Кіріспе

Уида ('/w//iː//d//ə/) немесе Уайда ('/hw//ɪ//d//ə//, // //ɔː/; Уайда, Жуида және Жуда француз тілінде; Ажуда португал тілінде; және Фида голланд тілінде), жергілікті тұрғындар Глексве деп атайды, бұрын Уайда Корольдігінің маңызды порты болған, Бенин Республикасының жағажайындағы қала. Коммунаның ауданы және 2002 жылы халық саны 76 555 адамды құрады.

Тарих

Жергілікті дәстүр бойынша Кпасса қаланың негізін қалаған деп есептеледі. Бұл шамамен XVI ғасырдың соңында болған болуы мүмкін. Қала бастапқыда Glēxwé деп аталып, сөзбе-сөз аударғанда "Ферма үйі" деген мағынаны білдірген және Уайда Корольдігінің құрамына кірген. Уида 1650 жылы Корольдік Африка компаниясы (РАК) мұнда бекініс салғанда халықаралық саудадағы рөлін арттырды. Уайда әскерлері Африканың ішкі аймақтарына еніп, соғыстар арқылы миллиондаған адамды тұтқынға алып, оларды еуропалық және араб құл саудагерлеріне сатты. 1716 жылға қарай Уайда Корольдігі үшбұрышты саудадағы екінші ірі құл портына айналды, бұл туралы құл кемесі «Whydah Gally» экипажы баяндады. Корольдік Португалиядан сый ретінде таж алған Хаффон патшаның басқаруында болды, бірақ 1727 жылы Уайда Корольдігі Дагомея патшасы Агаяның әскерлері тарапынан басып алынды. 1727 жылдың 19 наурызында «Бостон Ньюс Леттер» газетінде былай деп жазылған: 1860 жылы Уайда АҚШ-қа құлдарды жіберген соңғы порт болды, тіпті ол ел 1808 жылы Атлантикалық құл саудасын тыйым салған болатын. Бұл заңсыз жүк «Клотильда» кемесімен Алабама штатының Мобил қаласына жіберілді. Испанияның Кубасына құлдарды соңғы рет 1873 жылы жеткізді. Франция 1894 жылы қаланы басып алды, сол кезде құл саудасы тоқтатылғандықтан қала құлдырап қалды. Батыс Африкаға Еуропаның қатысуы Құл жағалауы мен Алтын жағалауы арасында ерекшеленді. Алтын жағалаудағы зәулім бекіністерден өзгеше, Уидадағы (бұрынғы Құл жағалауы) Вильям бекінісі құл саудасының куәсі ретінде тұрды. Бүгінде Уида экономикалық тұрғыдан маргиналды, ал құл саудасына негізделген «мәдени туризм» аса табысты емес. Нағыз порттардан айырмашылығы, Уида ішкі аймақта орналасқан. Құлдар мен тауарлар "құлдар жолымен" жағаға жеткізіліп, кемеге мінгізілді. Кемелер құмды тілгелердің кедергісінен жақындаса алмады және байланыс үшін каноэлер қолданды (бұл Құл жағалауы мен Алтын жағалауында кең таралған).

Сан-Жуа Батиста-де-Ажуда бекінісі

Сан-Жоа Баптиста-де-Ажуда бекінісі (ағылшын тілінде – Уида қаласындағы Жақияның Әулие Жоан бекінісі) – Португалиялықтар Дагомея жағалауындағы Уида қаласында (бастапқыда Ажуда, Хведадан, қазіргі Бениннің Атлантика жағалауында) салған шағын бекініс. Португалдықтар 1580 жылы осы жерге жеткеннен кейін, құл саудасының өркендеуіне байланысты маңызға ие болды, өйткені Құл жағалауы осы саудасымен әйгілі болған. 1680 жылы Сан-Томе және Принсипидің португал губернаторына бекініс салуға рұқсат берілді, бірақ ешқандай шара қабылданбады. Тек 1721 жылы Сан-Жоао Баптиста-де-Ажуда бекінісі деп аталған бекіністің құрылысы басталды. Уида патшасы Хаффон Португалияға сыйға берген жерге салынған бұл бекініс 1721 жылдан 1961 жылға дейін португалдықтардың бақылауында болды.

Кіріспе

Уиданың маңыздылығы бірнеше еуропалық державалардың (француз, португал, ағылшын) ықпал үшін бәсекелескендігіне байланысты болды, бұл олардың жалпы билігін әлсіретті. Британдықтардың қатысуы құл саудасының өрбу кезеңінде (1680-1710 жылдар) ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін назар аударылды. 1830 жылдары пальма майына көшу болды, оған француз компаниялары үстемдік етті. Бұл француз отаршылдығының нығайтуымен Котонудың жақсы портына қолжетімділігімен салыстырғанда Уиданның құлдырауымен бірге жүрді. Уидадағы ағылшынның болуы форт салынғанға дейін басталды, Корольдік Африка компаниясы бастапқыда сәтсіздіктерге ұшырады, бірақ 1684 жылы тұрақты фабрика құрды, онда қару көбінесе салют беру үшін қолданылды. Алғашқы бекіністер саздан және сабаннан салынған, қарапайым болды, ал артиллерия, мүмкін, жауынгерлік емес, сигнал беру үшін пайдаланылды. Француз фабрикасымен туған шиеленіс 1692 жылы атысқа әкеп соқты, бұл ағылшындарды тиісті бекіністер салуға итермеледі. Кейінгі тарихи құжаттарда бұл форт құл саудасының маңызды орталығы ретінде сипатталған. 1812 жылы британдықтар фортты тастап кеткеніне қарамастан, онда үлкен халық саны болды. Британдықтар вице-консулдық арқылы оны қайта басып алуға тырысты, бірақ қиындықтарға тап болды. Англиялық Уеслей методист миссионерлері біраз уақытқа қоныстанды және тіпті шіркеу салды. Содан кейін форт қайтадан сауда айналысына оралды, оны әртүрлі сауда компаниялары басқарды. Қызығы, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француздық бақылауда болды. Форттың маңындағы жергілікті аудан әлі де британдық өткенін көрсетеді, мысалы, "Ағылшын форты" деген ат және соңғы британдық тұрғынның есімімен аталған дүкен.

Жергілікті электр қуатының шектеулі болуы

Алтын жағалаудағы форттардан өзгеше, Уидадағы еуропалық форттар, Вильям форты сияқты, нақты билікке ие болған жоқ. Олар жергілікті билеушілермен әскери тұрғыдан бәсекелесе алмады және Хуэдада, кейін Дагомейде оларға бағынды. Бұл Алтын жағалаудағы Кейп-Кост қамалы секілді форттардың толыққанды колонияларға айналуынан мүлдем өзгеше еді. 1812 жылы британдықтар тастап кеткен Вильям фортын француздар қайта жарақтандырғанда, үкіметтік араласудың орнына жеке кәсіпкерлікке сүйенді. Басты айырмашылық заңдық билікте болды. Еуропалық бекіністер, тіпті ірілері де, Батыс Африкада тәуелсіз мемлекеттер емес еді. Олар африкалықтардың бақылауында қалды, жергілікті билеушілерге жалға ақы төлеп, шектеулі өкілеттіктермен «жалдамалылар» рөлінде әрекет етті. Уидадағы еуропалықтардың, әсіресе Вильям фортындағы қатысуы өте әлсіз болды. Дагомейліктер еуропалық губернаторларды өздерінің тәуелсіз билеушілері емес, өздерінің жүйесінің бір бөлігі деп қарады. Бұл корольдің олардың тойларға қатысуын талап етуінен және олардың өліміне қатысты қарым-қатынас, Дагомейлік шенеуніктерге ұқсас болғандығынан көрінеді.

Уида қоғамының шағын бейнесі

Уидадағы еуропалық бекіністер, әсіресе Уильям бекінісі, мол деректерімен қаланың әлеуметтік және экономикалық өміріне ерекше көзқарас ұсынады. Бұл жазбалар жергілікті қоғаммен, әсіресе фортта жұмыс істегендермен (құлдар мен бос африкалықтар) және түрлі қызметтер көрсеткендермен байланысты қарым-қатынастарды көрсетеді. Уильям форты жергілікті валюта мен сыртқы жеткізушілерге сүйенген сауда орталығы болып жұмыс істеді. Тарихшылар осы деректерді, соның ішінде жалақы мен бағаларды, Уидадағы экономикалық үрдістерді зерттеу үшін пайдалана алады. Еуропалық ықпалға қарамастан, Уильям форты африкалық еңбекке көп тәуелді болды. Форттың маңындағы Согбаджи халқы Уиданың этникалық алуандығын шағылыстырды. Құлдыққа түскен африкалықтар көбінесе алыс аймақтардан келгендіктен, қашуға тырысу мүмкіндігі төмен болды, ал Алтын жағалау сияқты жерлерден келген уақытша жұмысшылар кейде тұрақты қоныстанды. Осы алуан түрлі халықтың іздері Соғбаджи отбасыларында бүгінге дейін көрінеді. Кейбіреулері өз тамырларын 19 ғасырға дейін жегізеді, ал басқалары өзінің бастапқы тұрғындар екенін айтады. Интеграция этникалық шеңберден асып түсті. Мысалы, Лемон отбасы, жергілікті әйелге үйленген форт әскерінен тараған, тіпті Дахомия патшалары оларды патшалық күзетшілер етіп тағайындаған. Сол сияқты, Миджрокан отбасы 18 ғасырдағы форттың тілмашысынан тараған, оның ұрпақтары осы лауазымды мұра еткен. Тіпті каноэмен айналысатын Кокус сияқты отбасылар да өз тегін 18 ғасырдағы Алтын жағалаудағы қайықшыға дейін жегізеді. Уильям фортындағы діни амалдар да осы интеграцияны көрсетті. Басқа еуропалық бекіністерден айырмашылығы, Уильям форты жергілікті дәстүрлерді қабылдаған сияқты. Тарихи мәліметтерде форттың ішінде «патшаның фетиші Маву» - жаратылыс құдайына арналған киелі орын болғаны айтылады. Бұл жаңалық емес, себебі 18 ғасырғы жазбаларда форттың ішінде жергілікті қасиетті әйелге арналған киелі орын туралы мәлімделген. Осы киелі орынның болуы, форттың жеңілмейтіндігіне сенуі, оның ассимиляциялануын одан да нығайтады. Бұл ассимиляция Дахомиялықтардың форттың ішінде жерленген ағылшын губернаторларының қабірлеріне қатысты ұстанысынан да көрінеді. Хуэда патшасы осындай әміршінің қабіріне құрбандық шалу үшін «фетишменді» жіберді. Ғасырлар өткен соң, Дахомия патшасы британдық шенеуніктердің наразылығына қарамастан, форттағы діни рәсімдерді орындау үшін дін қызметкерлерін жіберді, соның ішінде ағылшын фортындағы қабірлердегі рәсімдерді де өткізді. Осы мысалдар Уильям форты қауымдастығындағы терең әлеуметтік және діни интеграцияны көрсетеді.