Кіріспе

Серб-хорват тілін жазу үшін қолданылатын Гай латын әліпбиі (, ), сондай-ақ абеседа (, ) немесе гайица (, ) деп те аталады, бұл серб-хорват және оның барлық стандартты түрлері: босния, хорват, черногория және серб тілдерін жазу үшін қолданылатын латын қарпі. Алфавитті алғаш 1835 жылы хорват тіл біліміндегі Людевит Гай Австрия империясының этникалық хорват аймақтарында болған Иллирия қозғалысы кезінде ойлап тапты. Ол негізінен Ян Густың чех әліпбиіне негізделген және сол кездегі Австрия империясының құрамындағы хорваттар қоныстанған үш корольдік үшін бірыңғай орфография ретінде қызмет етуі тиіс болды, атап айтқанда Хорватия, Далмация және Славония, сондай-ақ олардың үш диалектілік тобы – кајкав, чакав және штокав, бұлар тарихи түрде әртүрлі емле ережелерін қолданды. Кейіннен оның сәл өзгертілген нұсқасы Вена әдеби келісімі бойынша бірыңғай серб-хорват стандартты тілі үшін ресми латын жазу жүйесі ретінде қабылданды. Ол Югославияның біріккен Оңтүстік славян мемлекетіндегі ресми жазу жүйелерінің бірі болды, оған қоса Вуктың кириллица әліпбиі де қолданылды. Словения тілінің әліпбиі ретінде сәл қысқартылған нұсқасы, ал қазіргі стандартты черногория тілі үшін сәл кеңейтілген нұсқасы қолданылады. Македония тілін латын әрпіне көшіру үшін өзгертілген нұсқасы қолданылады. Ол Оңтүстік-Шығыс Еуропада, атап айтқанда влах және балкан ром тілдерінде сөйленетін ром тілдерінің әліпбиіне де әсер етті.

Шығу тегі

Серб-хорват латын әліпбиін негізінен Людевит Гаж жасаған, ол оны чех (č, ž, š) және поляк (ć) тілдерінен үлгі алып, , және әріптерін ойлап тапты. Бұл венгр тіліндегі ұқсас шешімдерге сәйкес келеді (ly, ny және dzs, бірақ dž комбинациялары чех және поляк тілдерінде де кездеседі). 1830 жылы Будада ол "Кратка основа хорватско-славянского правописания" ("Хорват-славян правописаниясының қысқаша негіздері") атты кітап жариялады, ол хорват тіліндегі орфографияның алғашқы біртұтас кітабы болды. Бұл хорват орфографиясының алғашқы жұмысы емес, оған дейін Раймунд Джаманчич (1639), Игнат Дюрджевич және Павао Риттер Витезовичтің еңбектері жарық көрген. Хорваттар бұрын латын әрпін қолданған, бірақ кейбір дыбыстар біркелкі көрсетілмеген. Венгр әліпбиінің түрлері көбінесе қолданылған, бірақ басқалары да жиі шатастырып, тұрақсыз түрде қолданылған. Гаж Павао Риттер Витезовичтің және чех орфографиясының үлгісін алып, тілдегі әр дыбысқа латын әрпінен бір әріп жасады. XIX ғасырдың басында Вук Караджичтің кириллицаны реформалауынан кейін, 1830 жылдары Людевит Гаж латиница үшін де солай істеді, чех жүйесін пайдаланып, кириллица мен латын орфографиясы арасындағы бір-бір графема-фонема сәйкестігін жасады, нәтижесінде параллель жүйе пайда болды. Đuro Daničić өзінің 1880 жылы жарық көрген "Rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika" ("Хорват немесе серб тілінің сөздігі") еңбегінде Гаждің , , және диграфтарын тиісінше , , және әріптерімен алмастыруды ұсынды. Алғашқы Гаж әліпбиі кейін қайта қарастырылды, бірақ тек диграф Даничичтің , ал , және әріптері сақталды.

Македония тілінің қолданысы

Македония тілінің латын әліпбиіне көшірілуі Гадждың латын әліпбиіне сәйкес, бірақ сәл өзгертілген. Гадждың ć және đ әріптері мүлдем қолданылмайды, олардың орнына ḱ және ǵ әріптері енгізілген. Әліпбидің қалған әріптері кириллица әріптерінің баламасын көрсетеді. Сонымен қатар, македон тілінде dz әрпі қолданылады, ол серб-хорват тілінің дыбыстық құрамына кірмейді. Орфография бойынша, lj және ĺ екеуі де љ әрпінің латынша жазылуы ретінде, ал nj және ń екеуі де њ әрпінің латынша жазылуы ретінде қабылданады. Мәселен, хабар алмасу сияқты бейресми жағдайларда көптеген македон тілінде сөйлейтін адамдар диакритикалық белгілерді жіберуі мүмкін немесе латын әліпбиінде жазуды жеңілдету үшін диграфтар мен триграфтарды қолданады, себебі көптеген жүйелерде македон латын пернетақтасы қолдау көрсетілмейді. Мысалы, š әрпі sh немесе s болып жазылса, ал dž әрпі dzh немесе dz болып жазылады.