Кіріспе
Иран мен араб елдері тарихи және халықаралық деңгейде Парсы шығанағы деп белгілі болған географиялық атаулар бойынша ұзаққа созылған дауға қатысып келеді. Ол Ормуз бұғазы арқылы Оман шығанағымен, одан әрі Араб теңізімен байланысты, Үнді мұхитының бір бөлігі болып табылады. Батыс әлемінде бұл шығанақтың атауы – Персия, яғни Иранның батыс атауы. Парсы шығанағының атауы 1960 жылдарға дейін, араб ұлтшылдығы мен пан-арабизмнің күшеюіне дейін жоғары деңгейде дау тудырмады. Сол кезде араб елдері Таяу Шығыста және халықаралық аренада Иранның ықпалын шектеуге тырысты. Осының нәтижесінде, араб үкіметтері мен араб ақпарат құралдары, әсіресе Парсы шығанағының араб елдері, «Араб шығанағы» (الخليج العربي) немесе жай ғана «Шығанақ» деген топонимді қабылдап, қолдана бастады. Ал Иран мен ирандық ақпарат құралдары «Парсы шығанағы» (خلیج فارس) атауын ғана қолдайды.
Iran and the Arab countries have been involved in a long running geographical naming dispute over what has been historically and internationally known as the Persian Gulf. Connected to the Gulf of Oman and thereby to the Arabian Sea through the Strait of Hormuz, it is an extension of the Indian Ocean. In the Western world, the Gulf's namesake is Persia, which is Iran's Western exonym. The name of the Persian Gulf was not contested at a high level until the popularization of Arab nationalism and pan Arabism around the 1960s, when the Arab countries increasingly sought to suppress Iranian influence in the Middle East and on the international stage. Thus, the toponym "Arabian Gulf" (الخليج العربي) or simply "Gulf" was adopted and asserted by Arab governments and Arab media, led by the Arab countries of the Persian Gulf. On the other hand, Iran and Iranian media have asserted the name "Persian Gulf" (خلیج فارس) exclusively.
Тарих
Бұл су алабын араб тарихшылары мен географтары, соның ішінде араб тілінде сөйлейтін тарихшы Агапий, 10 ғасырда жазған. Филип Л. Коль, Мара Козельский және Нахман Бен Иегуда авторларының "Selective Remembrances" атты еңбегінде айтылғандай, сэр Чарльз Белгрейв (Бахрейн билеушісінің британдық кеңесшісі) "Араб шығанағы" атауын алғаш рет 1955 жылы "Соат әл Бахрейн" (Бахрейн дауысы) журналында қолданған және қолдаған алғашқы батыс адамы болды. The Jamestown Foundation-ның Махан Абедин бұл пікірмен келісіп, араб елдері 1960 жылдарға дейін "Парсы шығанағы" терминін қолданғанын атап өтті. Алайда, сол онжылдықта араб ұлтшылдығының күшеюімен, кейбір араб елдері, соның ішінде шығанақпен шектесетіндер, осы су жолын атау үшін (аль Халидж әл Араби; Араб шығанағы немесе Араб шығанағы) терминін кеңінен қолдана бастады. Теймур Набили (Аль-Жазира ағылшын тіліндегі арнасының жетекші жүргізушісі) "Айнымалы жағдайға байланысты, өзгеріс қозғалысын күшейткен факторлардың бірі – арабтардың Вашингтонның ықпалымен Иранның 1973 жылғы араб-израиль соғысында Израильді қолдады деген сезімі болды" деді. Бұл, Иранның ағылшын тілді Батыс әлемінің саяси және экономикалық басымдықтарына ықпалының азаюымен бірге, өңірлік саясатта да, негізінен мұнаймен байланысты бизнесте де араб елдерінде "Араб шығанағы" жаңа балама атауын қабылдауға әкелді. 1534 жылы Бағдадты Осман империясы басып алғаннан кейін Түркия Парсы шығанағының басындағы Басра порты арқылы Үнді мұхитына қол жеткізді. Бұл, 1541 жылы жер шары картасында ең соңғы мәліметтерді беруге тырысқан Жерард Меркатордың карта жасау әрекеттерімен бірге болды, ол шығанақты Sinus Persicus, nunc Mare de Balsera ("Парсы шығанағы, қазіргі Басра теңізі") деп атады. Алайда, оның 1569 жылғы әлем картасында атау Mare di Mesendin (қазіргі Омандағы Ра'с Мусандам түбегінің атымен) деп өзгертілді, ал оның бәсекелесі Абрахам Ортелиус 1570 жылғы әлем атласы үшін Mare El Catif, olim Sinus Persicus (Араб порты Аль Катифтің атымен) деп таңдады, бірақ шығанаққа кіреберіс, қазіргі Ормуз бұғазы Basora Fretum (Басра бұғазы) деп аталды. Осы шатасудың арасында, ескі атау 17 ғасырда бірте-бірте қайтадан бекітілді, бірақ Түркия әлі күнге дейін түрік тілінде "Басра шығанағы" (Basra Körfezi) атауын қолданады. 1830 жылдардың соңында британдықтардың теңіз жолына бақылау орнатуға тырысуынан кейін, 1840 жылы Лондонда жарияланған Times Journal Персия шығанағын "Британия теңізі" деп атады, бірақ бұл атау басқа жағдайда ешқашан қолданылмады.
Ұсынылған баламалар
Бұл мәселе өте даулы болып қала береді, себебі бәсекелес атаулардың қолданылуын кейбір үкіметтер ішкі құжаттарда, сондай-ақ басқа мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен қарым-қатынаста қолдайды. Кейбір тараптар "Шығанақ" немесе "Араб-Парсы шығанағы" деген терминдерді пайдаланады. 1979 жылғы Иран революциясынан кейін, ислами топтардағы кейбір адамдар "Ислам шығанағы" немесе "Мұсылман шығанағы" деген атауларды қолдануды ұсынды. "Ислам шығанағы" терминінің авторы белгісіз, бірақ кейбір деректерге сәйкес, Ислам Республикасының алғашқы жылдарындағы Рухолла Хомейни, Мехди Базарган және Садық Халхали сияқты көрнекті тұлғалар осы идеяны қолдаған болуы мүмкін. 1979 жылдың мамыр айында БАӘ-ге сапары барысында Халхали "Мұсылман шығанағы" терминін ұсынды.
Ирандықтардың көзқарасы
Иран тек "Парсы шығанағы" терминін қолданады және әдетте оны "Араб шығанағы" немесе жай ғана "Шығанақ" деп атағанда немесе кез келген басқа атаумен атағанда мойындамайды. 1974 жылы Майк Уоллеспен "60 минут" бағдарламасында сұхбаттасқанда, Иранның соңғы шаһы Уоллеспен сөйлескенде "Парсы шығанағы" терминін қалайтынын айтқан. 2010 жылдың ақпан айында Иран өзінің әуе кеңістігінен шетелдік әуе компанияларын, әсіресе Перс шығанағы аймағынан келген әуе компанияларын, "Парсы шығанағы" терминін қолданбаған жағдайда тыйым салумен қорқытты. 2011 жылы президент Махмуд Ахмадинежад Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында сөйлеген сөзінде Иран мен Араб түбегі арасындағы теңіздің жалғыз дұрыс атауы Парсы шығанағы екенін мәлімдеді және кез келген басқа атауларды "заңсыз және күшін жойған" деп есептеді. 2012 жылы Иран үкіметі Google компаниясын шығанақты атаудан бас тартқаны үшін сотқа берумен қорқытты, егер ол аймақты Парсы шығанағы деп белгілемесе, "ауыр зиян келтірілетінін" ескертті. Иран ресми түрде 30 сәуірді Парсы шығанағының ұлттық күні деп белгіледі. Бұл күн Персияның Аббас I-нің Португалия теңіз күштерін Ормуз бұғазынан ығыстырған (1622 жыл) сәтті әскери жорылының жылдығымен сәйкес келеді. Бұл шешімді Мәдени революция жоғарғы кеңесі қабылдады, оған бұрынғы президент Мұхаммед Хатами төрағалық етті, сонымен қатар 2009 жылдан бері белгілі бір Араб мемлекеттері Парсы шығанағының атауын өзгертуге бағытталған әрекеттері осы шешімнің себебі болғанын атап өтті. Иран почтасы осы күнді мерекелеу үшін бірнеше марка шығарды.
Арабтардың көзқарасы
Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесіне кіретін мемлекеттер "Араб шығанағы" терминін қолдануды ұнатады. Сауд Арабиясының тарихшысы Абдель Халек әл-Жанаби: "Осы атау [Парсы шығанағы] тарих кітаптарында және Ибн Халдун мен Ибн әл-Атир сияқты араб тарихшыларының еңбектерінде сақталған. Бұл туралы 20 ғасырдың басында аймақты билеген британдықтар мен шығанақтың басшылары арасындағы келісімдерде де айтылған. Римдіктер оны "Араб шығанағы" деп атағанының негізі жоқ" деді. "Насер билікке келгенге және араб ұлтшылдығының күшеуіне дейін жағдай өзгерген жоқ. Арабтар содан кейін "Араб шығанағы" деген атауды қолдана бастады", - деп қосты ол. Бахрейн жазушысы Хусейн әл Бахарна "Араб шығанағын Парсы шығанағы деп атау туралы даудың себебінің бірі – Бахрейнге қатысты меншік құқығын анықтау кезінде Қызыл теңіз "Араб шығанағы" деп аталған. Сол кезде Араб шығанағы аймағын "Араб шығанағы" деп атау мүмкін болмады, оны "Парсы шығанағы" деп атады" деді. Соңғы онжылдықтарда профессор Абдельхади Тази, Ахмад әл-Сараф, Абделила Бенкиран (2011-2017 жылдар аралығында Марокконың премьер-министрі), Абдул Монем Саид, Абдул Халик әл-Жанаби, Кардави және Египеттің Ұлттық қорғаныс кеңесінің бұрынғы бірінші орынбасары генерал Маджди Омар сияқты көрнекті ғалымдар мен саяси және діни лидерлер "Парсы шығанағы" атауын қолдап, атауды өзгертудің қажеттілігіне негіз жоқ екенін айтты.
Біріккен Ұлттар Ұйымы
Біріккен Ұлттар Ұйымының географиялық атаулар жөніндегі сарапшылар тобы 2006 жылдың 28 наурызынан 4 сәуіріне дейін Венада өткен 23-ші мәжілісінде атаулар мәселесін талқылады.
Халықаралық гидрографиялық ұйым
Халықаралық гидрографиялық ұйым (IHO), бүкіл әлемдік теңіздік навигация және басқа да мақсаттар үшін гидрографиялық ақпаратты ұсынумен айналысатын халықаралық орган, 1953 жылы жарияланған S 23 (Мұхиттар мен теңіздер шекаралары) стандартының 41-тармағында осы су алабын "Иран шығанағы (Парсы шығанағы)" деп атайды.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарының Ұлттық геокеңістіктік барлау агенттігі GEOnet Names Server (GNS) – Географиялық атаулар кеңесі (BGN) санкциялаған "барлық шетелдік жер атауларының стандартты жазылуының ресми репозиторийі". GNS "Парсы шығанағын" ресми атау ретінде тіркесе, сонымен қатар түрлі тілдердегі 16 альтернативті атауды да қамтиды, мысалы, "Иран шығанағы", "Аджам шығанағы", "Басра шығанағы", "Араб шығанағы", "Парсы-Араб шығанағы", "Фарс шығанағы" және "Фарси шығанағы". 1993 жылы АҚШ Конгресі кітапханасының Федералды зерттеулер бөлімі жариялаған "Парсы шығанағы елдері туралы зерттемелерде" авторлар BGN практикасын ұстана отырып, "Парсы шығанағы" терминін қолданады, бірақ кіріспеде Кувейт, Катар, Біріккен Араб Эмираттары, Оман және Бахрейн үкіметтерінің, сондай-ақ басқа араб үкіметтерінің де "Парсы шығанағы терминін ресми түрде қабылдамайтынын және осы су алабын Араб шығанағы деп атайтынын" мойындайды. 1991 жылдан бері Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерімен ынтымақтастықтың күшеюіне байланысты, АҚШ қарулы күштерінің түрлі бөлімшелері өз қызметкерлеріне аймақта жұмыс істегенде жергілікті конвенцияларды сақтау үшін "Араб шығанағы" терминін қолдану туралы директивалар берді ("Парсы шығанағы" әлі де ресми жарияланымдар мен веб-сайттарда қолданылады). Бахрейнде орналасқан АҚШ-тың Бесінші флоты "Араб шығанағы" терминін қолдануды қалыпты тәжірибе етіп санайды: text=Бұл Бахрейн және Шығанақ ынтымақтастық кеңесінің (GCC) өзге де серіктестерімізге деген құрмет пен қолдауды білдіретін достық қадам ретінде қарастырылады |author=АҚШ-тың Бесінші флотының өкілі |source=
Атластар және басқа да ақпарат құралдары
Ұлттық географиялық қоғам осы су алабын Парсы шығанағы деп атайды. 2004 жылы қоғам өзінің National Geographic Atlas of the World атты жаңа басылымын жариялады, онда "Араб шығанағы" термині "Парсы шығанағы" үшін балама атау ретінде (кішірек әріптермен және жақша ішінде) қолданылды. Бұл көптеген ирандықтардың, әсіресе интернет қолданушылары қауымдастығы мен Ирантану академиясының наразылығын тудырды, нәтижесінде Иран үкіметі мәселеге араласып, қоғамның басылымдарын Иранда таратқанға тыйым салды. 2004 жылдың 30 желтоқсанында қоғам өз шешімін кері қайтарып, Атласқа жаңарту шығарды, жақша ішіндегі сілтемені алып тастап, мынадай ескерту қосты: "Тарихи және көбінесе Парсы шығанағы деп белгілі болған бұл су алабын кейбіреулер Араб шығанағы деп атайды". 2010 жылдың маусым айында жарық көрген National Geographic Style Manual нұсқаулығында былай делінген: "Халықаралық деңгейде қабылданған атауы – Парсы шығанағы, бірақ Араб елдері осы су алабын Араб шығанағы деп атайды. Мүмкіндік болған жағдайда National Geographic карталарында Араб шығанағы туралы ескерту болады. Егер мәтінде Араб шығанағы қолданылса, оны түсіндіру қажет". 2000 жылғы AP Stylebook былай толықтырады: Парсы шығанағы – "ұзақ жылдар бойы қалыптасқан атау" және ең дұрыс таңдау. "Кейбір Араб елдері оны Араб шығанағы деп атайды. Араб шығанағын тек тікелей цитаталарда ғана қолданып, мәтінде осы су алабының көбінесе Парсы шығанағы деп белгілі екенін түсіндіріңіз". 2004 жылы Парсы шығанағын атау туралы дау ирандық блогер Пендар Юсефи жасаған Google бомбасының нысаны болды. Бұл жүздеген блогерлердің, веб-мастерлердің және парсы форумдарының бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде болды, олар "Араб шығанағы" деген сөзді осы сілтемедегі мазаққа толы қате параққа бағыттайтын сілтемелерді орналастырды. Журнал бұл әрекетті 2010 жылдың 18 ақпанындағы "Ирак, Иран және мұнай саясаты: Дәл дипломатия" атты мақаласында қайталады. Сондай-ақ, сол мақалада "Араб шығанағы" деген атау қолданылды. Google бұрын Парсы және Араб шығанақтарын Google Maps-ке қосыпты. 2012 жылдың мамыр айынан кейін ол су алабынан екі атауды да алып тастады, себебі әлемдегі барлық жердің атын атамайтынын және саяси ұстаным қабылдағысы келмейтінін мәлімдеді. Ирандықтар бұл өзгеріске наразылық білдіріп, Twitter-де "Парсы шығанағы қайда?" деген хештегпен науқан бастады. Google Earth екі атауды да көрсетуді жалғастырады, егер Персия шығанағының жағалауындағы Араб елдерінің сервері арқылы қарасаңыз, онда ол жай ғана "Араб шығанағы" деп көрсетіледі.
Спорттық ұйымдар
2009 жылдың қазанында Иранда өтуі жоспарланған екінші Ислам Ынтымақтастық ойындары, кейін 2010 жылдың сәуіріне ауыстырылған болатын, Араб әлемі мен Иран ойындардың логотиптері мен медальдерінде "Парсы шығанағы" терминін қолдану мәселесінде келісімге келмегендіктен тоқтатылды. Футболда, 2006 жылдың тамызында Иран футбол лигасы жүйесінің ең жоғары лигасы "Парсы шығанағы кубогы" деп аталды, бұл атау Парсы атауын қолдау мақсатында берілді. Иран ұлттық футбол құрамасы аталған су алабындағы елдердің қатысатын "Араб шығанағы кубогына" қатыспайды. Араб шығанағы кубогы футбол федерациясы 2016 жылы Араб шығанағы кубогына қатысатын елдер үшін құрылды. Біріккен Араб Әмірліктерінің (БАӘ) жоғары футбол лигасы 1973 жылы БАӘ Футбол лигасы ретінде құрылды. 2007 жылы лига атауы БАӘ Про лигасы болып өзгертілді. 2013-14 маусымынан бастап атауы БАӘ Араб шығанағы лигасына, сондай-ақ Лига кубогы мен Суперкубок турнирлеріне өзгертілді. Бұл атау өзгерісі Иранның БАӘ-ні расизмде айыптауына және Иран Ислам Республикасы Футбол федерациясының Жавад Неконумды БАӘ клубына трансферлеуіне тыйым салуына себеп болды, бұл Парсы шығанағының атау дауын жаңартқан болып саналды.