Кіріспе

Украиналық революционер және Кеңес Одағының командармы (1889–1938)

Павел Ефимович Дьбенко (Павел Ефимович Дыбенко; Павло Юхимович Дибенко; 16 ақпан 1889 – 29 шілде 1938) – большевиктік революционер және ірі Кеңес офицері және әскери қолбасшы. Ол Ұлы тазалау кезінде тұтқындалып, қиындыққа душар етіліп, атылды, кейін Хрущев саясаты кезінде ақталуға ие болды.

Әскери қызметке дейінгі

Павел Дьбенко Людково ауылында, Новозыбков уездінде, Чернигов губерниясында, Ресей империясында (қазіргі Новозыбков, Брянск облысы, Ресей) украин шаруа отбасында дүниеге келген. Ол сегіз акрлық шаруа қожалығында өскен алты баланың бірі еді. Оның ата-анасының бір жылқысы мен бір сиыры болған. 1907 жылы ол жергілікті қазынашылық бөлімінде жұмыс істей бастады, бірақ саяси көзқарастарына байланысты "сенімсіз" деп жұмыстан шығарылды. 1907 жылдан бастап Дьбенко большевиктер тобында белсенділік танытып, "Халық газеті" және "Пролетариат" сияқты, патшаға қарсы көңіл-күйді білдіретін революциялық әдебиеттерді Новозыбков аймағында таратты. Ол Ригаға көшіп, портода жұмыс істеді. Әскерге шақырылудан қашуға тырысты, бірақ тұтқындалып, күштеп әскерге алынды.

1917 жылғы қазан көтерілісіне қарай

1911 жылы қарашада ол Балтық флотына қосылды. Алғашқы алты айын "Двина" кемесінде қызмет етеді. "Двина" Кронштадт қаласындағы жаңа сарбаздарды оқыту үшін Әскери-теңіз күштері қолданған жаттығу кемесі болды. Бұрын "Памиат Азова" деп аталған, оның теңізшілері 1906 жылғы революциялық оқиғалардың қатысушылары еді. 1912 жылы ол Большевиктер партиясына мүше болды. 1915 жылы "Император Павел I" линкор кемесіндегі бүлікке қатысты. Ол алты айға түрмеге қамалып, Германия майданына жаяу әскер ретінде жіберілді. Ол соғысқа қарсы үгіт жүргізе берді және тағы алты айға түрмеге отырды. 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін босатылып, Балтық флотына қайта оралды. 1917 жылғы сәуірде ол Центробальттың жетекшісі болды.

Азамат соғысы кезінде

Дьенко Мәскеуден кетті. Оны Балтық флотынан мүмкіндігінше алыс ұстау үшін Ленин оған Ресей мен Украина арасындағы "Ешкімнің жері" деп аталатын аймақта батальон командирі лауазымын берді. Украинаны Брест бейбіт шартының нәтижесінде неміс әскері басып алды, ал неміс әскері капитуляциялап, шегінгеннен кейін ахуал "бәрі бәріне қарсы соғыс" сипатына енді. 1918 жылдың қысында Дьбенконың әскерлері Ресей-Украина шекарасына жақын Харьков (қазіргі Харьков) облысындағы бірнеше қалаларды басып алды. Дьбенко сол кезде большевик емес, солшыл саяси күштермен, әсіресе Солшыл ССР-мен, сондай-ақ максималисттермен және анархистермен ынтымақтасуға тырысты, олардың барлығының әскери күштері болды. Бірақ бұл әрекет нәтижесіз аяқталды. Большевик емес әскерлер қарусыздандырылды. 1919 жылдың басында Дьбенко күтпеген жерден генерал шеніне көтеріліп, Украинаға басып кірген Қызыл Армия күштеріне, атап айтқанда 1-ші Транс-Днепр дивизиясына командир болып тағайындалды. Бұл дивизияда 10 мың сарбаз болды, оның ішінде Махно мен Григоровтың анархистік бригадалары да бар еді. Троцкий оны украиндық тегі мен шығу тегі үшін осы лауазымға таңдады. Бұл большевиктерге Украинадағы хаоста әрекет ететін тағы бір әскери күш ретінде көрінуге көмектесер еді, "ресми басып кіру" емес. 1919 жылдың көктемінде Дьбенконың әскерлері Украинадағы большевик емес барлық саяси күштерді талқандады. Екатеринославта (қазіргі Днепр) ол С.Р. белсенділерінің барлығын тұтқындап, өлім жазасын орындады. Запорожьеде ол жергілікті Совет мүшелерін – сайланған жергілікті билікті – атып тастады. Дьбенко әскерлері өздеріне қажетті заттарды жергілікті халықтан тонап алды, сондай-ақ Ресейге көмір мен азық-түлік тасымалдайтын пойызды да тонады. 1919 жылдың сәуір айында Дьбенко жоғары жақтағылардың бұйрықтарын елемеді және Шығыс Украинаға (Донбасқа) орналасудың орнына Қырымға басып кірді. Осы бағынбаушылықтың салдарынан Ақ әскер Донбасты басып алды, ал 1919 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін Қырымнан басқа Украинаның барлық аймағын басып алды. Дьбенко өзінің "Қырымдық Кеңес Армиясы" деп атаған 9 мың адамнан тұратын әскерін құрды, ол Украина майданынан тәуелсіз болды. Ол Қырым КСР-ін құрды және Лениннің інісі Дмитрий Ульяновты премьер-министр болып тағайындады. Коллонтай да оған қосылды. Ол өзіне әскери және теңіз министрі лауазымын қалдырды. Дьбенконың Қырымда орнатқан режимін жетекші большевиктер "дьбенкизм" деп атады. "Дьбенкизм" деп олар анархия, зорлық-зомбылық және қарақшылықтың қосындысын түсіндірді. Троцкий сонда бүкіл Қырым армиясы "дьбенкизмге" ұқсап бара жатқанын және оған жабдықтауды тоқтатуға мәжбүр болғанын айтты. Ұзаққа соқпаған билігінің кезінде Дьбенко Қырымдағы ұлттық азшылықтарды қорқытты. Қырым КСР-і өте аз ғана уақытқа созылды. Көп ұзамай Крымды Деникин қайта басып алды. Дьенко Украинаға қашып кетіп, әскерін жоғалтты. Оның кейбір сарбаздары Махноның әскеріне қосылды, ал басқалары Қызыл Армия мен Ақ Армияға қарсы бірдей күрескен тәуелсіз отрядтарға айналды. 1919 жылдың қыркүйегінде Дьбенко Мәскеуде пайда болып, Қызыл Армия академиясына оқуға түсті. Бір айдан кейін ол 37-ші дивизияның командирі болып тағайындалды және Царицын мен Тула қалаларына қарсы күреске жіберілді. Ол өз сарбаздарын негіссіз жазалағаны үшін әскери сотқа берілді, бірақ кінәлі емес деп танылды. 1920 жылдың наурыз айында Дьбенко Кавказдық кавалерия дивизиясының командирі болып тағайындалды, ал 1920 жылдың мамырында Оңтүстік майданның 2-ші кавалерия дивизиясына берілді. Дьбенконың кавалерия соғысында тәжірибесі болмағандықтан, оның 2-ші дивизиясы генерал Иван Барбович (Барбович) басқарған Ақ гвардия кавалериясымен талқандалды. Осы оқиғадан кейін большевиктер оған кавалерияны сеніп тапсыра алмады және ол оқуын аяқтау үшін Мәскеуге қайтарылды.

Азамат соғысынан кейін

1921 жылы наурыз айында Михаил Тухачевскийдің басшылығымен Дибенко Кронштадт теңіз көтерілісін басуға жетекшілік етті. Әскери қимылдардан кейін Дибенко әскери сот құрды, ол "әр адамның ісін жеке-жеке қарады". Осыдан кейін Дибенко алғашқы Қызыл Ту орденін, содан кейін КСРО-ның ең жоғары наградасын алды. Ол бейбіт уақытта тағы екі рет марапатталды (12.2.1922, 19.4.1922) шаруалардың көтерілісін басудағы ерен еңбегі үшін (біреуі Тамбов көтерілісі үшін, екіншісі белгісіз). Дибенко революцияға дейінгі және революциялық кезеңдердегі естеліктерінен тұратын бірнеше кітап жазды. Бұл кітаптардың жоғары сапасы оның төмен білімі мен сөздік қорының жеткіліксіздігімен үйлеспеді. Сондықтан кейбір тарихшылар оның оларды өзі жаза алмағанын күдіктендірді, ал оларды әйелі Александра Коллонтай жазған делінді. 1922 жылы Дибенко (сырттай оқумен) Бас штабтың әскери академиясын бітірді. Александра Коллонтай естеліктерінде оның үй жұмыстарын және дипломдық жұмысын өзі жазғанын мойындады. Ол Дибенко өзіне жатқызған әскер реформасы туралы да бірқатар идеялардың авторы болды. Бірақ көп ұзамай олардың некесі ажырасып, Дибенко өзін-өзі өлтіруге тырысты, ал Коллонтай одан мүмкіндігінше алыстау үшін дипломатиялық миссия ұйымдастырды. Дибенко тағы екі рет үйленді. Академияны бітіргеннен кейін Дибенко Қызыл Армияның 5-ші атқыштар корпусының, содан кейін 10-шы атқыштар корпусының командирі болып тағайындалды және Коммунистік партия мүшелігіне қайта қабылданды. 1925-1928 жылдары Қызыл Армия Бас штабының артиллерия және жабдықтау басқармаларын басқарды. 1928 жылы Орталық Азия әскери округінің командирі болып тағайындалды. Әскери істердегі біліміздігін жасыру үшін ол әрқашан "темір қару" әдісін қолданды. Ол шекара күзетін құрып, контрабандистермен күресті. Жергілікті ұлтшылдарды және мұсылман діншілдерін қатыгездікпен жазалады. Бейбіт уақытта бейбіт азаматтарға шабуыл жасаудан немесе тұтас ауылдарды өртеп жіберуден тартынбады. 1930 жылы Дибенко көптеген басқа генералдармен бірге Германияға жіберілді. 1933 жылы Дибенко Волга әскери округінің командирі болып тағайындалды. Сталиннің әдеттегі әдісімен, оның ескі қарсыласы, Азамат соғысының батыры, корпус командирі Иван Семенович Кутяков (ru) Дибенконың орынбасары болып тағайындалды. Олар бір-біріне көптеген жала жазды. Бұл жалалардың салдарынан 1937 жылы Кутяков жойылды. Кутяков Дибенконың кеңсесінде НКВД қызметкерлерімен, Дибенконың тікелей қатысуымен тұтқындалды және көп ұзамай атылып өлтірілді. Дибенконың өзі ешқандай зиян көрмеді. Кутяковтың шағымдарында Дибенконың қатыгездігі, маскүнемдігі және қабілетсіздігі туралы шындық айтылған. Бұл айыптаулар Совет Армиясының жоғары сатысындағыларға жақсы белгілі болды. Тухачевский мен Уборевич оны ашық сынады. Бірақ ол сол кездегі Қорғаныс министрі Ворошиловқа түсіндірме хат жазып, кешірім алды. Кейін 1937 жылы Дибенко НКВД-ға Тухачевскийді тұтқындауға көмектесті. Дибенко КСРО Жоғарғы Кеңесінің мүшесі болды, екінші сыныпты командарм ("Төрт ромб", сол кезде ол 4 жұлдызды генералға тең болды) атағына ие болды және Иона Якирдің құлауынан кейін Ленинград әскери округінің командирі болып тағайындалды. Ленинград әскери округі Киевтен кейін ең маңызды округтердің бірі болып саналды. 1935-1937 жылдары Волга әскери округінің командирі болып қызмет еткен кезде, Дибенко жергілікті совет билігінен Волга өзеніндегі 57 шаршы километрлік аралды әскери жаттығулар үшін аң аулауға пайдалануға рұқсат сұрады. Дибенко 1936-1937 жылдары Ленинград әскери округіндегі тазарту шараларын жеке басқарды. 1938 жылы ол Тухачевский тобының ісі бойынша сотта төреші ретінде қатысты.

Төмендеу

Дибенко, әрине, Ұлы тазалау кезінде Сталиннің Қызыл Армияның жоғарғы қатарына шабуыл жасауын құптады, өйткені ол 1937 жылдың мамыр айында маршал Тухачевскийді және басқа да жоғары шенді офицерлерді күтпеген тұтқындаумен басталды. 1937 жылдың 1 маусымында Сталиннің қатысуымен өткен әскери кеңесте бұл мәселені талқылау барысында Дьбенко өзінің бұрынғы Тухачевскиймен болған қарым-қатынасы туралы мақтанышпен айтты: "Олар бізді сауатсыз деді. Мен Саяси бюроға әскери істе біз олардан да білімдіміз деп мәлімдеймін". 11 маусымда ол Тухачевский және басқалардың ісі бойынша сотқа қатысқан судьялардың бірі болып тағайындалды. Дьбенко 1936-1937 жылдары Ленинград әскери округіндегі тазалау шараларын жеке басқарды, бірақ 1938 жылы партиядан қуылған офицерлердің қатарында болды. Алдымен ол "сенімсіздік" көрсеткені үшін Ленинград әскери округінің басшылығынан ресми түрде алынып, оны ұстауға дайындық ретінде және оның жақтастарынан оқшаулау үшін Орман шаруашылығы өнеркәсібі халық комиссарының орынбасары болып тағайындалды. Бес күннен кейін тұтқындалып, Гитлершілдік құлақтандыру және Михаил Тухачевскиймен байланыста болды деген айып тағылды. Ол мемлекеттік қаражатты жыныстық және спирттік тойларды ұйымдастыруға жұмсағаны туралы айыптауларды жоққа шығармады. Эдвард Радзинский белгісіз НКВД қызметкеріне сілтеме жасап, НКВД Дьбенконы басына шегелер орнатылған қораппен азаптағанын мәлімдеді. Рой Медведев бұл мәлімдемені дәлелсіз қайталады. Шигин, Владимир Виленович бұл мәлімдемеге күмән келтіріп, Дьбенконың барлық бес тұтқындалуында (оның ішінде патшалық Ресейдегі тұтқындалуларында да) тез мойындап, жолдастарын сатқанын айтады. Сондықтан, қандай да бір азаптаудың қажеті болмады. Дьбенконың үшінші әйелі Зинаида Викторовна Дьбенко (Карпова) Зинаида Викторовна "ЧСИР" ("сатқын отбасының мүшесі") деп айыпталып тұтқындалды. Ол билік органдарына күйеуінің сатқын және тыңшы екенін мойындады. Ол "Отан сатқындарының әйелдері үшін Акмолинск лагері" (АЛЖИР) деп белгілі лагерде бес жылға сотталды. Дьбенко өлім жазасына кесіліп, атылды. Жиырма жылдан кейін, Сталиннің қайтыс болуынан кейін ол ақталуға ие болды.