Кіріспе

Личи тұқымдасына жататын ағаш – Sapindaceae. Aesculus hippocastanum, жылқы қаштаны – клен, сабын және личи тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктің бір түрі. Бұл ірі, жапырақты, синоэцитті (еркек және аналық гүлдері бар) ағаш. Оны "ат қаштаны", "еуропалық ат қаштаны", "баки" және "конкер ағашы" деп те атайды. Оны Fagaceae тұқымдасына жататын, Castanea sativa – тәтті немесе испан қаштанымен шатастыруға болмайды.

Сипаттама

Aesculus hippocastanum - бұл үлкен ағаш, шамамен 1,5 метрге дейін өседі. Әдетте әр шоғыршада 1–5 жеміс дамиды. Қабығы - жасыл, тікенді қапшық, ішінде конкер немесе ат қарындасы деп аталатын бір (сирек екі немесе үш) жаңғаққа ұқсас тұқым болады. Әр конкердің диаметрі, жылтыр қоңыр түсті, негізінде ақшыл із бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Aesculus hippocastanum-ның табиғи таралуы әртүрлі дереккөздерде әрқалай келтірілген. 2023 жылғы мәлімет бойынша, Plants of the World Online оны Балқан аймағына (Албания, Болгария, Грекия және бұрынғы Югославия), сондай-ақ Түркия мен Түрікменстанға тән деп санайды. 2017 жылғы IUCN Қызыл тізіміне жасалған бағалауда табиғи таралу Балқан аймағымен шектелген: Албания, Болгария, Грекия және Солтүстік Македония. Сондай-ақ Швециядағы Гестрикленд, АҚШ пен Канаданың солтүстігіндегі көптеген саябақтар мен қалаларда, мысалы, Канададағы Эдмонтон қалаларында да кездеседі. Болгариядағы жылқы каштанының шоғырланған табиғи популяциясы Солтүстік Грекияның, Солтүстік Македонияның батысының және Албанияның жылқы каштаны ормандарынан ерекшеленеді. Ол Балқан тауларының солтүстігіндегі Преслав тауындағы 9 гектар аумақпен шектеледі, Дервишка және Лазарская өзендерінің аңғарларында орналасқан. Болгарияның жылқы каштаны ормандары ұлттық деңгейде жоғары қауіпті жағдайда саналады және Дервиша басқарылатын табиғи қорықтың құрамына кіретін қорғалатын аумақ ретінде қарастырылады.

Қолданылуы

Ол қоңыржай белдеудегі көшелер мен саябақтарда кеңінен өсіріледі және Ирландия, Ұлыбритания және Жаңа Зеландия сияқты жерлерде ерекше сәттілікке жетті, онда олар көбінесе саябақтарда, көшелерде және аллеяларда кездеседі. Керемет көктемгі гүлдерін өсіру қоңыржай климаттық жағдайлардың кең ауқымында сәтті болады, егер жазы аса ыстық болмаса, ағаштар Эдмонтон (Альберта, Канада), Фарер аралдары, Рейкьявик (Исландия) және Харстад (Норвегия) сияқты солтүстікке дейін өсіріледі. Ұлыбритания мен Ирландияда тұқымдары танымал балалар ойыны – конкерлерде қолданылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде барлық адамдардан (балаларды қоса) тұқымдарды жинап, үкіметке тапсыруды сұраған науқан ұйымдастырылды. Конкерлер Хайм Вейцманн жасаған Clostridium acetobutylicum әдісімен ашыту арқылы ацетон өндіру үшін крахмал көзі ретінде пайдаланылды. Вейцманнның процесі кез келген крахмал көзін пайдалана алатын, бірақ үкімет азық-түлік ресурстарын қысқартып, ашаршылыққа себеп болмас үшін конкерлерді сұрауға шешім қабылдады. Бірақ конкерлердің тиімді емес екені анықталды, фабрика үш ай ғана ацетон өндірді; дегенмен, олар екінші дүниежүзілік соғыста да сол себеппен қайта жиналды. АҚШ-тың Огайо штатында туысқан Aesculus glabra тұқымдары «букей» деп аталады және штаттың символы мен лақап атының бірі – Букей штатын құрайды. Тұқымдары, әсіресе жас және таза тұқымдары, сәл улы, құрамында алкалоид сапониндер мен глюкозидтер бар. Оларды қолмен ұстау қауіпті болмаса да, жегенде ауру туғызады; аттар жесе, діріл мен координацияның жоғалуына себеп болуы мүмкін. Жылқы қастаны бонсай өнері үшін танымал тақырып. Тұқымдары жәндіктерді қуып шығарады десе де, бұл пікірді растайтын дәлелдер жеткіліксіз. Сапониннің болуы жәндіктерді қуып шығаруы мүмкін, бірақ оның құмырсқаларға тиімділігі белгісіз. Aesculus hippocastanum жапырақ кеншісі Cameraria ohridella-ның зиянына ұшырайды, оның личинкалары жылқы қастанының жапырақтарымен қоректенеді. Бұл көбелек 1984 жылы Солтүстік Македонияда ашылған, бірақ Ұлыбританияға жетуіне 18 жыл кетті. Германияда олар көбінесе сыра бақшаларында, әсіресе Баварияда отырғызылады. Механикалық тоңазытқыштар пайда болғанға дейін сыра қайнатушылар сыра пісіру үшін жер астына жертөлелер қазып салар еді. Жазғы ыстықтан жер астын қорғау үшін олар жылқы қастаны ағаштарын отырғызатын, олардың жапырақтары кең, бірақ тамырлары терең емес, үңгірлерге зиян келтірмейтін. Осы жерлерде сыра ішу салты қазіргі заманғы сыра бақшаларына айналды. Киім жуу үшін конкерлерден үйде арзан жуғыш зат жасауға болады, және бұл экологиялық таза («эко-досты») жуғыш зат деп есептеледі.

Дәстүрлі медицина

Тұқым экстрактының шамамен 20 пайыз эсцин (эцин) стандартында болуы, дәстүрлі медицинада вена тонусына тигізетін әсері үшін пайдалы болуы мүмкін. Кокрейн шолуында жылқы қаштанының тұқым экстрактының созылмалы веналық жеткіліксіздікті емдеуде тиімді және қауіпсіз қысқа мерзімді ем болуы мүмкін екендігі көрсетілген, бірақ тиімділігін нақтылайтын рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер жүргізілмеген.

Қауіпсіздік

Жүрекке операция жасаған науқастарға операциядан кейінгі ісінуге қарсы жоғары дозадағы ат қоңыршасы экстрактының і.в. (вена ішіне) енгізілуі бүйрекке жедел зақым келтіру қаупін тудырады. Бұл құбылыс дозаға байланысты: 340 мкг/кг дозасында бүйрек функциясының өзгеруі тіркелмеген, 360 мкг/кг дозасында бүйрек функциясының жеңіл бұзылуы дамыған, ал 510 мкг/кг дозасында жедел бүйрек зақымдануы байқалған. Шикі ат қоңыршасының тұқымы, жапырағы, қабығы және гүлдері аэскулиннің құрамында болуына байланысты уытты және оларды ішке қабылдауға болмайды. АҚШ-тың Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) ат қоңыршасы тұқымын қауіпсіз емес шөп ретінде жіктейді. Гликозидтер мен сапонин құрамындағы заттар уытты деп есептеледі. Ат қоңыршасында лейкоцианидин, лейкодельфинидин және процианидин А2 да кездеседі.

Анна Франк ағашы

Ат кестенінің көрнекті бір үлгісі – Амстердам орталығындағы Анна Франк ағашы еді, ол туралы ол күнделігінде айтқан және 2010 жылдың тамызына дейін тірі қалған, содан соң күшті желден құлап кеткен. Осы ағаштан шыққан он бір жас көшет Құрама Штаттарға тасымалданды. Индианаполисте ұзақ карантиннен өткеннен кейін, әрбір ағаш АҚШ-тағы танымал мұражайлардың немесе мекемелердің біріне, мысалы, 9/11 еске алу паркіне, Литтл-Роктегі Орталық мектебіне және екі Холокост орталығына жіберілді. Олардың бірі 2013 жылдың наурыз айында Индианаполис балалар мұражайының алдына, алғашқыда карантинге алынған жерге отырғызылды.

Киевтің символы

Жылқы қастаны ағашы Украина астанасы Киевтің бірінші таңбаларының бірі.