Кіріспе
Ағылшын тілінің әліпбисін реформалауға бағытталған ұсыныстар, оны дыбысталуға сәйкес етуді көздейді.
Ғасырлар бойы ағылшын тілінің әліпбисін реформалау қозғалыстары болған. Олар ағылшын тілінің орфографиясын өзгертуге тырысады, осылайша оны біркелкі етуге, айтылумен жақсы сәйкестікке және әліпбилік принципке бағындыруға ұмтылады. Әліпби реформасының басты себептері – оқуды жеделдету, оқу құнын төмендету және ағылшын тілін халықаралық қосымша тіл ретінде пайдалануға ыңғайлырақ ету. Реформа ұсыныстары лингвистикалық өзгерістердің тереңдігі және оларды іске асыру тәсілдері бойынша әртүрлі. Жазу жүйесі тұрғысынан қарағанда, көптеген әліпби реформасы ұсыныстары орташа болып табылады: олар дәстүрлі ағылшын әліпбиін пайдаланады, сөздердің таныс пішінін сақтауға және қалыпты қағидаларды (мысалы, үнсіз «е» әрпін) сақтауға тырысады. Көбірек радикалды ұсыныстар әріптер мен символдарды қосу немесе алып тастауды, тіпті жаңа әліпбилер жасауды қарастырады. Кейбір реформаторлар өзгерістерді кезең-кезеңмен, біртіндеп енгізуді ұсынады, ал басқалары бірден және толығымен реформа жасауды жақтайды. Кейбір әліпби реформасы ұсыныстары ішінара немесе уақытша қабылданды. Ноа Вебстер ұсынған әліпбилердің көптеген үлгілері Америка Құрама Штаттарында стандартқа айналды, бірақ басқа елдерде қабылданбады (америкалық және британдық ағылшын тілінің әліпбисінің айырмашылықтарын қараңыз).
Тарих
Современный английский правопис начал развиваться примерно с 1350 года, когда – после трех столетий нормандского французского правления – английский язык постепенно снова стал официальным языком Англии, хотя и сильно отличался от языка, существовавшего до 1066 года, включив в себя множество слов французского происхождения (battle, beef, button и т.д.). Первые писатели на этом новом английском языке, такие как Джеффри Чосер, придали ему довольно последовательную систему правописания, но вскоре она была размыта канцелярскими писарями, которые переписывали слова, основываясь на французской орфографии. Последовательность английского правописания получила еще один удар, когда Уильям Кэкстон в 1476 году привез в Лондон печатный станок. Прожив предыдущие 30 лет на континентальной Европе, он утратил уверенность в английской системе правописания. Бельгийские помощники, которых он привез, чтобы помочь ему организовать свой бизнес, владели ею еще хуже. С развитием печати типографы начали разрабатывать индивидуальные предпочтения или «домашние стили». Кроме того, наборщикам платили за строку, и они любили делать слова длиннее. Однако самое большое изменение в последовательности английского правописания произошло между 1525 годом, когда Уильям Тиндал впервые перевел Новый Завет, и 1539 годом, когда король Генрих VIII легализовал печать английских Библий в Англии. Многие издания этих Библий были напечатаны за пределами Англии людьми, которые мало или совсем не говорили по-английски. Они часто меняли правописание, чтобы оно соответствовало их голландской орфографии. Примеры включают немую «h» в слове ghost (соответствует голландскому gheest, который позже стал geest), aghast, ghastly и gherkin. Немя «h» в других словах – таких как ghospel, ghossip и ghizzard – была удалена позже в 1568 году сэром Томасом Смитом, государственным секретарем Эдуарда VI и Елизаветы I. «Орфография» в 1569 году Джона Харта, Честерского Геральда. «Книга о внесении поправок в английскую орфографию» в 1580 году Уильяма Буллокара. «Логономия Англика» в 1621 году Александра Гилла, директора школы Святого Павла в Лондоне. «Английская грамматика» в 1634 году Чарльза Батлера, викария Вуттон Сент-Лоуренс. Уильям Шекспир высмеивал несоответствие между английским правописанием и произношением. В своей пьесе «Бесплодные усилия любви» персонаж Холоферн – «педант», который настаивает на том, что произношение должно меняться в соответствии с правописанием, а не просто менять правописание в соответствии с произношением. Например, Холоферн настаивает на том, чтобы все произносили неисторическую «B» в словах, таких как doubt и debt.
19 ғасыр
Екінші кезең 19 ғасырда басталды және фонетиканың ғылым ретінде дамуымен бірге жүрді. Сол жылы Америка филологиялық қоғамы бірден қолдану үшін он бір реформаланған жазу тізімін қабылдады. Бұл: are→ar, give→giv, have→hav, live→liv, though→tho, through→thru, guard→gard, catalogue→catalog, (in)definite→(in)definit, wished→wisht. Бұл жаңа жазудың негізгі түрлері болды. Реформаланған жазуды қолдана бастаған Американың ірі газеттерінің бірі – «Чикаго Трибьюн» болды, оның редакторы және иесі Джозеф Медилл Орфографиялық реформа қауымдастығының кеңесінде отырды. Ол америкалық ағылшын тілінде жиі қолданылатын 157 жазуды қамтыды. 1906 жылдың тамызында Теодор Рузвельт SSB сөз тізімін қабылдап, Үкіметтік баспаханаға оларды дереу қолдануды тапсырды. Алайда, 1906 жылдың желтоқсанында АҚШ Конгресі резолюция қабылдап, ескі жазуды қайта енгізді. 1920 жылы SSB 25 орфографиялық реформа ережесін баяндаған «Жайлатылған орфография нұсқаулығын» жариялады. Нұсқаулықта қазіргі кезде кеңінен қолданылатын әрбір реформаланған жазудың бастапқыда бір жазушының бастамасы болғаны, ал оған бастапқыда аздаған адамдар ілескені айтылды. Сондықтан, адамдарды «жол көрсетуге» және «үлгі көрсетуге» шақырып, жаңа жазуды мүмкіндігінше қолдануға кеңес берілді. 1934 және 1975 жылдар аралығында Чикагоның ең ірі газеті «Чикаго Трибьюн» бірнеше реформаланған жазуды қолданды. 1934 жылы екі айдың ішінде ол 80 сөзді жаңаша жазып, соның ішінде tho, thru, thoro, agast, burocrat, frate, harth, herse, iland, rime, staf және telegraf сөздерін енгізді. 1934 жылдың наурыз айында жарияланған редакциондық мақалада оқырмандардың үштен екісі жаңа жазуды артық көретінін білдірді. Тағы бір мақалада «көңілкеспеушілік пен бәсекелестік» сөздік жасаушыларға мұндай жазуды тізімге енгізуге кедергі келтіріп отырғаны айтылды. Алайда, келесі 40 жыл ішінде газет бұл сөздерді бірте-бірте қолданудан алып тастады. 1950 жылға дейін Funk & Wagnalls сөздіктері SSB-нің 300 жазуымен қатар, көптеген реформаланған жазуларды дәстүрлі жазулармен бірге тізімдеді. Лордтар палатасының қарсылығына байланысты заң жобасы Білім министрі орфографиялық білімді жақсарту бойынша зерттеу жүргізілетініне уәде бергеннен кейін кері қайтарылды. 1961 жылы бұл Джеймс Питманның бастапқы оқыту алфавитіне әкелді, ол көптеген британдық мектептерде балалардың сауаттылығын арттыру мақсатымен енгізілді. Ол өз мақсатына жеткенімен, балалар дәстүрлі жазуға ауысқанда артықшылықтары жоғалды. Бірнеше онжылдықтан кейін тәжірибе тоқтатылды. Австралиялық тіл білімі маманы Гарри Линдгрен 1969 жылы «Орфографиялық реформа: жаңа көзқарас» атты кітабында реформаны кезең-кезеңмен жүзеге асыруды ұсынды. Бірінші қадам, Орфографиялық реформаның 1-қадамы (SR1), қысқа дыбысты (bet сөзіндегідей) әрқашан <e> әрпімен жазуды талап етті (мысалы, friend→frend, head→hed). Бұл реформа Австралияда белгілі бір танымалдылыққа ие болды. 2013 жылы Оксфорд университетінің ағылшын тілі профессоры Саймон Хоробин жазудың әртүрлілігін қабылдауды ұсынды. Мысалы, ол «қоныстану» және «ертең» сияқты сөздердің екі әріппен жазылуы маңызды емес деп санайды. Бұл ұсыныс, мысалы, Random House сөздігі қолданған орфографиялық реформаның анықтамасына сәйкес келмейді.
Реформаның дәлелдері
Орфографиялық реформа ағылшын тілін оқуды (декодтауды), жазуды және айтылуын оңайлатуға, оны халықаралық қарым-қатынас үшін тиімдірек етуге, білім беру бюджетін қысқартуға (сауаттылық мұғалімдерінің санын азайту, оңалту шығындары мен сауаттылық бағдарламаларын төмендету) және/немесе мұғалімдер мен оқушыларға маңызды пәндерді оқуға немесе пәндерді кеңейтуге көбірек уақыт беруге мүмкіндік береді деп саналады. Тағы бір аргумент – қазіргі орфографияны пайдаланудың нәтижесінде ысырап болатын мол ресурстар. Мысалы, орфографиялық реформаның Cut Spelling жүйесі қазіргі орфографияға қарағанда 15%-ға дейін аз әріптерді қолданады. Cut Spelling жүйесімен жазылған кітаптарды аз бетке басып, қағаз бен сия сияқты ресурстарды үнемдеуге болады. Бұл күнделікті өмірдің барлық саласына қатысты: сауда чектарына, кеңсе құжаттарына, газет-журналдарға және интернет трафигіне. Жақтастары орфографиялық реформалардың бұрыннан жүріп келе жатқанын, бірақ баяу және көбінесе ұйымдасқан түрде емес екенін атап көрсетеді. Бұрын фонетикалық ережелерге сәйкес келмейтін, бірақ кейін реформаланған көптеген сөздер бар. Мысалы, «музыка» сөзі 1880 жылдарға дейін «musick» деп, ал «фантазия» сөзі 1920 жылдарға дейін «phantasy» деп жазылған. Ал бұрын «error» сияқты сөздердің соңы «our» (errour) деп, ал «member» сияқты сөздердің соңы «re» (membre) деп жазылатын. Америкалық орфографияда олардың көпшілігі қазір «or» және «er» қолданады, ал британдық орфографияда тек кейбіреулері ғана реформаланды. Соңғы 250 жылда, Сэмюэл Джонсон сөздерді қалай жазу керектігін белгілегеннен бері, жүздеген мың сөздің айтылуы (Маша Беллтің 7000 жиі қолданылатын сөзді зерттеуінен алынған мәліметтер бойынша) біртіндеп өзгерді, ал ағылшын тіліндегі әліпбилік принцип біртіндеп бұзылды. Жақтастары, егер ағылшын тілінің орфографиясын тұрақты ұстағымыз келсе, онда орфографияны өзгерістерге сәйкес түзету қажет деп санайды. Қазіргі уақытта қысқартылған орфография ресми емес интернет-платформаларда қолданылады және мәтіндік хабарламаларда жиі кездеседі. Ағылшын тілінде дауысты әріптердің қолданылуы олардың әдеттегі мағыналарына қарама-қайшы келеді. Мысалы, [əʊ] немесе [oʊ] дыбысын білдіруі тиіс «o» әрпі [ʌ] дыбысын, ал [ʌ] дыбысын білдіруі тиіс «u» әрпі [juː] дыбысын білдіруі мүмкін. Бұл ағылшын тілінің орфографиясын ана тілінің оқушыларына қарағанда шетелдік оқушылар үшін одан да интуитивті емес етеді, бұл халықаралық қосымша тіл үшін маңызды.
Айқындық
Көптеген тілдерден айырмашылығы, ағылшын тілінде орфография жүйелі түрде жаңартылмаған. Сөйтіп, бүгінде ағылшын тіліндегі орфография әлі толыққанды әліпбилік принципке сай келмейді. Осының салдарынан, ағылшын тіліндегі орфография – көптеген ерекшеліктері мен түсініксіздіктері бар нашар ережелердің жүйесі. Ағылшын тіліндегі көптеген фонемалар бірнеше түрлі жазылу нұсқасына ие. Мысалы, “fr” және “pr” сөздері әртүрлі жазылу арқылы бірдей дыбысты білдіреді. Сол сияқты, ағылшын тіліндегі көптеген графемалардың бірнеше айтылуы мен түсіндірілуі бар, мысалы, “ough” әрпі “thr”, “th”, “tht”, “thor”, “t”, “tr” және “pl” сияқты сөздерде. Шва (ағылшын тіліндегі ең көп кездесетін фонема) 13 түрлі жолмен, ал және 11 түрлі жолмен жазылады. Мұндай үйлесімсіздіктерді ағылшын тілінің лексикасынан кездестіруге болады, тіпті олар диалектілер арасында да өзгешеліктерді көрсетеді. Маша Белл 7000 сөзді талдап, олардың шамамен жартысы орфографиялық және айтылу қиындықтарын, ал үштен бірі түсіндіру қиындықтарын тудыратынын анықтады. Мұндай екіұштылық, әсіресе, гетеронимдер (мағынасы бойынша өзгешеленетін, бірақ бірдей жазылатын сөздер) үшін қиындық тудырады, мысалы, “bow” (садақ/ию), “desert” (шөл/тастап кету), “live” (тірі/өмір сүру), “read” (оқы/оқылған), “tear” (жас/жырту), “wind” (жел/орау) және “wound” (жарақат/жаралау). Мұндай сөздерді оқығанда олардың қолданылған контекстін ескеру қажет, бұл ағылшын тілін оқу мен айтуды үйренуді қиындатады. Фонемалар мен жазу арасындағы тығыз байланыс көптеген ерекшеліктер мен түсініксіздіктерді жойып, тілді оңай және жылдам меңгеруге мүмкіндік берер еді.
Өзгерістерді жою
Кейбір ұсынылған оңайлатылған жазулар ескі әдебиеттерде стандартты немесе баламалы жазу ретінде-ақ бар. Бұрын айтқанымыздай, 16 ғасырда грек және латын әдебиетін зерттеген ғалымдар ағылшын сөздерін грек-латын тіліндегі әріптестеріне ұқсатуға тырысты, кейде тіпті жаңылысты. Олар бұл үшін дыбысталмаған әріптер қосып, det сөзін debt, dout сөзін doubt, sithe сөзін scythe, iland сөзін island, ake сөзін ache деп жазды, және т.б.
Артық әріптер
Ағылшын алфавитінде басқа жерде де кездесетін дыбыстары бар бірнеше әріп бар. Оларға "ks", "gz" немесе "z" деп айтылатын X; "J" деп айтылатын жұмсақ G; "K" деп айтылатын қатты C; "S" деп айтылатын жұмсақ C; және "kw" (немесе кейде тек K) деп айтылатын Q ("qu" немесе ) жатады. Дегенмен, мұндай жазу тәсілдері көбінесе латын тілінен шыққандығын көрсету үшін сақталады.
Реформаға қарсы дәлелдер
Орфографиялық реформа ағылшын тілі үшін реформаланған орфографияны әзірлеу және енгізуге қарсы көптеген аргументтерге тап болады. Қоғамдық қабылдау, кем дегенде 19 ғасырдың басынан бері, жазу реформасына қатысты төмен болып келді, сол кезде Самуэль Джонсонның (1755) және Ноа Вебстердің (1806) ықпалды ағылшын тілі сөздіктері жазу жүйесін қалыптастырды. «Are», «have», «done», «of», «would» сияқты өте көп қолданылатын сөздердің бұрыс жазылуы, ағылшын мәтінінің түріне ерекше өзгеріс енгізбей түзетуді қиындатады. Ағылшын тілі – әлемдегі ең ірі он тілдің ішінде орфографиялық өзгерістерді жариялау құқығы жоқ жалғыз тілі. Ағылшын тілі – батыс герман тілі, ол герман емес тілдерден көптеген сөздерді қабылдаған, ал сөздің жазылуы көбінесе оның шығу тегін көрсетеді. Бұл кейде сөздің мағынасын түсінуге көмектеседі. Олардың айтылуы түпнұсқадан ауытқыса да, жазылуы фонеманың жазбасы болып табылады. Бұл герман тілдерінің басқа тілдеріндегі туыс сөздердің қазіргі орфографиясы да оларға ұқсас. Мысалдар: «light» – неміс тілінде «Licht», «knight» – неміс тілінде «Knecht», «ocean» – француз тілінде «océan», «occasion» – француз тілінде «occasion». Сыншылар мұндай сөздерді қайта жазу осы байланысты жасыруы мүмкін деп санайды, бірақ барлық орфографиялық реформалар оларды маңызды түрде қайта жазуды талап етпейді. Тағы бір сын – реформа бір диалектті немесе айтылуын басқаларынан жоғары қоюы мүмкін, бұл стандартты тілді құруға әкелуі мүмкін. Кейбір сөздердің диалектке қарамастан бірнеше дұрыс айтылуы бар (мысалы, «economic», «either»). Кейбір аймақтық акценттердегі айырмашылықтар әлі де орфографияда сақталады. Мысалы, ирланд және шотланд ағылшын тілдерінде сақталған «fern», «fir» және «fur» ажыратуы немесе Англия мен Уэльстегі бірнеше аймақтық диалекттерде сақталған «toe» және «tow» арасындағы айырмашылықты атауға болады. Алайда, диалектілік акценттер тіпті испан тілі сияқты орфонемиялық деп аталатын тілдерде де кездеседі. Кейбір әріптердің аллофоникалық вариациясы бар, мысалы, қазіргі уақытта «bath» сөзіндегі «a» әрпі екі түрлі дыбыспен ([æ] және [ɑː]) айтылады және сөйлейтіндер оны өз диалектілеріне сәйкес айтады. Кейбір сөздер тек фонетикалық емес орфографиямен ерекшеленеді (мысалы, «knight» және «night»).
Орфографиялық реформа ұсыныстары
Көптеген орфографиялық реформалар дыбыстық бейнелеуді жақсартуға ұмтылады, бірақ кейбіреулері нақты фонетикалық жазуға көшуге тырысады, әдетте ағылшын алфавитін өзгерту арқылы немесе жаңа алфавит жасау арқылы. Барлық орфографиялық реформалар жазудың үлгілі болуын арттыруға бағытталған.