Кіріспе

Tsuga canadensis, сондай-ақ шығыс гемологы, шығыс гемолок майы, немесе канадалық гемолок, және Канаданың француз тілінде сөйлейтін аймақтарында pruche du Canada деп аталатын, Солтүстік Американың шығысында өсетін қылқан жапырақты ағаш. Бұл Пенсильвания штатының ресми ағашы. Шығыс гемологы әртүрлі топырақ және жарық жағдайларын қабылдауымен, сондай-ақ ерекше иілген бұтақтарымен әсемдік ағашы ретінде кең таралған.

Сипаттама

Шығыс гемологы көлеңкеде жақсы өседі және өте ұзақ өмір сүреді. Ең ескісі Пенсильвания штатының Тионеста қаласында табылған, кем дегенде 554 жылға дейін өмір сүрген. Ағаш әдетте шамамен 15 метр биіктікке жетеді, ал кеуде биіктігіндегі діңінің диаметрі көбінесе 15 метрді құрайды, бірақ одан да ірі ағаштар тіркелген. Діңі әдетте түзу және моноподиалды болады, бірақ өте сирек екіге бөлінеді. Жапырақтары жалпақ және әдетте дистихиялы, яғни екі қатарға орналасқан. Жапырақтың төменгі жағы екі кең және анық көрінетін саңылаулы жолақтармен жасыл, ал үстіңгі жағы жылтыр жасылдан сары-жасыл түске дейін болады. Жапырақ шеттері, әсіресе ұшына жақын жерлерінде, өте аз тісті. Тұқымдық конустар жұмыртқа тәрізді пішіндес және әдетте ұзындығы мен ені 10-15 см шамасында болады. Қалыңдықтары 5-7 мм, пішіні жұмыртқа тәрізді немесе үшбұрышты. Оның ұшы көбінесе дөңгелек және сыртқа қарай сәл иілген. Ағаштардың ДНК-сында 24 диплоидты хромосома бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

T. canadensis таралу аймағының солтүстігінде теңіз деңгейінде өседі. Ажыратылған популяциялар Пьемонт аймағында, Солтүстік Алабама, Батыс Огайо және Индиана штатында, сондай-ақ Батыс Висконсин және Шығыс Миннесотада таралған. Канадада Онтариода және Ньюфаундленд пен Лабрадор провинцияларын қоспағанда, шығысқа қарай барлық провинцияларда кездеседі. Оның ареалы жақын туысы – Tsuga caroliniana ареалымен толыққандай жаппасып жатыр.

Шымкенттік жүнді адельгид

Қазіргі уақытта түрге 1924 жылы Шығыс Азиядан АҚШ-қа әкелінген және алғаш рет 1960 жылдардың соңында шығыс гемолоканың табиғи ареалында табылған шұңқырлы адельгид (Adelges tsugae) қауіп төндіреді. Бұл шырын сорушы жәндік. Адельгидтер аймақтың оңтүстік бөлігінде орналасқаннан кейін өте тез тарады, ал солтүстікке қарай таралуы әлдеқайда баяу. Соңғы бес-жеті жылда Оңтүстік Аппалачи тауларындағы гемолоктардың барлығы дерлік осы жәндіктің шаруашылығына тап болды, ал соңғы екі-үш жылда мыңдаған гектар алқаптар құрып қалды. Мемлекеттік және жеке меншік жерлердегі өкілдік мысалдарды сақтау жұмыстары жалғасуда. Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркі қаржыландыратын "Цуга іздеу" жобасы парктегі ең үлкен және ең биік шығыс гемолокаларын сақтау мақсатында жүргізілуде. "Цуга іздеу" барысында паркте 44,8 м³ дейін көлемді гемолоктар табылды.

2009 жылғы зерттеуде АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің, Корнелл университетінің және Массачусетс Амхерст университетінің энтомологтары 900 Laricobius nigrinus қоңызын Лансинг, Нью-Йорк қаласына жақын адельгидтермен зарарланған гемолоктардың орман массивіне жіберді. Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағына тән L. nigrinus шұңқырлы адельгидті табиғи түрде жейді. Лансингке жақын орналасқан бұл жер жүнді адельгидпен аз зарарланған және ұзақ мерзімді зерттеу жүргізу үшін жеткілікті ағаштар бар болғандықтан таңдалды. L. nigrinus қоңыздарының жақсы бекінуін зерттеу үшін бұл учаске 10 жыл бойы пестицидтермен өңделмейді; егер тәжірибе сәтті аяқталса, зерттеушілер олардың популяциясы оңай анықтауға болатын деңгейге жетуіне екі-үш жыл қажет болады деп күтеді.

Экология

Бұл ағашты көптеген орман саңырауқұлақтарының қасында табуға болады, мысалы, Рамария флавосапонария.

Палеоэкология

Голоценнің ортасындағы шырша популяциясының төмендеуі көп зерттелген құбылыс. Б.з.д. 16 000 жылдай бұрын қазіргі АҚШ-тың оңтүстік-шығысында пайда болған *T. canadensis* өте жылдам және сәтті өзінің мүмкін болатын ареалына тарады. Алайда, палинологиялық талдаулар шырша популяциясының шамамен 5500 жыл бұрын 1000 жылға жуық созылған айқын төмендеуін көрсетті. Жалғасқан зерттеулер Голоцен дәуірінде шырша популяциясының басқа да, бірақ аз дәрежедегі төмендеулерін көрсетеді. Патогендер, жәндіктер және климаттың өзгеруі, сондай-ақ олардың үйлесімі осы аномалияларды түсіндіру үшін ұсынылған. Үлкен төмендеуден кейін шығыс шыршасы қайтадан көбейді, бірақ бұрынғы доминантты түр ретіндегі орнын толығымен қалпына келтіре алмады.

Ерекше ағаштар

Бұл ұзақ өмір сүретін ағаш болғандықтан, Солтүстік Американың шығыс жағалауында бірнеше өте үлкен немесе әсерлі ағаштар кездеседі. Бір ұйым, Шығыс жергілікті ағаштар қоғамы (ENTS), осы ағаштарды табу және өлшеуде ерекше белсенділік танытқан. Оңтүстік Аппалачи тауларында көптеген ағаштар биіктікке жетеді, ал Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркінде бір ағаштың биіктігі өлшенген, бірақ бұл ағаш гемолока жүнді адельгидтерден қазір құлап кеткен; қазір тірі қалған ең биігі, "Нолланд тауындағы ағаш", биіктігіне жетеді, бұл оны АҚШ-тың шығысындағы ең үлкен табиғи мәңгі жасыл қызыл ағашы етеді. Түрдің ең үлкен даму орталығы – Оңтүстік Аппалачи, әсіресе Ұлы Түтінді Таулар.

Өсіру

Тсуга канаденсисі ұзақ жылдар бойы өсіруде кең таралған ағаш. Ағаштың жартылай көлеңкеге бейімделуі және толық көлеңкеге төзімділігі басқа қылқан жапырақты ағаштардың өспейтін жерлеріне отырғызуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оның жерге қарай иілген, өте жұқа жапырақтары, пирамида тәрізді өсу қабілеті және күшті қиюға төзімділігі оны әдемі безендіру ағашы ретінде бағалы етеді. Өсіру кезінде, ол қоректік заттарға бай, ылғалды, бірақ жақсы кеуілген, аздап қышқыл немесе бейтарап топырақты жақсы көреді. Көбінесе жеке дана ретінде, қоршау үшін немесе шағын топтап отырғызуда қолданылады, сондай-ақ тығыз формальды қоршау ретінде де өсіруге болады. Қыста тұз себілетін жол жиектерінде пайдалануға болмайды, себебі оның жапырақтары тұзға сезімтал. Бұған қоса, ол желден қорғайтын ағаш ретінде де қолайсыз, өйткені желге ұшырағанда қыста жапырақтары құрғап қалады. Оның бірнеше кемшіліктері бар, мысалы, қалалық жағдайларға төзімділігі төмен, тым ылғалды немесе тым құрғақ топыраққа төзімсіздігі және гемоктің жүнды бітесіне шалдығуы, бірақ оны емдеуге болады. Ұлыбританияда ол үлкен және кіші бақтарда, сондай-ақ кейбір саябақтарда жиі кездеседі, ең көп шығыс аймақтарында таралған. Кейде қоршау ретінде қолданылады, бірақ бұл мақсатта Tsuga heterophylla (батыс гемогі) -мен салыстырғанда нашар саналады; ол Ұлыбритания климатына толық бейімделмейді, сондықтан көбінесе нашар дамыған, қисайған және иілген кесібі болады. Германияда ол ең көп өсірілетін гемог, сонымен қатар орман шаруашылығында да қолданылады.

Өсімдіктер

300-ден астам сорттары таңдалып алынды, олардың көпшілігі карлик формалары мен бұталар. Популярлы сорттардың ішінара тізіміне мыналар кіреді:
'Beehive' – әдетте 1,5 метр биіктікте және 1,5 метр енінде өсетін, ара ұясы тәрізді жайылатын өте кішкентай карлик бұта.
'Bennett' – жоғарғы бұтақшалары алдымен тік өсіп, содан кейін иілген, 1 метр биіктікте және 1 метр енінде жететін карлик бұта. Бұл сорт жартылай көлеңкеде өсуді жақсы көреді.
'Cole's Prostrate' – бонсай өсімдіктерінде тік қылқан жапырақтың баламасы ретінде де қолданылатын, жерге жататын форма. Ол өте баяу өсіп, тек 30 сантиметр биіктікке жетеді және 1 метрге дейін жайылады, содан кейін орталық сабақтары көріне бастайды. Ол да жартылай көлеңкеде өсуді жақсы көреді.
'Gentsch White' – 1 метр биіктікте және бірдей енде өсетін карлик бұта. Жаңа жапырақтары көктемде кремді ақ түске айналып, қара жасыл ескі жапырақтарымен керемет контраст тудырады. Күнге шарықтап, жартылай көлеңкеде өсуі керек. Жыл сайын қауырсынмен жұқалап кесу арқылы оны тығыз және жапырақты етуіне көмектеседі.
'Jeddeloh' – ортасында кішкентай ойыс бар, 75 сантиметр биіктікте және 1 метр енінде жететін карлик бұта. Бұл сорт құс ұясы шыршасына (Picea abies 'Nidiformis') балама болып табылады. Бұл сорт Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшадағы еңбек сіңіргені үшін» сыйлығын алды.
'Pendula' – тік, салбырап тұратын формасы, оның биіктігі тіреудің ұзақтығына байланысты, бірақ әдетте 2 метр биіктікте және 1 метр енінде кездеседі. Ол да АЖЖ-да жеңіске жетті.
'Sargentii' – көптеген салбырап тұратын бұтақтары бар, 2 метр биіктікте және 3 метрге дейін жайылатын танымал, ірі салбырап тұратын бұта. Оны су жағалауларында, тау бақшаларында немесе жартастарда тиімді пайдалануға болады.

Қолданылуы

Америкалық пионерлер ағаштың жас жапырақтары мен бұтақтарынан шай жасап, бұтақтарын сыпырғыш ретінде пайдаланған. Тікендерінен де шай дайындауға болады. Қыс және көктемде ең дәмді болатын ағаш қабығын шикі күйінде немесе қайнатып жеуге болады, сондай-ақ одан ұн да жасауға болады.