Кіріспе
Вьетнамның тарихи аймағы Цзяоцзи (стандарт қытайша, пиньинь: Jiāozhǐ) немесе Цзяоцзи () – қазіргі Солтүстік Вьетнамға сәйкес келетін, әртүрлі қытай династиялары билік еткен тарихи аймақ. Наньюэ патшалығы (б.з.д. 204–111 жж.) Цзяоцзи әкімшілік аймағын (; , chữ Hán: 郡交趾) құрды. Бұл Вьетнамның қытай билігінің бірінші және екінші кезеңдерінде болған Қызыл өзен дельтасында орналасқан әкімшілік бөлініс еді. Хан династиясы кезінде бұл аймақ сол аттас провинцияның (кейіннен Цзяочжоу деп аталды) құрамына кірді, ол қазіргі Солтүстік және Орталық Вьетнамды, сондай-ақ Оңтүстік Қытайдағы Гуандун және Гуанси провинцияларын қамтыды. 670 жылы Цзяоцзи Тан династиясы құрған Аннан протекторатына қосылды. Кейіннен Цзяоцзи атауын ресми түрде қолдану "Аннан" (Аннам) және Вьетнамның басқа атауларымен алмастырылды, бірақ қытай билігінің қысқа төртінші кезеңінде Мин династиясы Вьетнамды Цзяоцзи провинциясы ретінде басқарған кезде ғана қолданылды.
Jiaozhi (standard Chinese, pinyin: Jiāozhǐ), or
,
was a historical region ruled by various Chinese dynasties, corresponding to present day northern Vietnam. The kingdom of Nanyue (204–111 BC) set up the Jiaozhi Commandery (; , chữ Hán: 郡交趾) an administrative division centered in the Red River Delta that existed through Vietnam's first and second periods of Chinese rule. During the Han dynasty, the commandery was part of a province of the same name (later renamed to Jiaozhou) that covered modern day northern and central Vietnam as well as Guangdong and Guangxi in southern China. In 670 AD, Jiaozhi was absorbed into the Annan Protectorate established by the Tang dynasty. Afterwards, official use of the name Jiaozhi was superseded by "Annan" (Annam) and other names of Vietnam, except during the brief fourth period of Chinese rule when the Ming dynasty administered Vietnam as the Jiaozhi Province.
Ерте кездегі атаулары
Көптеген қытай деректері, Көктем және Күз бен Соғысқан мемлекеттер кезеңдеріне дейін жатады, Көне Қытайдың оңтүстігінде Цзяо(чжи) деп аталатын бір жерді атады. "Ритуалдар кітабы" - Цзяо(чжи) атауын Нанманмен байланыстыратын ең ерте сақталған дереккөз. Алайда, вьетнамдық тарихшы Дзао Дуй Ань Цзяо(чжи)ді (көне мәтіндерде айтылған) Хенг тауының (衡山) оңтүстігінде (Хосан тауы Хуо немесе Тяньчжу тауы) Янцзы өзенінің су жинау алабының төменгі бөлігінде, және қазіргі Қытайдың Анхуэй провинциясынан (яғни, қазіргі Солтүстік Вьетнамда емес) асып кетпейтін жерде орналастырады; осыған сәйкес, Дзао Цзяо(чжи)ді "[көне қытайдың] аумақтарымен шектесетін оңтүстік жерлер" деп анықтайды.
Ван Ланг
Ван Лангтың түпкі мемлекеті толыққанды дәлелденбеген, бірақ кейінгі дереккөздерде Гиао Тхаң оның облыстарының (bộ) бірі ретінде көрсетіледі. Оның аумағы, шамамен, қазіргі Ханой қаласы және Қызыл өзеннің оң жағалауындағы жерлерді қамтыған. Дәстүр бойынша, Хунг патшалары тікелей Ме Линьді басқарса, қалған аймақтар Лак билеушілерінің бағыныштылығында болған. Ван Ланг патшалығы шамамен б.з.д. 258 жылы Ау әулетінің басшысы Тхук Фанның шабуылымен құлаған.
Ау Лạc
Тху Фан өзінің астанасын Ханойдың Донг Ан ауданындағы Ко Лоа қаласында орнатты. Бұл қамал шамамен б.з.д. 208 жылы Цинь әскербасы Чжао Туо қолға түсірді.
Нанью
Чжао Тоо 204 жылы Наньюэ тәуелсіз патшалығын жариялап, Вьетнам аумағын Цзяочжи және Цзючжэн екі әкімшілік аймағы ретінде ұйымдастырды (қазіргі Тан Хоа, Нхэ Ан және Ха Тинь). Цзяо патшасы мен оның қытай анасын өлтірген жергілікті төңкерістен кейін, хандар б.з.д. 112 және 111 жылдары екі шабуыл жасады, нәтижесінде Наньюэ астанасы Паньюй (Гуанчжоу) қиратылды. Хан әулеті 111 жылы Наньюэні жаулап алғаннан кейін, хан сарайы оны 9 әкімшілік аймаққа бөлді, олардың бірі – Цзяочжи, хан әкімшілігінің және барлық 9 аймақтың үкіметінің орталығы болды. Осы себепті, 9 әкімшілік аймақтың барлығы кейде Цзяочжи деп аталды. Ханнан Тан әулетіне дейін Цзяочжи және Цзяо округі атаулары кем дегенде Хан дәуіріндегі Цзяочжи аймағының бір бөлігі үшін қолданылды. 670 жылы Цзяочжи Аннан (Тыныш Оңтүстік) деп аталатын ірі әкімшілік құрамына қосылды. Осыдан кейін Цзяочжи атауы Қызыл өзен дельтасына және Солтүстік Вьетнамның көп бөлігіне немесе барлығына қолданылды (Тонкин).
Хан әулеті
Хан әулеті Цзяоцзи және Цзючжэндегі Наньюе қолбасшыларының бағынуын қабылдады, оларды лауазымдарында бекітіп, Вьетнам тарихында «Солтүстік үстемдіктің бірінші дәуірін» бастады. Бұл командалықтарды ұлы әкімшілер (тайшу) басқарды, кейіннен оларды Цзяочжоу немесе «Цзяочжи провинциясының» (Giao Chỉ bộ) инспекторлары (циши) қадағалап отырды, алғашқысы Ши Дай болды. Хан тұсында бұрынғы Нанью жерлерінің саяси орталығы Панью (Гуанчжоу) оңтүстігінен Цзяоцзиге көшірілді. Цзяоцзидің астанасы алдымен Ме Лин (Милинг) (қазіргі Ханойдың Ме Лин ауданында), содан кейін Бак Ниннің Тхуан Тан ауданындағы Луй Ляу болды. Ханның «География туралы еңбектерінде» Цзяоцзиде 10 округ болған: Лейлу (), Андинг (安定), Гулу (), Милинг (), Кюян (曲昜), Бейдай (北帶), Цзису (稽徐), Сию (西于), Лонгбиан (龍編) және Чжуго (朱覯). Дзэо Дюй Ань Цзяоцзи аумағының Қара өзен мен Ма өзенінің жоғары ағысындағы аймақтарды қоспағанда, Тонкиннің барлығын қамтитынын мәлімдеді. Қазіргі Нинь Биньдің оңтүстік-батысы Цзючжэннің шекарасы болды. Кейіннен Хан әулеті Цзючжэннің оңтүстігінде орналасқан Риньань (Нхунь Нам) деп аталатын тағы бір командалық құрды. Цзяоцзидің ұлы әкімшілерінің бірі Су Динг болды. 39 жылы М.э., Ме Линьдегі Лак иелерінің қыздары Трэн Трак пен Трэн Нхи көтеріліс бастап, қазіргі Вьетнамның (Жяоцзи, Цзючжэнь, Хэпу және Ринан) аумағына тез тарады, Су Динг пен Хан әскерін қашуға мәжбүр етті. Лаконың барлық иелері Трэн Тракқа бағынып, оны патшайым етіп жариялады. 42 жылы Хан империясы Ма Юань бастаған қайта басып алу экспедициясын жіберді. Ма Юаньның мыс бағаналары 44 жылы Трэнн әпкелерінің көтерілісін басудан кейін Ма Юаньмен орнатылған деп есептеледі. Ма Юань өзінің жаулап алуын қатыгез ассимиляциялау курсымен жалғастырды, бағананы салу үшін жергілікті тұрғындардың қола барабандарын жойды, онда «Егер бұл қола бағана құласа, Цзяоцзи жойылады» деген жазу ойылып жазылған, Қытай империясының шетінде. Трэнн әпкелерінің жеңілісінен кейін мыңдаған қытай иммигранттары (көбінесе сарбаздар) келіп, Цзяоцзиде қоныстанды, Ма тегін қабылдады және жергілікті Лак Вьет қыздарына үйленді, Хан Вьет билеуші сыныбының қалыптасуы басталды, ал Ма Юаньға бағынған жергілікті Лак билеуші сыныбының отбасылары Хан әкімшілігінде жергілікті шенеуніктер ретінде пайдаланылды және аралас неке процесіне белсенді қатысты. 100 жылы Сяңлин округінің (қазіргі Хуэ қаласының маңында) Чам халқы Хан билігіне қарсы көтерілді. Чамдар Хан орталықтарын тонап, өртеп жіберді. Хандықтар бұл шабуылға қарсы шығып, көтерілісшілердің басшыларын өлтіріп, Сянлинге екі жылға салық жеңілдігі берді. 136 және 144 жылдары Чам халқы тағы екі көтеріліс ұйымдастырды, бұл Цзяоцзи мен Цзючжэннен императорлық әскерде бүлік тудырып, содан кейін Цзяоцзиде көтеріліс болды. Киернанның айтуынша, Цзяоцзидің губернаторы «жағымды сөздермен оларды бағынуға көндірді». 115 жылы Кангу ауданындағы Вуху Ли Ханға қарсы көтерілді. Келесі жылы Юлин мен Хепудан келген мыңдаған көтерілісшілер Кангуды қоршауға алды. Императрица-Жетім Дэн қақтығыстан аулақ болуды шешті және оларға амандасуды жариялау үшін цензураның көмекшісі Рен Чуоны жіберді. 157 жылы Цзючжэндегі Лак басшысы Чу Дят қытайлық биге шабуыл жасап, өлтірді, содан кейін төрт-бес мыңдық әскермен солтүстікке қарай аттанды. Цзючжэннің губернаторы Ни Ши қаза тапты. Цзючжэннің Хан қолбасшысы Вэй Ланг әскер жинап, 2000 көтерілісшінің басын шауып, Чу Датты жеңді. 159 және 161 жылдары Үндістан саудагерлері Цзяоцзиге келіп, Хан үкіметіне сыйлықтар берді. 166 жылы Рим саудалық миссиясы Цзяоцзиге келіп, Ханға сыйлықтар әкелді, олар «Ринан мен Цзяоцзидің жергілікті базарларынан сатып алынған болуы мүмкін». 178 жылы Лян Лонгтың басшылығымен Вуху халқы Хэпу мен Цзяоцзиде Ханға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Лян Лонг өзінің көтерілісін бүкіл солтүстік Вьетнамға, Гуансиге және орталық Вьетнамға таратты, сонымен қатар Цзяоцзидегі қытай емес этностардың бәрін қосылуға шақырды. 181 жылы Хан империясы көтерілісті жою үшін генерал Чу Чуанды жіберді. 181 жылдың маусым айында Лян Лонг тұтқындалып, бас кесілді, оның көтерілісі басылды. 192 жылы Ху Лиң бастаған Сянлин округінің Чам халқы Хан әулетіне қарсы көтеріліс жасады. Ху Лиан Лам Кяптың тәуелсіз патшалығын құрды. Цзяоцзи Хан империясының оңтүстік жағалауындағы экономикалық орталық ретінде қалыптасты. 2 жылы аймақта Нанхайдан (қазіргі Гуандун) төрт есе көп шаруашылық тіркелген, ал халық тығыздығы Гуандуннан 9,6 есе жоғары деп есептеледі. Цзяоцзи күріштің маңызды жеткізушісі болды және құнды қолөнер бұйымдары мен табиғи ресурстар өндірді. Аймақтың орналасуы сауда үшін өте қолайлы болды. Лин арнасы арқылы Орталық Қытаймен жақсы байланысқан, ол Хан сарайы мен Теңіз Жібек жолы арасындағы ең жақын байланыс құрды. Эраның екінші ғасырының соңына қарай буддизм (Үндістаннан теңіз арқылы Үнді буддистерімен әкелінген) Цзяоцзидің ең көп таралған дініне айналды.
Үш патшалық
Үш патшалық дәуірінде Цзяочжиді У патшалығы атынан Ши Сие Лонгбианнан (Лонг Биен) басқарды. Бұл әулет айналасындағы бірнеше округтерді бақылап тұрды, бірақ басшысы қайтыс болғаннан кейін Гуанчжоу солтүстік-шығыс Цзяочжоудан бөлініп, жеке провинция құрылды. Ши Сиедің ұлы әкесінің тағайындаған ізбасарының орнына таласуға тырысты. Жаза ретінде Сунь Куан оның ұлын және барлық бауырларын өлімге кесті, ал әулеттің қалған мүшелерін қара халыққа теңеді.
Мин әулеті
Төртінші қытайлық Вьетнамды билеу кезінде Мин әулеті тарихи Цзяочжи атауын қайта жаңғыртты және Вьетнамның солтүстігінде Цзяочжи провинциясын құрды. Мин әскерлерін мойдалағаннан кейін Ле Лой барлық бұрынғы әкімшілік құрылымды таратып, елді 5 даоға бөлді. Сол себепті, Giao Chỉ және Giao Châu есімдері бұдан былай ресми әкімшілік бірліктердің атауы болған емес.