Кіріспе

Италияның ең жоғары заңы – 1802 жылғы конституция.

Италия Республикасының Конституциясы 1947 жылғы 22 желтоқсанда Конституциялық жиналыс тарапынан 453 дауыспен мақұлданып, 62 дауысқа қарсы дауыс берілді. Ол 1948 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді, бұл Италия Корольдігінің бұрынғы Конституциясы қабылданғанынан бір ғасыр өткен соң болды. Мәтін содан бері он алты рет өзгертілді және 1947 жылғы 27 желтоқсанда Gazzetta Ufficiale газетінің кезектен тыс санында жарияланды. Конституциялық жиналыс 1946 жылғы 2 маусымда жалпы сайлау құқығымен сайланды, сол күні монархияны жою туралы референдум да өтті. Ол Италия азаматтық соғысы кезінде нацистік және фашистік күштерді жеңуге үлес қосқан барлық антифашистік күштердің өкілдерінен құралды. Сайлау Италияның барлық провинцияларында өтті, Болцано, Гориция, Триест, Пола, Фьюме және Зара провинцияларынан басқа. Бұл провинциялар Италия үкіметі емес, одақтас әскерлері басқаратын аумақтарда орналасқан және аумақтардың мәртебесі туралы соңғы шешім күтіліп тұрғандықтан әлі оккупацияда болды (іс жүзінде 1947 жылы осы аумақтардың көп бөлігі 1947 жылғы Париж бейбіт шартынан кейін Югославияға қосылды, мысалы, Юлиан Маршының көп бөлігі және Далмация қаласы Зара).

Қаулылар

Конституция 139 баптан тұрады (оның бесеуі кейін күштен шығарылған) және үш негізгі бөлікке бөлінген: Principi Fondamentali, яғни негізгі қағидалар (1–12 баптар); I бөлім – Diritti e Doveri dei Cittadini, немесе азаматтардың құқықтары мен міндеттері (13–54 баптар); және II бөлім – Ordinamento della Repubblica, немесе Республиканың құрылысы (55–139 баптар); одан кейін 18 Disposizioni transitorie e finali, яғни өтпелі және қорытынды ережелер келеді. Конституцияның негізінен жалпы принциптерден тұратынын және оларды тікелей қолдануға болмайтынын атап өту керек. Көптеген жазбаша конституциялардағыдай, тек бірнеше баптар ғана өздігінен күшке енетін болып саналады. Көпшілігі конституцияны іске асыру деп аталатын қосымша заңнаманы қажет етеді. Бұл процесс ондаған жылдарға созылды және кейбір саяси факторларға байланысты ол әлі де толыққанды аяқталған жоқ деп саналады.

Негізгі қағидалар (1-12 бап)

Негізгі қағидалар Республиканың негіздерін, демократиялық сипатынан бастап жариялайды, онда егемендік халыққа тиесілі және Конституцияның нысандары мен шектерінде халық тарапынан іске асырылады. Қағидалар

Қағидаларда халықаралық құқық және шетелдіктердің құқықтары, атап айтқанда, өз елінде Италия Конституциясымен кепілдендірілген бостандықтарынан айырылған немесе саяси қылмыстар жасады деп айыпталған адамдарға пана беру құқығы туралы мәлімдейді. Олар сонымен қатар агрессиялық соғысты жоққа шығарып, халықтар арасында бейбітшілік пен әділдікке қол жеткізуге бағытталған халықаралық ұйымдарды қолдайды және ынталандырады, тіпті осы мақсаттарға жету үшін қажет болған жағдайда, басқа елдермен теңдік принципі бойынша егемендікті шектеуге келіседі. Қағидалардың соңғысы Италияның үш түсті туын – жасыл, ақ және қызыл түстерді, тең өлшемді үш тік жолақта Италияның туы ретінде белгілейді.

Азаматтық қатынастар (13-28 баптар)

13–28 баптар ортақ құқық жүйесіндегі құқықтар мен бостандықтардың жарғысына итальяндық эквивалент болып табылады. Конституция

Сөз, баспасөз және дін бостандығы қоғамдық орындарда қамтамасыз етіледі, бірақ қоғамдық моральға қайшы келетін іс-әрекеттерден басқа. Мысалы, жеккөру сөздері, қаралап жазу және қоғамдық орындардағы әдепсіздік Италияның Қылмыстық кодексі бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар болып саналады. Әрбір азамат саяси қуғын-сүргіннен қорғалады және заңсыз жеке немесе қаржылық жауапкершілікке тартылмайды. Әділ сот талқысына қатысу құқығы кепілдендіріледі, әркімнің экономикалық жағдайына қарамастан өзінің құқықтарын қорғауға құқығы бар. Сот қателігі болған жағдайда өтемақының шарттары мен формалары заңмен белгіленеді және кері күші бар заңдар мойындалмайды, сондықтан қандай да бір әрекет осы әрекет заңсыз болмаған кезде жасалған жағдайда ешкім айыпталып жазаланбайды. Қылмыстық жауапкершілік жеке болып есептеледі, сондықтан ұжымдық жазалар мойындалмайды. Кінәлі деп дәлелденгенге дейін күдікті кінәсіз деп есептеледі, ал жазалар сотталған адамды түзеуге бағытталған. Өлім жазасы мен қатыгез және ерекше жазаларға тыйым салынған. Азаматтарды экстрадициялау халықаралық конвенцияларда көзделген жағдайларды қоспағанда рұқсат етілмейді және саяси қылмыстар үшін тыйым салынған. Мемлекеттік қызметшілер мен мемлекеттік органдар құқықтарды бұзуға байланысты жасалған іс-әрекеттері үшін қылмыстық, азаматтық және әкімшілік заң бойынша тікелей жауапты. Азаматтық жауапкершілік Үкіметке және қатысқан мемлекеттік органдарға да таралады.

Этика және әлеуметтік қатынастар (29-34 бап)

Конституция Білім берудің жалпы ережелері заңмен белгіленеді, және соған сәйкес барлық салалар мен сыныптардағы мемлекеттік мектептер құрылады. Конституция түрлі салалар мен деңгейлерге қабылдау және бітіру емтихандарын, сондай-ақ мамандық бойынша жұмыс істеуге біліктілік алу үшін емтихандарды қарастырады. Жеке мектептер мемлекеттік мектептермен бірдей білім беру және біліктілік стандарттарын сақтауға міндетті, ал университеттер мен академиялар заң шегінде өз ережелерін белгілей алады. Білім алу – конституциялық құқық, оның ішінде кем дегенде сегіз жылдық міндетті және тегін бастауыш білім беру кепілденеді. Жоғары білім алу да қабілетті және лайықты оқушыларға, олардың қаржылық жағдайына қарамастан, қол жетімді болуға тиіс. Осы мақсатта Республика конкурстық емтихандар арқылы стипендиялар, отбасыларға жәрдемақылар және басқа да әлеуметтік қолдау шараларын тағайындауға құқылы.

Саяси қатынастар (48-54 баптар)

48-бап. Сайлау құқығы азаматтық әрекетке қабілетсіздік, соттылығы бар қайтарымсыз жазалар немесе заңмен белгіленген жағдайларда моральдық жарамсыздық болған жағдайларды қоспағанда, шектеле алмайды. Демократиялық процесті дамыту және халықтың қажеттіліктерін білдіру үшін саяси партиялар еркін құрылуы мүмкін, ал жеке азаматтардың Парламентке жолдаған өтініштері мойындалады. Кез келген азамат, ер немесе әйел, ел ішінде немесе шетелде заңда белгіленген шарттар бойынша мемлекеттік қызметке үміткер бола алады. Осы мақсатта Республика ерлер мен әйелдер арасындағы, сондай-ақ Республика аумағында тұрмайтын итальяндықтар үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету үшін арнайы шаралар қабылдайды. Әрбір сайланған лауазымды тұлға осы функцияны атқару үшін қажетті уақытқа және бұрынғы қызметін сақтап қалуға құқылы. 52-бапта Отанды қорғау – міндетті және «әрбір азаматтың қасиетті борышы» делінген. Сондай-ақ, ұлттық қызмет заңмен белгіленген шектерде және тәртіпте атқарылады. 2003 жылдан бері Италияда әскери шақыру жойылды, бірақ қажет болған жағдайда қайта жаңартылуы мүмкін. Оның орындалуы азаматтың жұмыс істеу құқығына және саяси құқықтарын пайдалануына кедергі келтіре алмайды. Республиканың демократиялық рухы қарулы күштерді реттеудің негізі ретінде ерекше атап көрсетіледі. Конституция прогрессивті салық салу жүйесін белгілейді, бұл әрбір азаматтың мемлекеттік шығындарға өз мүмкіндігіне қарай үлес қосуын талап етеді. 54-бапта әрбір азаматтың Республикаға адал болу және оның Конституциясы мен заңдарын сақтау міндеті бар екендігі айтылған. Сайланған лауазымды тұлғалар өз міндеттерін тәртіптілікпен және ар-намыспен атқаруға міндетті, сондай-ақ заңмен белгіленген жағдайларда осыған байланысты ант беруге міндетті.

Республиканың ұйымдастырылуы (55 - 139-баптар)

Билік атқарушы, заң шығару және сот органдары арасында бөлінген; Конституция осы органдардың қатаң айырылуын емес, тепе-теңдігі мен өзара әрекеттесуін қамтамасыз етеді.

Үйлер (55-69-баптар)

55-бапта белгіленген және әрбір палата мүшелері үшін сайлаудан кейін де расталады; ешкім бір уақытта екі палатаның мүшесі бола алмайды. Жаңа сайлау бұрынғы Парламенттің өкілеттігі аяқталғаннан бастап 70 күн ішінде өткізілуі керек. Алғашқы отырыс сайлаудан кейін жиырма күннен кешіктірмей шақырылады, ал осы уақытқа дейін бұрынғы палаталардың өкілеттіктері ұзартылады. Басқа ережелер қабылданбаған жағдайда Парламент ақпан және қазан айларының бірінші жұмыс күнінде шақырылуы тиіс. Палаталардың біреуінің кезектен тыс отырысын оның төрағасы, Республика Президенті немесе оның үштен бірі шақыра алады; мұндай жағдайларда екінші палата автоматты түрде шақырылады. Әр палатаның төрағасы мен бюросы оның мүшелерінен сайланады, ал бірлескен отырыстар кезінде Төменгі палатаның төрағасы мен бюросы қолданылады. Әр палата өз ішкі қағидаларын абсолютті көпшілік дауыспен бекітеді және егер басқаша шешілмесе, отырыстар ашық түрде өтеді. Үкімет мүшелеріне қатысуға құқығы бар және, қажет болған жағдайда, міндетті; олар өз сұраныстары бойынша тыңдалады. Әр палатада және бірлескен отырыста шешім қабылдау үшін кворум мүшелердің көпшілігі құрайды, ал Конституция шешімді қабылдау үшін қатысушылардың қажетті көпшілігін белгілейді. Парламент мүшелерінің міндетті тапсырмасы жоқ, олар атқаратын қызметтері барысында білдірген пікірлері мен берген дауыстары үшін жауапкершілікке тартылмайды, сондай-ақ олардың палатасының рұқсатысыз жеке немесе үйін тінтіп қарауға, қамауға алуға, ұстауға немесе жеке бостандықтарын шектеуге болмайды, егер сот үкімі орындалса немесе қылмыс жасаған кезде ұсталса ғана. Парламент мүшелерінің жалақысы заңмен белгіленеді.

Заң шығару процесі (70-82-баптар)

Парламенттен 70-бап. Уақытша шаралар, егер Парламент оларды жариялағаннан кейін алпыс күн ішінде заңға айналдырмаса, бастапқы күшін жояды. Парламент қабылданбаған шаралардан туындаған құқықтық қатынастарды реттеуге құқылы. Конституция Парламентке соғыс жариялау және Үкіметке қажетті өкілеттіктерді беру құқығын береді. Парламент екі палатаның әр бөлімінде және соңғы дауыс беруде үштен екі көпшілік дауыспен, іске асыру мерзімі көрсетілген заң арқылы рақымшылық пен кешірім беруге де құқылы. Мұндай заң жобасы енгізілгеннен кейін жасалған қылмыстар үшін рақымшылық пен кешірім беруге болмайды. Парламент саяси сипаты бар, төрелік немесе құқықтық шешімді қажет ететін, шекараларды өзгертуге, шығыстарға немесе жаңа заңнамаға байланысты халықаралық шарттарды ратификациялауға заң арқылы рұқсат бере алады. Үкімет ұсынған бюджет пен қаржылық есептілікті Парламент жыл сайын бекітуі тиіс, ал бюджеттің уақытша орындалуына заңмен және төрт айдан аспайтын мерзімге рұқсат етуге болады. Бюджет кірістер мен шығыстардың теңгерімін қамтамасыз етуі керек, экономикалық циклдің жағдайларын ескере отырып, қарыз алудың жалғыз негіздемесі осы болуы мүмкін. Жаңа немесе ұлғайтылған шығыстарды оларды қаржыландыруға жеткілікті ресурстарды көздейтін заңдармен енгізу қажет. Екі палата да қоғамдық маңызы бар мәселелер бойынша, қазіргі партиялардың үлесіне пропорционалды өкілдікпен құрылған комитеттер арқылы тергеу жүргізе алады. Тергеу комитеті сот органдарымен бірдей өкілеттіктер мен шектеулермен тергеу мен сараптама жүргізе алады.

Республика Президенті (83-91 бап)

Республика Президенті Дегенмен, XIII ереже Савойя үйінің бұрынғы корольдерінің, олардың жұбайларының және ұлттық аумақтағы олардың еркек ұрпақтарының мүлкін мемлекеттік тәркілеуді белгілейді, сонымен қатар аталған мүліктерді 1946 жылғы 2 маусымнан кейін жасалған сатып алулар немесе берулерді күшсіз деп жариялайды. Ақсүйектік титулдар енді мойындалмайды, ал 1922 жылғы 28 қазанға дейін болған титулдарға қосылған атаулар титул иелерінің атының бір бөлігі ретінде бекітіледі. Әулие Маврикий ордені ауруханалық мекеме ретінде сақталады және оның функциялары заңмен анықталады, ал Геральдикалық кеңес таратылады. Конституция күшіне енгеннен кейін, Корольдік өкілінің 1944 жылғы 25 маусымдағы №151 заң шығару жарлығы Мемлекеттің уақытша ұйымдастырылуы туралы заң күшіне енеді. Сол күнден бастап бір жыл ішінде бұрынғы конституциялық заңдарды қайта қарау және олармен үйлестіру жұмыстары басталады, егер олар сол уақытқа дейін нақты немесе жанама түрде жойылмаған болса. Конституциялық Ассамблея 1948 жылғы 31 қаңтарға дейін Республика Сенатын сайлау туралы заңдарды, арнайы аймақтық жарғыларды және баспасөзді реттейтін заңды қабылдауы керек. Жаңа Парламент сайланғанға дейін Конституциялық Ассамблея заңмен оның құзыретіне берілген мәселелерді шешу үшін шақырылуы мүмкін. Ережелерде тұрақты комитеттердің, заң шығару комитеттерінің және депутаттардың уақытша функциялары да егжей-тегжейлі сипатталған. XVIII ереже Конституцияны Конституциялық Ассамблея бекіткеннен кейін бес күн ішінде уақытша Мемлекет басшысы тарапынан жариялауды және оның 1948 жылғы 1 қаңтарда күшіне енуін қарастырады. Конституцияның мәтіні Республиканың әрбір қалалық әкімшілігіндегі қалалық әкімшілік ғимаратында сақталады және 1948 жыл бойына жарияланады, осылайша әрбір азамат оны білуге мүмкіндік алады. Мемлекеттік мөрмен бекітілген Конституция Республиканың заңдары мен жарлықтарының ресми тізіміне енгізіледі. Конституция Республиканың негізгі заңы ретінде барлық азаматтар мен мемлекеттік органдар тарапынан адал сақталуға тиіс.

Түзетулер

Диктаторлық режиммен ауыстыруды іс жүзінде мүмкін емес ету үшін Конституцияны өзгерту қиын; мұны жасау үшін (138-бап бойынша) Парламенттің екі палатасында екі рет қаралуы қажет және егер екінші оқылым көпшілік дауыспен (яғни, жартысынан астам) қабылданса, бірақ үштен екісіне жетпесе, референдум өткізіледі. 139-бапқа сәйкес, республикалық үкімет нысаны қарастырылмайды. Конституцияны әзірлеген Құрылтай жиналысы оған заң шығарушы күш беруді қасақан түрде таңдады, сондықтан қалыпты заңдар оны өзгерте алмайды немесе одан бас тарта алмайды. Конституцияға қайшы келетін парламент актілері Конституциялық сот тарапынан кейіннен жойылды. 1948 жылғы мәтінге (әсіресе II бөліміне) маңызды түзетулер дайындау үшін 1983–1985, 1992–1994 және 1997–1998 жылдары үш парламенттік комиссия құрылды, бірақ әр ретте өзгерістерді қолдау үшін қажетті саяси келісімге қол жеткізілмеді. Конституция мәтіні 16 рет өзгертілді. Түзетулер 48-бапқа (пошта арқылы дауыс беру), 51-бапқа (әйелдердің қатысуы), 56, 57 және 60-баптарға (Депутаттар палатасы мен Республика Сенатының құрамы және өкілеттік мерзімі); 68-бапқа (парламент мүшелерінің өтемақысы және иммунитеті); 79-бапқа (амнистиялар мен кешірімдер); 88-бапқа (парламент палаталарының таратылуы); 96-бапқа (импичмент); 114–132-баптарға (аумақтар, облыстар және муниципалитеттердің барлығы); 134-бапқа және 135-бапқа (Конституциялық соттың құрамы және өкілеттік мерзімі) қатысты. 1967 жылы 10-бап және 26-бап конституциялық ережемен біріктірілді, онда олардың соңғы абзацтары (саяси қылмыстар үшін шетелдіктерді экстрадициялауға тыйым салатын) геноцид қылмыстары жасалған жағдайда қолданылмайды деп белгіленді. Он үшінші заң шығару кезеңінде (1996–2001) төрт түзету ұсынылды, олар шетелде тұратын итальяндықтардың парламенттік өкілдігіне, облыстарға өкілеттік беруге, облыстық президенттерді тікелей сайлауға және сот процесінде әділ сотқа қол жеткізуге кепілдік беруге қатысты. Он төртінші заң шығару кезеңінде (2001–2006) конституциялық заң және бір түзету қабылданды, атап айтқанда, Савойя үйінің еркек ұрпақтарының азаматтық құқықтарын шектеген XIII ереженің күшін жою; және саясатқа әйелдердің қатысуын ынталандыруға бағытталған жаңа ереже. Тағы да түзетулер талқыланып жатыр, бірақ 2006 жылғы 25–26 маусымда өткен референдумда дауыс бергендердің 61,32% 2005 жылғы 17 қарашада екі палатада мақұлданған маңызды реформалық заң жобасын қабылдамады, оның ережелері уақыт өте келе жұмсалды; II бөлімді қайта қарау әрекеті тоқтатылған немесе кем дегенде кейінге шегерілген сияқты, бірақ 2014 жылы оның екі палаталылыққа қатысты бөлімдері Ренци үкіметімен ішінара өзгеше жобада қайта жаңғыртылды. 2007 жылы конституцияға өзгерістер енгізіліп, барлық жағдайда өлім жазасы заңсыз деп жарияланды (бұрын Конституция "соғыс кезінде әскери заңдармен көзделген жағдайларды қоспағанда" өлім жазасына тыйым салған; алайда, 1947 жылдан бері ешкім өлім жазасына кесілген жоқ және 1994 жылы әскери заңнан өлім жазасы алынып тасталды). 81, 97, 117 және 119-баптар 2020 жылғы 19 қазанда өзгертілді, нәтижесінде парламент мүшелерінің жалпы саны шамамен үштен бір бөлігіне дейін азайтылды және Президент тағайындаған өмір бойы сенаторлардың жалпы саны барлық жағдайда беске дейін шектелді. 58-бапқа 2021 жылғы 18 қазанда өзгерістер енгізіліп, Сенатқа дауыс беру жасы 25 жастан 18 жасқа дейін төмендетілді, бұл Депутаттар палатасымен бірдей болды. 2022 жылғы 8 ақпанда 9-бап және 41-бап өзгертілді, олар қоршаған ортаны, биологиялық әртүрлілікті және экожүйелерді қорғау үшін құқықтық базаны құруға бағытталды.