізбесі бойынша 237 жылы қайтыс болды, бұл 851 жылдың соңы немесе 852 жылдың басы, және оның орнына оның ұлы Гарсия Инигуэз келді, ол әкесінің ауруы кезінде патшалықты басқарған болатын.
In 840 Íñigo's lands were attacked by Abd Allah ibn Kulayb, wali of Zaragoza, leading his half brother, Musa ibn Musa, into rebellion. Íñigo's son García acted as regent, in concert with Íñigo's warrior brother Fortún Íñiguez (فرتون بن ونّقه, Fortūn ibn Wannaqo), who was also half brother of Musa, and they joined Musa in an uprising against the Emirate of Córdoba. Abd ar Rahman II, emir of Córdoba, launched reprisal campaigns in the succeeding years. In an 843 battle, Fortún Íñiguez was killed, and Musa unhorsed and forced to escape on foot, while Íñigo and his son Galindo escaped with wounds and several noblemen, most notably Velasco Garcés, defected to Abd ar Rahman. The subsequent year, Íñigo's own son, Galindo Íñiguez, and Musa's son Lubb ibn Musa went over to Córdoba, and Musa was forced to submit. Following a brief campaign in 845, a general peace was achieved. In 850, Mūsā again rose in open rebellion, supported by Pamplona, and envoys of Induo (thought to be Íñigo) and Mitio, "Dukes of the Navarrese", were received at the French court. Íñigo died in the Muslim year 237 A. H., which is late 851 or early 852, and was succeeded by his son García Íñiguez who was already governing the kingdom during his father's long illness prior to his death.
Лейр, Наварраның ірі монастыры
Иниго өмір сүрген кезеңде, Наваррада бірнеше монастырлардың болғандығы куәландырылған, сол кезде Кордовалық дін қызметкері Евлогий осы аймақта тоқтауға мәжбүр болды (848). Вилиесиндке жазған хатында Евлогий баск басшысының christicola princeps болғанын ғана емес, сонымен қатар Памплонадан шалқары орналасқан үш монастырьдің атауларын көрсетеді: Сиреза, Сент-Захария және Лейре. 9 ғасырда негірленген және кейіннен Памплона королі негірлеген деп есептелетін Лейре монастыры жер мен мүлік беру арқылы дамытылды. Монастырь архивіндегі құжатқа сәйкес, 842 жылы Иниго Лейреге Еса қаласы мен оның жерлерін сыйға берген ("Ego rex Eneco concedo"), алайда осы сыйлықты тіркеген құжаттың нақтылығы күмәнді. Инигоның өзі 851/852 жылдары қайтыс болғаннан кейін монастырь аумағына жерленген.
During the lifetime of Íñigo, the existence of several monasteries is attested across Navarre, when the Cordovan priest Eulogius had to stay in the area (848). In a letter written to Wiliesind, not only does Eulogius reveal that the Basque leader was a christicola princeps but he provides the names of three monasteries not far from Pamplona: Siresa, St. Zacharias and Leyre. The iconic monastery of Leyre, founded in the 9th century and claimed later to be founded by the king of Pamplona, was fostered by granting lands and estates to it. A document in the archives of the monastery shows that in 842, Íñigo bestowed the town and lands of Yesa on Leyre ("Ego rex Eneco concedo "), although the authenticity of the document recording this grant is disputed. Íñigo himself is reported to have been buried in the monastery after his death in 851/852.
Тарихи мұра
Иниго құрған династия шамамен 80 жыл билік етті, 905 жылы оның орнына қарсы династия келді. Бірақ, әр түрлі одақтар арқасында, Наварраның кейінгі патшалары Инигодан тараған, ал кейбір деректер оларды тікелей еркек желісінен шыққан деп жаңылыстыра көрсеткен. Ол Наварра мемлекетін құрған ретінде танылады.
The dynasty founded by Íñigo reigned for about 80 years, being supplanted by a rival dynasty in 905. However, due to intermarriages, subsequent kings of Navarre descended from Íñigo, and some accounts even wrongly showed them to descend from Íñigo in the direct male line. He is remembered as the founder of the nation of Navarre.