1932 жылғы Литтон комиссиясының Манжурияны жаулап алу туралы есебі

Кіріспе

1932 жылы Жапонияның Маньчжурияны басып алуының заңсыздығы туралы Ұлттар Лигасының есебі Литон есебі (リットン報告書) – 1931 жылы Ұлттар Лигасының Мүкден оқиғасын бағалау үшін тапсырған Литон комиссиясының қорытындылары. Бұл Жапония империясының Маньчжурияны басып алуын негіздеу үшін пайдаланылды. Британдық саясаткер Виктор Булвер Литон басқарған бес мүшелі комиссия 1932 жылдың қазан айында өз қорытындыларын жариялады. Онда Жапонияның агрессор екені, Маньчжурияға заңсыз басып кіргені және оны Қытайға қайтару қажеттігі айтылды. Сондай-ақ, жапондық Маньчжуко қуыршақ мемлекетін мойындамау және Маньчжурияға Қытайдың басыныстығымен автономия беру ұсынылды. Ұлттар Лигасының Бас Ассамблеясы бұл есепті қабылдады, ал Жапония Лигадан шықты. Ұсыныстар 1945 жылы Жапонияның тәуелділікке берілгеннен кейін күшіне енді.

Комиссияның

Лорд Литон басқарған Литон комиссиясы төрт басқа мүшеден тұрды, олардың ішінде АҚШ-тан (генерал-майор Фрэнк Росс Маккой), Германиядан (доктор Генрих Шни), Италиядан (граф Луиджи Альдрованди Марескотти) және Франциядан (генерал Анри Клаудель) бір-бір мүшеден кірді.

1932 Маньчжурияға сапар

1932 жылдың көктемінде топ Маньчжурияда алты апта өткізді (1931 жылдың желтоқсанында жіберілгеніне қарамастан), Қытай Республикасы мен Жапония үкімет басшыларымен кездескеннен кейін ақиқатты анықтау миссиясымен. Комиссия мүшелері 1932 жылдың қыркүйегінде де болды. Сол кезде Маньчжурияда көптеген пойызға жасалған шабуылдар болды, оның ішінде темір жолды жарылыстар арқылы саботаждау да болды. Бандиттер сондай-ақ Германия губернаторы Генрих Шни мен француз генералы Анри Клодельді, Литон комиссиясының өкілдерін, Еуропаға қайта оралған кезде тасымалдаған экспресс-пойызға шабуыл жасауды жоспарлаған. Олар оларды құрлы-құрлыға алып, кейіннен сыйақы талап етуді көздеген. Олардың сапар кезінде бұл оқиғаны болдырмау үшін қауіпсіздік шарасы ретінде ұшақтар пайдаланылды.

Литонның есебі

Бұл баяндама Жапония мен Қытай арасындағы жағдайды баяндап, Қиыр Шығыстағы бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтауға көмектесуі үмітілді. Литон комиссиясының баяндамасында 1931 жылдың қыркүйегіне дейінгі Маньчжуриядағы жағдай сипатталды, осы кезде Мукден оқиғасы болды – жапон әскері (жапон үкіметінің санкциясысыз) ірі қытай провинциясы Маньчжурияны басып алды. Баяндамада Қытай әкімшілігінің кемшіліктері көрсетілді және Жапонияның түрлі талаптары мен шағымдары ескерілді. Содан кейін 1931 жылдың 18 қыркүйегінен кейінгі Маньчжуриядағы оқиғалар, көптеген қатысушылар мен куәгерлердің куәліктеріне сүйене отырып баяндалды. Комиссия Маньчжурияға келген кезде жарияланған Маньчжуко мемлекетінің құрылуы мен дамуына ерекше назар аударды. Баяндамада Жапонияның Маньчжуриядағы және жалпы Қытайдағы экономикалық мүдделері, сондай-ақ Қытайдың жапонға қарсы бойкоттарының мәні мен салдары да қарастырылды. Аймақтағы Кеңес Одағының мүдделері де айтылды. Соңында комиссия, өз пікірінше, кез келген қанағаттанарлық шешімге сәйкес болуы тиіс шарттарды зерттеді және осы принциптерді қамтитын келісімге қол жеткізудің жолдары туралы бірнеше ұсыныс жасады. Алайда, баяндамада Мукден оқиғасының себебіне тікелей тоқталмады. Онда Жапонияның ұстанымы ғана (қытайлар кінәлі) баяндалды, ал жапон тарапының мәлімдемелерінің рас не жалған екеніне ешқандай баға берілмеді. Комиссия мүшелерінің арасында Жапонияның кінәлі екеніне күмән болмаса да, француз делегаты Клодель Жапонияны агрессор ретінде көрсетуге болмайды деп талап етті. Қытай мен Жапонияның қарама-қайшы пікірлерін ескере отырып, бейтараптықты сақтауға ұмтылған комиссияның баяндамасы Қытай тарапының көптеген негізгі мәселелер бойынша позициясын толыққанды растады деп есептелді. Атап айтқанда, комиссия Мукден оқиғасынан кейін Жапон императорлық армиясының әрекеттерін өзін-өзі қорғау деп қарастыруға болмайтынын мәлімдеді. Маньчжуко мемлекеті туралы баяндамада, жаңа мемлекеттің жапон әскерлері болмағанда құрылуы мүмкін емес екені, оның қытай халқының жалпы қолдауына ие еместігі және оның нағыз тәуелсіздік қозғалысының бөлігі еместігі қорытындыланды. Дегенмен, баяндамада Қытай мен Жапония екеуінің де шағымдарының орынды екені айтылды. Жапония күмәнді құқықтарды пайдаланды, ал Қытай өз құқықтарын жүзеге асыруға кедергі келтірді. The Daily Telegraph газетінің Женевадағы тілшісі былай деп хабарлады: "Бір дауыстан бекітілген баяндамада Қытай мен Жапонияға ұсыныстарды қабылдау немесе қабылдамау үшін үш ай мерзім беріледі. Тараптар тікелей келіссөздер жүргізуге келіседі деп үміттенеміз". Daily Telegraph газетінің француз тілшісі былай деді: "Баяндамада жапон әскерлерінің Оңтүстік Маньчжурия теміржолы аймағынан шығарылуы талап етіледі және Маньчжуриядағы жағдайды реттеу үшін Қытайдың бақылауындағы ұйым құру, сондай-ақ Жапонияның құқықтары мен мүдделерін ескере отырып, осы және басқа ұсыныстарды жүзеге асыру үшін келіссөздер комитеті құру ұсынылады".

It was hoped that the report would defuse the hostilities between Japan and China and thus help maintain peace and stability in the Far East. The Lytton Report contained an account of the situation in Manchuria before September 1931, when the Mukden Incident took place as the Japanese army (without authorization from the Japanese government) seized the large Chinese province of Manchuria. The Report described the unsatisfactory features of the Chinese administration and giving weight to the various claims and complaints of Japan. It then proceeded with a narrative of the events in Manchuria subsequent to September 18, 1931, based on the evidence of many participants and on that of eyewitnesses. It devoted particular attention to the origins and development of the State of Manchukuo, which had already been proclaimed by the time the Commission reached Manchuria. It also covered the question of the economic interests of Japan both in Manchuria and China as a whole, and the nature and effects of the Chinese anti Japanese boycott. Soviet Union interests in the region were also mentioned. Finally, the Commission submitted a study of the conditions to which, in its judgment, any satisfactory solution should conform, and made various proposals and suggestions as to how an agreement embodying these principles might be brought about. However, the report did not directly address one of its chief goals: the cause of the Mukden Incident. Instead, it simply stated the Japanese position (that the Chinese had been responsible), with no comment as to the truth or falsity of the Japanese claims. Although there was no doubt as to Japan's guilt among the five commission members, Claudel (the French delegate) insisted that Japan not be portrayed as the aggressor. In spite of care to preserve impartiality between the conflicting views of China and Japan, the effect of the Report was regarded as a substantial vindication of the Chinese case on most fundamental issues. In particular, the Commission stated that the operations of the Imperial Japanese Army following on the Mukden incident could not be regarded as legitimate self defence. Regarding Manchukuo, the Report concluded that the new State could not have been formed without the presence of Japanese troops; that it had no general Chinese support; and that it was not part of a genuine and spontaneous independent movement. Still, the report held that both China and Japan had legitimate grievances. Japan, it states, took advantage of questionable rights, and China obstructed by the exercise of her undoubted rights. The Geneva correspondent of The Daily Telegraph says: "The report, which was approved unanimously, proposes that China and Japan shall be given three months in which to accept or reject the recommendations. It is hoped that the parties will agree to direct negotiations." The Daily Telegraph French correspondent says: "The report insists on the withdrawal of Japanese troops within the South Manchuria railway zone, and recommends the establishment of an organisation under the sovereignty of China to deal with conditions in Manchuria, taking due account of the rights and interests of Japan, and the formation of a committee of negotiation for the application of these and other recommendations."

Салдарлар

1932 жылдың қыркүйек айында, тіпті 1932 жылдың 2 қазанында Литон баяндамасының қорытындылары ресми түрде жарияланбастан бұрын, жапон үкіметі Маньчжуконың марионеттік үкіметін ресми дипломатиялық тұрғыдан мойындады. 1933 жылы ақпанда Ұлттар Лигасы Бас Ассамблеясы алдында баяндаманың қорытындылары жарияланғанда, Жапонияны агрессор деп айыптау туралы ұсыныс көтерілді, сол кезде елші Мацуока Йосуке басқаратын жапондық делегация залдан шығып кетті. Жапония 1933 жылдың 27 наурызында Ұлттар Лигасынан шығу туралы ресми хабарлама берді. АҚШ Стимсон доктринасын жариялады, онда Жапонияға басып алынған аумақтар танылмайтыны ескертілді. Нәтижесінде Литон баяндамасы Ұлттар Лигасының әлсіздігін және оның қабылдаған шешімдерін орындауға қабілетсіздігін көрсетуге негізінен қызмет етті. Жағдай Литон комиссиясының есебін дайындауға кеткен уақыттың ұзақтығымен күрделенді, осы уақыт ішінде Жапония Маньчжурияны толық бақылауға алып, Ұлттар Лигасының айыптауын жазасыздықпен қабылдамады.