Кіріспе
Прото-индоевропалық фонетикадағы ұсыныс
Глоттальдық теория бойынша, прото-индоевропалық тілде әдеттегі индоевропалық фонетикалық реконструкцияларда болжамдалғандай, қарапайым дыбыстамалылардың орнына эжективті немесе өкпелік емес тоқтаулар болған. Бұл теорияның алғашқы нұсқасын 1951 жылы даниялық тіл білімі маманы Холгер Педерсен ұсынған, бірақ ол глоттальды дыбыстарды қолданбаған. Андре Мартинет және Моррис Свадеш сияқты ертедегі тіл білімі мамандары прото-индоевропалық тілдің қарапайым дыбыстамалы тоқтауларын глоттальды дыбыстармен алмастыру мүмкіндігін көріп тұрғанмен, бұл ұсыныс 1973 жылы АҚШ-тың Пол Хоппер және Кеңес Одағының Тамаз В. Гамкрелидзе мен Вячеслав Ивановтардың "Фонетика" журналында бірдей уақытта, бірақ тәуелсіз түрде толыққанды жазылғанға дейін болжамдық күйде қалды. Глоттальдық теория "біраз уақыт бойы қолдау тапқанмен, көптеген индоевропалық тіл білімі мамандары тарапынан қабылданбады". Оны қолдайтын соңғы жарияланым – Аллан Р. Бомхардтың (2008 және 2011) даулы ностраттық гипотеза туралы талқылауы, ал бүгінде оның ең белсенді жақтаушылары – Лейден университетінің тарихи тіл білімі мамандары. Бұрынғы қолдаушысы Тео Веннеманн, оның семиттік субстраты және герман және кельт тілдеріндегі қарыз сөздер туралы теориясымен қақтығыс туғандықтан, глоттальдық теориядан бас тартты (Веннеманн 2006). Дегенмен, Мартин Кюммель (2012) эжективті гипотезаның сенімсіздігін мойындаса да, бұл тоқтауларды имплозивті деп қайта қарастыруды ұсынады, бұл Лейдендік түсіндірумен салыстырылатын преглотализацияланған тоқтаулар ретінде қарастырылады.
The glottalic theory is that Proto Indo European had ejective or otherwise non pulmonic stops, , instead of the plain voiced ones, as hypothesized by the usual Proto Indo European phonological reconstructions. A forerunner of the theory was proposed by the Danish linguist Holger Pedersen in 1951, but he did not involve glottalized sounds. While early linguists such as André Martinet and Morris Swadesh had seen the potential of substituting glottalic sounds for the supposed plain voiced stops of Proto Indo European, the proposal remained speculative until it was fully fleshed out simultaneously but independently in theories in 1973 by Paul Hopper of the United States and by Tamaz V. Gamkrelidze and Vyacheslav Ivanov of the Soviet Union in the journal Phonetica in 1973. The glottalic theory "enjoyed a not insignificant following for a time, but it has been rejected by most Indo Europeanists." The most recent publication supporting it is Allan R. Bomhard (2008 and 2011) in a discussion of the controversial Nostratic hypothesis, and its most vocal proponents today are historical linguists at the University of Leiden. An earlier supporter, Theo Vennemann, has abandoned the glottalic theory because of incompatibilities between it and his theory of a Semitic substrate and loanwords in Germanic and Celtic languages (Vennemann 2006). However, Martin Kümmel (2012), although rejecting the ejective hypothesis as implausible, argues for a re interpretation of these stops as implosive, comparable to the Leiden interpretation as pre glottalized stops.
Тікелей және жанама дәлелдемелер
Глотальдық теория бастапқыда типологиялық аргументтермен туындаса, бірнеше жақтаушылары, әсіресе Фредерик Кортландт, бірқатар куәландырылған үнді-еуропалық тілдерде глотализацияның іздерін тапты немесе бұрыннан белгілі құбылыстарды түсіндіру үшін глотализация туралы болжамдар жасады, бұл теорияға эмпирикалық қолдау көрсетеді. (Сонымен қатар, анатолия тілінде тікелей дәлелдер табылмай тұрып, ларингиялық теория ұсынылды.) Үнді-иран тілдерінің ішінде синди тілінде дауысты, дем алмайтын дыбыстар безудерліксіз имплозивтер ретінде көрінеді. Кортландт сондай-ақ үнді-иран тілдеріндегі дауысты демді дыбыстардың таралуын көрсетеді: олар иран және нуристан тілдерінде, үнді-арий тілінің үш қабылданған негізгі тармағының екеуінде жоқ, ал үшіншісінде, үнді-арий тілінде, сондай-ақ кашмир тілінде де кездеспейді, ол дауысты демді дыбыстардың сақталуы емес, жаңалық екенін көрсетеді. Герман тілдерінде кейбір дания диалекттерінде глоттальді тоқтаудан кейін дауыссыз тоқтау тіркесі (vestjysk stød) бар, ол протогермандық дауыссыз тоқтауларына сәйкес келеді және ПИЕ сериясынан туындаған. Кортландт ағылшын тіліндегі сөз соңындағы глотализацияның сақталуын ұсынады және исланд және фарер тілдеріндегі, кейде норвег тіліндегі және швед және жоғарғы неміс тілдеріндегі кейбір екі еселену жағдайларын преглотализациядан туындаған деп санайды. Латын тілінде (Лакманның заңы) және балто-славян тілдерінде (Қыс заңы) дауыстылар «дауысты» консонанттар алдында ұзарады. Бұл прото-индоевропалық ларингалдар алдындағы дауыстылардың мінез-құлқымен ұқсас, олардың глоттальді тоқтауды қамтиды деп есептеледі. Глотальді консонанттар преглотализацияланған болуы мүмкін немесе олар италия және балто-славян тілдерінде глотализациясын жоғалтып, дауыстыға айналудан бұрын преглотализацияланған эжективтер болған. Әлем тілдерінде глоттальді тоқтаулардың түсіп, алдыңғы дауыстыларды ұзартуы жиі кездеседі. Мысалы, Quileute тілінде ak’a ~ a’k’a ~ āk’a тізбегіндегі , , және тіркестері еркін өзгерістегі аллофондар болып табылады. Балто-славян тілдерінде глотализация латыш және жэмайтиан тілдерінің бұзылған тонында тікелей куәландырылған. Армян тілінің диалектілерінде де глотализация байқалады. Бұл басқа кавказ тілдерінің әсері болуы мүмкін, бірақ Кортландт глотализацияны заманауи жаңалық деп санауға болмайды және армян тілінің ертерек кезеңдері үшін кеңірек диалектілік таралуды қалпына келтіру қажет деп мәлімдейді.
Қарсылық
Теорияға қатысты негізгі қарсылық – куәландырылған диалекттердің дыбыстық жүйелері жоғарыда көрсетілген формадағы ата-тілден қалай туындағанын түсіндірудегі қиындық. Егер ата-тілде дәстүрлі тіл сияқты типтік ерекше жүйе болса, онда ол көбірек типтік жүйелерге айналуы мүмкін, мүмкін әртүрлі ұрпақ тілдерінде әртүрлі шешімдермен, және осыны көреміз. Мысалы, индо-арий тілі дауыссыз аспирациялық қатарды қосып, симметрия элементін алды; грек және италық тілдерде өлеңдемелі қатар кең таралған аспирациялық қатарға (қа) ауыстырылды; иран, келт және балто-славян тілдерінде өлеңдемелі қатар модальді дауысқа (қа) ауыстырылды, ал герман және армян тілдерінде барлық үш қатар (>) өзгерді. Әр жағдайда, куәландырылған жүйе ұсынылып отырған ата-тілден күтілетін өзгерістерді көрсетеді. Егер жүйе глоттальдық теория ұсынғандай, типтік тұрғыдан ортақ болса, онда ол тұрақты болып, кем дегенде кейбір ұрпақ тілдерінде сақталуы мүмкін еді, бірақ олай емес: ешбір ұрпақ тілі теория оларды болжаған жерлерде эжективті дыбыстарды сақтамайды. Оның жақтастары, егер прото-индоевропалықта нағыз эжективтер болмаса, бірақ глоттальдық ырғақтың тұрақсыз түрі болса, олардың жоғалуы түсінікті болар еді, бірақ бұл глоттальдық теорияның бастапқы себептерін жоққа шығарады, олар эжективтерге (глоттальданған ырғақтарға емес) және типологиялық жарасымды (және тұрақты) жүйе туралы идеяға негізделген. Дегенмен, эжективті дыбыстарда дауысты аллофондары бар тілдер бар, мысалы, Блин және Квадза, бұл глоттальдық теорияның «эмпирикалық алғышарты» ретінде ұсынылды. Глоттальдық теорияның типологиялық негіздері де күмәнді, мысалы, 1997 жылы Мартинес, сондай-ақ 2002 жылы 3 Барак. Сонымен қатар, егер глоттальді тоқтатулардың іздері италық және индоиран сияқты жеке тармақтарда табылса, олардың прото-индоевропалықтан бөлінгеннен кейін әрқайсысында тәуелсіз түрде орын алған болуы керек. Оларды бірдей, бірақ тәуелсіз жаңалықтар деп санау, дыбыс өзгерісінің дәстүрлі модельдеріне сәйкес, таңғажайып сәйкестік болар еді, көптеген тіл біліміне сену қиын болар еді, өйткені эжективтер диахрондық тұрғыдан тұрақты болады. Алайда, прото-индоевропалық тіл біркелкі болды деп болжауға болмайды, және, мүмкін, эжективті тоқтатулардан дауысты тоқтатуларға ауысу ерте кезеңде әртүрлілік ретінде болған. Кортландт сондай-ақ, дәстүрлі модель бойынша көптеген үнді-еуропалық тармақтарда тәуелсіз өзгеріс ретінде қажетті, аспирациялық тоқтатудан қарапайым дауысты тоқтатуларға ауысу басқа жерде расталмаған және типологиялық күдіс тудырады деп мәлімдейді. Ұсынылған шешім – глоттальдық теорияның бастапқы тұжырымы, эжективті тоқтатулар, прото-индоевропалық тілінің тарихындағы ерте кезеңді білдіреді, ол тұрақсыз дауысты глоттальданған тоқтатуларға немесе тіпті одан да тұрақсыз дәстүрлі жүйеге дейін ішкі эволюция кезеңінен өтіп, ұрпақ тілдеріне тараған болар еді. Бұл прото-индоевропалық тіліндегі түбірлік шектеулерді, ұрпақ тілдеріндегі глоттальді дауыссыздардың жоғалуын және дәстүрлі жүйедегі глоттальді дауыссыздардың болмауын түсіндіреді, сонымен бірге дәстүрлі жүйені қолдайтын дәлелдерді түсіндіреді. Практикалық тұрғыдан алғанда, бұл тек соңғы кезеңін («Соңғы прото-индоевропалық» деп аталатын) сипаттайтын прото-индоевропалық тілінің дәстүрлі қайта құрылымы үшін маңызды емес. Алайда, Кортландт үнді аспираты, бәлкім, тармақтарға бөлінуден бұрын үнді-еуропалық тілінде болмаған деп санайды.
Армениялық дәлелдер
Иран тілінен армян тіліне алынған ең көне сөздер қатары дауысты дыбыстардың дауыссызға өтуін талап етеді, бұл олар бастапқыда дауыссыз болған глотальдық теория тұжырымында мүмкін емес. Армян тілінен алынған қосымша дәлел Аджар заңында көрінеді: кейбір армян диалектілерінде, бастапқы буын дауыстылары, ескі (ПИЕ) дауысты аспираттарды көрсететін дыбыстардан кейін алға жылжуы мүмкін. Бұл өзгеріс қазіргі тілдегі процесс емес, ал бастапқы дауыстыға дейінгі дыбыстың сапасын көрсетеді. Эндрю Гарретт мұндай дыбыс өзгерісі, егер оны тудырған дыбыстар шынымен де дауысты аспираттар болса (кейбір армян диалектілерінде әлі де солай), ал қарапайым дауысты тоқтаулар болмаса, ең логикалық түрде түсіндіріледі дейді. Осыған байланысты, протоармян тілі үшін дауысты аспираттарды қайта құру қажет болғандықтан, дәстүрлі глотальдық теория шеңберінде тек герман тілі ғана дәстүрлі дауысты аспираттар қатарына қатысты архаикалық деп есептелуі мүмкін.
Қиындықтар
Теорияны нақтылайтын көптеген тілдердің аз саны үлкен мәселе болуы мүмкін. Лахман заңы немесе Винтер заңының нақтылығы да күмәнді, бірақ бұл күмәнділіктің себебі Proto-Indo-European тілінде глоттализация болмады деген болжам. Егер Proto-Indo-European тілінде глоттализация болған болса, бұл күмәнділікті жойып, терең фонологиялық құрылымға әсер ететін дыбыс заңының мысалымен жұмыс істеп жатырмыз деген қажеттілікті тудырмайды. Керісінше, бұл Quileute тіліндегі ~~ сияқты, тілдерде кең таралған аллофоникалық өзгерістің мысалы болып табылады. Дегенмен, латыш тілінен және екі жанама дәлелден басқа, еуропалық тілдердің ешқайсысынан нақты тікелей дәлел табылмаған. "Лахман заңы" мен "Винтер заңының" әрекеті роман және балто-славян тілдеріндегі кейінгі фонологиялық өзгерістермен көлеңкеленген.
Армян тілі
Классикалық армян тілі осы талқылауда ерекше орын алады, себебі жоғарыда «Тікелей және жанама дәлелдер» бөлімінде айтылғандай, оның басқа кавказ тілдерінен ықпал алғандығы дәлелденді, бұл армян тілінің диалектілерінде де глотолализацияның болуын түсіндіреді, олар оны классикалық армян тілінен мұра еткен. Бірақ егер Кавказдың бір бөлігі Прото-индоевропалық отанының құрамына кірсе, онда кавказдық ықпал Прото-армян тілі Прото-индоевропалықтан шығыс диалектісі арқылы бөлініп шығудан бұрын, Кавказдың жанында немесе тіпті Кавказдың ішінде сөйленген тілге әсер еткен болар. Куәлігі бар индоевропалық және кавказ тілдерін салыстыру фонемалардың қарызға алынғанын көрсетеді, бірақ кавказ тілдерінен анық түбірлердің өте аз, тіпті жоққа жақын болуы мүмкін. Сонда сұрақ туындайды: осы қарыз алынған фонемалардың қандай ерекшеліктері болған? Ең мүмкін нұсқа – Картвель, Солтүстік-Шығыс Кавказ және Солтүстік-Батыс Кавказ тілдеріне тән эжективті дауыссыз тілдердің қатары, себебі дауыстылардың жағдайы ішкі жүйеде толыққанды түсіндірілген, ал Прото-индоевропалық тілде басқа тілдерде сирек кездесетін өкпелік дауыссыз тілдер болған жоқ, сондықтан оларды қарызға алу қажеттілігі тумады, ал дәстүрлі ысырылған дауыссыз тілдердің қатарының бөлінуі фонемалық өзгеріске ұшыраған аллофониялық вариация болуы ықтимал. Ағылшын және неміс тілдеріндегі дауыссыз тілдердің мінез-құлқындағы аллофониялық өзгерістер дәстүрлі ысырылған дауыссыз тілдердің пайда болуына тікелей дәлел болып табылады, олар /s/ дауысынан кейін және әсіресе сөз басында аспираттар ретінде пайда болады. Егер Гамкрелидзе, Иванов және Хоппердің пікірінше, аспирация – дауыссыз тілдердің аллофониялық вариациясы болса, онда дауыссыз тілдерді дәстүрлі түрде жай дауысты дауыссыз тілдер ретінде глоттальдық тұрғысынан қарастырудың мәні бар, олар осылай болып табылады. Олар ұсынатын қатар – географиялық тұрғыдан ең логикалық болып көрінетін эжективті дауыссыз тілдердің қатары, бұл Прото-индоевропалық отан мен Кавказ арасындағы үлестіруге сәйкес келеді. Кортландт осы ұсынысты қолдайды, сонымен қатар теорияның жаңа нұсқаларын қолдайды, онда дауыссыз тілдердің болуы немесе дауыстылықтың ерекшеленбеуі қарастырылады. Егер C'/Cʔ~C: аллофониялық вариациясы мүмкін болса, Кортландт дәстүрлі дауысты дауыссыз тілдерді эжективтер ретінде түсіндіреді, ал дәстүрлі ысырылған дауыссыз тілдер фонемалық өзгеріске ұшыраған аллофониялық вариация болуы мүмкін. Осылайша, Кортландт геминирленген және жай дауыссыз тілдердің рөлдерін ауыстырады. Бұдан әрі, егер Кортландт геминирленген және жай дауыссыз тілдердің рөлдерін ауыстырса, онда ол Үнді-Уральдық гипотезаны қолдайтын модельге сәйкес келеді, ол Прото-индоевропалық және Прото-уральдық тілдерді біріктіреді, онда тек дауыссыз тілдер болған. Егер Үнді-Уральдық гипотеза дұрыс дәлелденсе, ол Прото-индоевропалық отанының кавказдық бөлігіне қолдау көрсетеді, себебі Урал тілдері өздерінің болжамды отаны – Урал тауларының атымен аталады. Мұның себебі – таулы жерлерде тұратын Прото-уральдық халық, Прото-индоевропалық отан деп есептелетін жерге көшіп келгенде, Кавказ тауларын өз үйлеріне ұқсас, қоныстануға ыңғайлы орын деп тапқан болар. Осы қоныс аудару Прото-уральдық халықтарды Прото-кавказ тілдерімен байланысқа әкелді, олардан олар эжективтерді аллофон ретінде алды, содан кейін олар екі тілдегі өкпелік дауыссыз тілдерді жасады. Бұл аллофониялық вариация фонемалық өзгеріске ұшыраған кезде, * фонемасы өнімділігін жойды және оның бастапқы кездескен жерлерінің көпшілігі *p: -ге ауысты, бұл Прото-индоевропалық тілді қайта құрудағы олқылықты қалдырды.
Өлеңді ырғақтар
Кортландт дауысты жабық дауыстарсыз дыбыстарсыз Proto Indo European-ды қайта құруға тырысқандықтан, оған қыз тілдерінде дауысты жабық дауыстардың қалай пайда болғаны туралы түсіндіру қажет. Осы үшін ол Андре Жорж Одрикурдың «Les mutations consonantiques (occlusives) en indo européen» еңбегін «t > t’ > ’d > d > dʰ > tʰ, сондай-ақ t > d > t > tʰ тілдік дамудың қалыпты тізбегі» үшін сілтеме ретінде келтіреді. Бұл глотальдық теорияның бастапқы тұжырымын, эжективті жабық дауыстарды Proto Indo European тілінің тарихындағы ертерек кезең ретінде қарастырады, ол тұрақсыз дауысты глотальданған жабық дауыстарды қамтитын кезеңге дейін ішкі эволюциядан өтті, содан кейін ол қыз тілдеріне бөлінді. Алайда, бұл Кортландттың «дауысты аспират, бәлкім, тілдердің тармақтарға бөлінуінен бұрын Индоеуропа тілінде болмаған» деген пікірімен байланысты жасырын мәселені көрсетеді. Ол, Куммельдің монографиясынан басқа, «үнді, грек және италиялық тілдерінен басқа барлық тілдерде» дауысты аспираттың аспирациясын жоғалтуына тікелей дәлелдің болмауы, оның ешқашан болмағанын дәлелдейді, себебі дауысты аспират бұл тілдерде бастапқыда болған жоқ. Фонетикалық өзгерістер кері қайтаруы мүмкін, әсіресе олар өнімді болмай қалғаннан кейін, және исланд тілі мұны көптеген тікелей дәлелдермен көрсетеді. Бұл аргумент сонымен қатар Кортландттың «Анатолиялық және Тохариялық тілдерінен басқа» t’ > ’d дыбыстық өзгерісі Армения тілінде кері қайтты деген болжамына қайшы келеді, сондай-ақ протогерман тіліндегі дәстүрлі дауысты аспираттардан ауысқан дауысты «жабық дауыстар» үнемі фрикативтермен алмасып отырады. Егер дауысты аспираттар Индоеуропа тілдерінің ертерек кезеңінде болған болса, олар фонемалық тұрғыдан, итальян және ақырында грек тілінде болғандай, немесе аллофондық тұрғыдан, герман тілінде болғандай, оңай фрикативке айналуы мүмкін. Мұндай дамудың оңайлығы туралы тікелей дәлел Кортландттың екі дауысты серияның, бірақ ішінара, албан және иран тілдерінде бірге бірігуі керек деген пікірін парадоксалды етеді. Парадокс одан да тереңдейді: Кортландттың Proto Indo European тілінің кейінгі кезеңіндегі преглотализацияланған жабық дауыстардың көптеген мысалдары 'V/ʔV→V'/Vʔ немесе C'/Cʔ→'C/ʔC теңдестігімен метатездің нәтижесі болуы мүмкін. Бұл парадокстың шешімі - Proto Indo European тілінің глотальдық сериясы ешқашан толық тұрақты эжективтер болған емес, алдымен эжективтер мен копулативтерге бөлініп, содан кейін эжективтер мен преглотализацияланған жабық дауыстар ретінде еркін өзгеріп отырды.
Лексикалық акцент
Протоиндоевропалық тілдің дәстүрлі реконструкциясы әр сөзге бірде бір буынды басымдықты қарастырады, әдетте сөздің түбіріне немесе сабағына, ал реконструкцияланған түбірлерде дауысты және дауыссыз дыбыстардың аспирациялық тізбектерінің болмауы аса мәселе емес; бірақ, қазіргі заманғы реконструкциялар, глоттальды фонемаларды қамти отырып, қажетсіз күшті болжам жасауда. Егер протоиндоевропалық сөздерде тек бір ғана буынды басымдық болуы мүмкін болса және көптеген тілдерде глоттализацияланған екі дауыссыздан бір түбірде кездеспеуіне фонетикалық шектеулер болса, протоиндоевропалық глоттальды дауыссыздар тек лексикалық акцентпен шартталған аллофондар болуы керек. Протоиндоевропалық тілде әртүрлі буын салмағы болғандықтан, қысқа буын ядросы басталуын глоттализациялайтын болса, ал ұзақ буын (алдын-ала) кодын глоттализациялайтын, кем дегенде көп буынды сөздерде:
Акростатикалық түбір есімдік
Акростатикалық ұзартылған түбір есімдік
Амфикинетикалық (?) түбір есімдік
Гистерокинетикалық r діңгегі
Амфикинетикалық n діңгегі
Гистерокинетикалық n діңгегі
Глос
түн (f.)
ай (m.)
аяқ (m.)
әке (m.)
көл (m.)
бұқа (m.) (< "түйе")
Жалдама. атау. шақыру. айыптау. құрал. дататив. шығу/ген. орын. Жұп
атау/шақыру/айыптау. Көптік. есімдік. жіктеу. айыптау. құрал. дататив/шығу. ген. орын.
Протерокинетикалық бейтарап r/n діңгегі
Амфикинетикалық жиынтық бейтарап r/n діңгегі
Амфикинетикалық m діңгегі
Протерокинетикалық ti діңгегі
Протерокинетикалық tu діңгегі
Протерокинетикалық бейтарап u діңгегі
Глос
су (n.)
сулар (n.)
жер (f.)
ой (f.)
дәм (m.)
ағаш (n.)
Жалдама. атау. шақыру. айыптау. құрал. дататив. шығу/ген. орын. Жұп
атау/шақыру/айыптау. Көптік. есімдік. жіктеу. айыптау. құрал. дататив/шығу. ген. орын.
Бейтарап s діңгегі
Протерокинетикалық h₂ діңгегі
Гистерокинетикалық h₂ діңгегі
eh₂ діңгегі (ā діңгегі)
o діңгегі
Бейтарап o діңгегі
Глос
бұлт (n.)
әйел (f.) (> "патшайым")
тіл (f.)
дән (f.)
ұя (m.)
жұмыс (n.)
Жалдама. атау. шақыру. айыптау. құрал. дататив. шығу. ген. орын. Жұп
атау/шақыру/айыптау.*dʰoHnʔéh₂h₁e
Көптік. есімдік. жіктеу. айыптау. құрал. дататив/шығу. ген. орын.
Acrostatic root nounAcrostatic lengthened root nounAmphikinetic(?) root nounHysterokinetic r stemAmphikinetic n stemHysterokinetic n stemGlossnight (f.)moon (m.)foot (m.)father (m.)lake (m.)bull (m.) (< "ox")Sing. nom. voc. acc. inst. dat. abl./gen. loc. Dualnom./voc./acc. Plur. n. v. acc. inst. dat./abl. gen. loc. Proterokinetic neuter r/n stemAmphikinetic collective neuter r/n stemAmphikinetic m stemProterokinetic ti stemProterokinetic tu stemProterokinetic neuter u stemglosswater (n.)water(s) (n.)earth (f.)thought (f.)taste (m.)tree (n.)Sing. nom. acc. voc. inst. dat. abl./gen. loc. Dualnom./voc./acc. Plur. n. v. acc. inst. dat./abl. gen. loc. Neuter s stemProterokinetic h₂ stemHysterokinetic h₂ stemeh₂ stem (ā stem)o stemNeuter o stemGlosscloud (n.)woman (f.) (> "queen")tongue (f.)grain (f.)nest (m.)work (n.)Sing. nom. voc. acc. inst. dat. abl. gen. loc. Dualnom./voc./acc.*dʰoHnʔéh₂h₁ePlur. n. v. acc. inst. dat./abl. gen. loc.
Жалпы
Чарльз М. Баррак, Глоттальдық теория қайта қарастырылды: теріс бағалау, Indogermanische Forschungen, 2002, 76–95 бб. Чарльз М. Баррак, Глоттальдық теория қайта қарастырылды: теріс бағалау. ІІ бөлім: Глоттальдық теорияның негізіндегі типологиялық қателік, Indogermanische Forschungen, 2003, 1–16 бб. Роберт С. П. Бикес, Салыстырмалы үнді-еуропалық тіл білімі. 2-ші басылым, Михил де Ваан қайта қараған және түзеткен, Амстердам: John Benjamins, 2011. Аллан Р. Бомхард, Протоностратикалық тілді қайта құру: салыстырмалы фонология, морфология және сөздік. 2 томдық. Лейден: E. J. Brill, 2008. Аллан Р. Бомхард, Ностратикалық гипотеза 2011: трендтер мен мәселелер. Вашингтон, округ Колумбия: Адамды зерттеу институты, 2011. Джеймс Клэксон, Үнді-еуропалық тіл білімі: кіріспе (Тіл білімі бойынша Кембридж оқулықтары). Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2007, 40–49 бб. Энтони Фокс, Тілдік реконструкция. Оксфорд университетінің баспасы, 1995. Томас В. Гамкрелидзе және Вячеслав В. Иванов, “Тілдердің типологиясы және ортақ үнді-еуропалық дауыстарды реконструкциялау”. Phonetica 27 (1973): 150–156. Томас В. Гамкрелидзе және Вячеслав В. Иванов, Үнді-еуропалық және үнді-еуропалықтар, Йоханна Николс аударған, 2 томдық. Берлин және Нью-Йорк: Mouton de Gruyter, 1995. Пол Дж. Хоппер, Үнді-еуропалық тілдердегі глоттализацияланған және үндік окклюзивтер. Glossa 7:2:1973, 141–166. Тео Веннеманн, Гримм заңы және қарыз сөздер. Филологиялық қоғамдың еңбектері 104:2:2006, 129–166.