Кіріспе

Неміс композиторы және музыка теоретигі Иоганнес Нуциус (сондай-ақ Nux, Nucis) (шамамен 1556 – 25 наурыз 1620) – Кеш Ренессанс және ерте Барокко дәуірлерінің неміс композиторы және музыка теоретигі. Көптеген маңызды музыкалық орталықтардан оқшауланған болса да, ол Лассус стиліндегі шебер композитор болды және композициялық тәсілдерді риторикалық тұрғыдан қолдану туралы өте ықпалды еңбек жазды.

Өмір

Нюциус Төменгі Силезиядағы Гёрлиц қаласында дүниеге келген. Ол Гёрлицтегі гимназияда Йоханнес Винклермен бірге оқыды, ол оның қалыптасуына орасан зор әсер еткендіктен, кейінірек жазған еңбектерінде оны үлкен құрметпен еске алды. 1586 жылы ол Жоғарғы Силезиядағы Рауден монастыріне монах болып қабылданды; онда Винклерден алған музыкалық білімін дамыту үшін гуманистік білім алды. Монастырь иерархиясында жоғалып, диакон болды, содан кейін Химмельвицте абат болды; алайда 1598 жылы ол көптеген міндеттерін көмекшілеріне жүктеп, музыкалық трактатын жазуға кірісті. Ол Жоғарғы Силезиядағы (қазіргі Польшаның Стрельце-Опольске) Штрехлиц қаласына жақын Химмельвицте (қазіргі Жемельница, Польша) қайтыс болды.

Шығармалары мен ықпалы

Нуцийдің музыкасында Лассустың ықпалы ең бастысы. Ол барлығы 102 туындыдан тұратын екі мотет жинағын, сондай-ақ бірнеше массаларды жариялаған; оның шығармалары Прага мен Лиегницада басылған. Оның шығармалары гомофониялық стильде жазылған, бірақ өте көптеген көркемдік тәсілдерді қамтиды, ол осы тәсілдердің нақты қолданылуын кейіннен өзінің маңызды трактатында, «Musices poeticae» еңбектерінде егжей-тегжейлі сипаттаған. Оның «Musices poeticae» трактаты оған атақ әкелді, ал оның осыдан туған беделі кем дегенде 18 ғасырға дейін сақталды; бұл трактат үш ең танымал неміс барокко трактатына – Михаэль Преториустың «Syntagma musicum» (1618), Иоганн Маттесонның «Critica musica» (1722–1723) және Иоганн Готфрид Вальтердің 1732 жылғы «Musicalisches Lexicon» еңбектеріне зор ықпал етті. «Musices poeticae» – композиция бойынша нұсқаулық. Ол негізінен контрапунктке бағытталған және тоғыз тарауды қамтиды, онда музыканың анықтамасы, дыбыстың анықтамасы, келісімді және диссонанстық интервалдар, консонанс пен диссонанстың дұрыс тізбегі, музыкалық ладтар, каденциялар, құрастырылған және импровизацияланған контрапункт, сондай-ақ әртүрлі дауыстар санына арналған композициялық техникалар сияқты алуан түрлі тақырыптар қарастырылады. Ең танымал тарау – 7-ші тарау, онда әртүрлі сезімдерді білдіруге болатын ерекше музыкалық тәсілдердің бірегей тізімі келтірілген. Ол музыкалық тәсілдерді риторикалық тәсілдермен салыстырудың неміс барокко дәстүріндегі алғашқы еңбек, бұл идея кейіннен Йоахим Бурмейстер мен Маттесонмен одан әрі дамытылды. Аталған тәсілдердің кейбіреулері: комиссура (өтпелі ноталардың диссонанстары), фуга (әр түрлі мелодиялық еліктеу), репетицио (драмалық эффект үшін бөлімді қайталау), климакс (параллельді третья немесе октавадағы өтетін бөлімдер), комплексио (когерентті мәлімдеме жасау үшін бастапқы бөлімді соңында қайталау), гомоиотелетон (реторикалық эффект үшін кенеттен үнсіздікті енгізу арқылы үндеуді драмалық түрде пайдалану) (осы тұста Нуций үндеудің күшті музыкалық қолданысын таныған алғашқы музыка теоретиктерінің бірі, бұл идея кейінірек Джон Кейджтің шығармаларында кеңінен танылды) және синкопация (ырғақты күшейту үшін синкопация). Бұл тәсілдердің барлығы оларды қолдану жөніндегі ұсыныстармен, сондай-ақ оларды тиімді пайдалануға болатын мәтіндердің мысалдарымен бірге ұсынылған. Нуций ерте барокко практикасының бір қырын бейнелесе де, музыкадағы риторикалық тәсілдердің мысалдарын іздеуде негізінен өткеге, кейде алыс өткенге жүгінген. Ол Джон Данстаплді экспрессивті музыканың ең алғашқы композиторы деп есептеген (дегенмен оған одан ертерек музыка қолжетімді болмаған болуы мүмкін), ал ол жазған басқа композиторлардың ішінде Жилль Биншоа, Антуан Буснуа, Иоганнес Оккегем, Генрих Исаак, Людвиг Зенфль, Жоскен де Пре және, әрине, Лассус болды. Оның кітабының кейбір бөлімдері Генрих Гларен мен Франхинус Гаффуриустың бұрынғы жазбаларына негізделген болса да, музыкадағы риторикалық тәсілдер туралы бөлім түпнұсқа болып табылады және Ренессанс пен Барокко стильдері арасындағы кезеңдегі практиканың қарқынды өзгеруін көрсетеді.

Анықтамалар және қосымша оқу

Джордж Бьюлоу: «Жоханнес Нуциус» және «Риторика мен музыка», Стенли Сейди редакторындағы «The New Grove Dictionary of Music and Musicians» сөздігінде. 20 томдық. Лондон, Macmillan Publishers Ltd., 1980 жыл.