Сайнхо Намчылак: Тываның Көмейінен Әлемге Жеткен Әнші

Кіріспе

Сайнхо Намчылак (Сайнхо Намчылак, 1957 жылы туған) – Моңғолияның солтүстігінде орналасқан Ресей Федерациясының автономиялық республикасы Тувадан шыққан әнші. Ол тувалық көмей әнімен немесе Хоомеймен танымал.

Стиль

Намытшылақ – 1957 жылы Тываның оңтүстігіндегі шалғай ауылда туған эксперименталды әнші. Ол көмейлік ән айтуда шебер; оның музыкасы авангардты джаз, электроника, заманауи композиция және тувалық элементтерді қамтиды. Тывада сан алуан мәдени ықпалдар қатар келеді: түркілік тамырлар мен Орталық Азия мемлекеттерімен, Сіньцзян-Ұйғыр автономиялық аймағымен, Башқортостанмен және Татарстанмен ортақ мәдениет; Моңғолиямен, Ішкі Моңғолиямен, Бурятиямен және Калмыкиямен ортақ күшті моңғолдық мәдени ықпал мен дәстүрлер; самоидтар, енисейліктер, эвенктер және орыс ескі нанымдылары сияқты Сібірдің көшпелі этностарының мәдени ықпалы, Украина, Татарстаннан келген және қоныс аударған халықтар, сондай-ақ Оралдың батысындағы басқа да аз ұлт өкілдері. Бұлардың барлығы, әр түрлі дәрежеде, Намытшылақтың дауысына әсер етеді, бірақ сібірлік ықпалдар басым: ол 1980 жылдары Қызыл университетінде, содан кейін Мәскеудегі Гнесин институтында дауыс өнерін оқыған кезінде Сібірдегі аз ұлт өкілдерінің ламалық және культтік музыкасына арналған диссертация қорғады. Оның музыкасы көбінесе тунгус стиліндегі еліктеу ән айтуға ұқсас. Мектеп мұғалімдерінің қызы болғандықтан, ол Тува мен Моңғолия шекарасындағы шалғай ауылда өсті, жергілікті көмейлік ән айтумен танысты – бұл әдетте еркектерге арналған нәрсе; шындығында, әйелдер оны үйренуден жалтаратын (қазірге дейін ең танымал орындаушылар еркектер болып табылады, мысалы, Huun Huur Tu және Yat Kha). Дегенмен, ол дәстүрлі репертуарының көп бөлігін әжесінен үйренді, жергілікті колледжде музыка оқыды, бірақ оған мамандық берілмеді. Ол тыныш түрде көмейлік ән айтуды, сондай-ақ аймақтың шамандық дәстүрлерін зерттеді, содан кейін Мәскеуге оқуға кетті (сол кезде Тува КСРО құрамында болды). Білімін аяқтағаннан кейін ол Туваға оралды, онда Саяни, тувалық мемлекеттік халық ансамблінің мүшесі болды, бірақ кейін Мәскеуге қайтып, эксперименталды Tri O тобына қосылды, онда оның дауыс таланты мен мелодиялық және гармониялық ізденістері еркін дамыды. Осылайша ол 1990 жылы алғаш рет Батысқа барды, бірақ оның алғашқы жазылған жұмысы Crammed Discs жинағындағы Out of Tuva арқылы жарық көрді. Кеңес Одағы құлағаннан кейін ол Венаға көшіп, оны өзінің негізгі орны етіп алды, бірақ ол көп саяхаттап, түрлі топтарда жұмыс істеді және еркін импровизацияға негізделген көптеген дискілер жазды – бұл Yoko Ono-ға ұқсас еді, сонымен қатар бүкіл әлемде өнер көрсететін. Бұл шеткерлі музыка болғанымен, Намытшылақ осы шеткерліктің белгілі бір өкілі ретінде танылды. 1997 жылы ол шабуылға ұшырап, бірнеше апта комада жатты. Бастапқыда ол бұл өзінің шығармашылық мақтанышы үшін берілген құдайлық жаза деп ойлады және 1998 жылы шығарған "Жылаңаш рух" альбомында жаңа дәуірдің идеяларын көріп, өзін шектеді. Алайда, 2000 жылға қарай ол бұл кедергіні жеңіп, "Анасы қала" альбомын шығарды, ол оның ең жеңіл түсінілетін жұмысы болды, онда ол дәстүрлі тувалық аспаптарды дискілер мен эффекттермен үйлестіріп, Yoko мен Björk арасындағы шығармашылық кеңістікте орналастырды, бірақ Монголияның ерекшелігі де бар еді. Берлиндегі WOMEX фестиваліндегі өнер көрсетімі оған көптеген адамдардың назарын аударды және 2001 жылы АҚШ-қа гастрольдік сапар жоспарланды.

Namtchylak is an experimental singer, born in 1957 in a secluded village in the south of Tuva. She is proficient in overtone singing; her music encompasses avant jazz, electronica, modern composition and Tuvan influences. In Tuva, numerous cultural influences collide: the Turkic roots and culture it shares with Central Asian states, the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, Bashkortostan and Tatarstan; the strong Mongolic cultural influence and traditions it shares with Mongolia, Inner Mongolia, Buryatia and Kalmykia; the cultural influences from the various Siberian nomadic ethnic groups such as Samoyeds, Yeniseians, Evenks and from the Russian Old Believers, the migrant and resettled populations from Ukraine, Tatarstan and other minority groups west of the Urals. All of these, to extents, impact on Namtchylak's voice, although the Siberian influences dominate: her thesis produced while studying voice, first at the University of Kyzyl, then in the Gnesins Institute in Moscow during the 1980s focussed on Lamaistic and cult musics of minority groups across Siberia, and her music frequently shows tendencies towards Tungus style imitative singing. Being the daughter of a pair of schoolteachers, she grew up in an isolated village on the Tuvan/Mongolian border, exposed to the local overtone singing – something that was generally reserved for the males; in fact, females were actively discouraged from learning it (even now, the best known practitioners remain male, artists like Huun Huur Tu and Yat Kha). However, she learned much of her traditional repertoire from her grandmother, and went on to study music at the local college, but she was denied professional qualifications. Quietly she studied the overtone singing, as well as the shamanic traditions of the region, before leaving for study further in Moscow (Tuva was, at that time, part of the U. S. S. R.). Her degree completed, she returned to Tuva where she became a member of Sayani, the Tuvan state folk ensemble, before abandoning it to return to Moscow and joining the experimental Tri O, where her vocal talents and sense of melodic and harmonic adventure could wander freely. That first brought her to the West in 1990, although her first recorded exposure came with the Crammed Discs compilation Out of Tuva. Once the Soviet Union had collapsed, she moved to Vienna, making it her base, although she traveled widely, working in any number of shifting groups and recording a number of discs that revolved around free improvisation – not unlike Yoko Ono – as well as performing around the globe. It was definitely fringe music, although Namtchylak established herself very firmly as a fixture on that fringe. In 1997 she was the victim of an attack that left her in a coma for several weeks. Initially she thought it was some divine retribution for her creative hubris, and seemed to step back when she recorded 1998's Naked Spirit, which had new age leanings. However, by 2000 she seemed to have overcome that block, releasing Stepmother City, her most accessible work to date, where she seemed to really find her stride, mixing traditional Tuvan instruments and singing with turntables and effects, placing her in a creative firmament between Yoko and Björk, but with the je ne sais quoi of Mongolia as part of the bargain. A showcase at the WOMEX Festival in Berlin brought her to the attention of many, and in 2001 a U. S. tour was planned.

Мансап

Мектепті бітіргеннен кейін Нәмтшілқақ бірнеше ансамбльмен жұмыс істеді: Мәскеу мемлекеттік оркестрі; Мәскеудегі джаз ансамблі Tri O (1989 жылдан бастап); Анатолий Васильевтің басшылығымен драмалық өнер мектебі (Мәскеу), Қызылдағы әртүрлі оркестрлер, Туваның «фольклорлық оркестрі» – тәуелсіздікке дейінгі Қазақстанда болғаннан әлдеқайда кем өңделген халықтық барокконың бір мысалы. Бірақ бірнеше жыл бойы Нәмтшілқақ жыл сайын Тува мәдениетін насихаттау үшін шетелдік музыканттарды шақырып тұрды. Венада тұратын Нәмтшілқақ Еуропаның астанасына деген күмәнді сезімдерін бейнелеу үшін «Өгей ана қаласын» мүсіндеді. Өзін «бірінші кезекте даланың қызы» деп есептейтін Нәмтшілқақтың алғашқы музыкалық шабыты – сағаттап ләйімдеп ортақтасқан, көшпелі әжесі болды. Ол адамдардың көңіл күйіне қарай ән салатын мәдениетте өсті – қуанғанда ән салады, қайғырғанда да ән салады. Туған жеріндегі колледжден тәжірибелік біліктілік алмай, зерттеушілік табиғаты оны ерлер басымдығымен шектелген, тыйым салынған үстіркі ән салу стиліне жетеледі. Сондықтан Нәмтшілқақ Мәскеуге көшіп, онда орыс импровизациясын ашты және сібірлік ламалық және шамандық дәстүрлердің вокалдық техникаларын зерттеуін жалғастырды. Көрермендер Нәмтшілқақтың дауысымен шығаратын дыбыстардың алуан түрлілігіне таңғалады – опералық сопранодан құс сияқты дыбыстарға дейін, балалар сияқты жалбарынудан жанды әндерге дейін. Оның орындауы Zap Mama, Patti Smith, Billie Holiday және Nina Hagen сияқты әртістермен салыстырылады. 1997 жылы Нәмтшілқаққа тувалық рейдерлер шабуыл жасады, ол екі апта комада жатты. Алайда, ақпарат көздері келіспейді – кейбіреулер оның миындағы қатерлі ісікке операция жасалғанын айтады. Қайсысы болса да, 1997 жылы оның өмірінде маңызды өзгеріс болды. Содан бері ол Венада эмиграцияда тұрып, жеке әнші ретінде де жазбаларын көбейтіп келеді. Соңғы жиырма жылда отыздан астам альбом шығарса да, тек жетісі ғана жеке альбомдары. Нәмтшілқақ музыка мен руханияттың тілегімен, немесе адамдарды оятуға шақыратын күшті байланысты екенін айтады. Естен кеткен нәрсені еске түсіру процесіне қатысуға құштар «Өгей ана қаласы» карта сияқты көрінеді, батыстың денелігін шығыстың руханилығымен байланыстыратын жолдарды ұсынады. 2005 жылы итальяндық Libero di Scrivere баспасы «Кармаланд» атты поэзия кітабын жариялады. 2006 жылы Санкт-Петербургте «Чело Век» (орыс тіліндегі сөз тіркесі, «человек» – «адам», ал «чело» – «бет» немесе «маңдай», ал «век» – «ғасыр» немесе «эон» деген мағынаны білдіреді) кітабы орыс, тува және ағылшын тілдерінде шықты. 2016 жылы ол Grammy жүлдесінің иегері Ян Бреннанның (музыкалық продюсер, автор) продюсерлігімен және Tinariwen мүшелерінің қатысуымен «Құс немесе рух, емес бет» атты альбомын шығарды.

After graduating, Namtchylak worked with several ensembles: the Moscow State Orchestra; the Moscow based jazz ensemble Tri O (since 1989); School of Dramatic Art under the direction of Anatoly Vasiliev (Moscow), various orchestras in Kyzyl, the Tuvan 'folkloric orchestra'—a far less sanitised example of folk baroque than, say, existed in pre independence Kazakhstan—that has housed many of Tuva's other important singers. However, for several years Namtchylak annually invited foreign musicians to Tuva to promote Tuvan culture. Based in Vienna, Namtchylak sculpted Stepmother City to reflect her ambivalent feelings about European metropolis. Calling herself "first and foremost a woman from the Steppes," Namtchylak's first musical inspiration came from her nomadic grandmother, who would sing lullabies for hours. She grew up in a culture where people just sing when they feel like it—singing when they’re happy and singing when they’re sad. Denied professional credentials from a local college where her explorative nature led her toward forbidden male dominated overtone singing styles, Namtchylak transferred to Moscow where she discovered Russian improvisation and where she also continue to study about vocal techniques of Siberian lamaistic and shamanistic traditions. Audiences are astounded by the diversity of sounds Namtchylak can produce with her voice, from operatic soprano to birdlike squawks, from childlike pleas to soulful crooning; which at various moments elicit comparisons to Zap Mama, Patti Smith, Billie Holiday, and Nina Hagen. In 1997, Namtchylak was horrifically attacked by Tuvinian racketeers which left her in a coma for two weeks. Again, sources regarding this contradict – others maintain that she underwent surgery for a severe malignant brain tumor; regardless, 1997 marked an appreciable change in her life. Since then, she has been resident in exile in Vienna, and has also recorded more prolifically as a solo artist – although she has released over thirty albums in the past twenty years, only seven have been entirely solo. Namtchylak claims that music and spirituality are related by desire, or the tension that yells to reawaken people. Eager to take part in the process of remembering what has been forgotten, Stepmother City presents itself like a map, proposing routes to connect Western physicality with Eastern spirituality. In 2005, the Italian publishing house Libero di Scrivere released a book of poetry Karmaland. In 2006 in Saint Petersburg, a book Chelo Vek (a play on words in Russian, conflating "chelovek" meaning "person" and, though the hyphen, obsoletism "chelo" meaning "front" or "forehead" and "vek" meaning "age" or "eon" or "century", into something like "front eon") was published in Russian, Tuvinian and in English. in 2016, she released "like a bird or spirit, not a face", an album produced by Grammy winner Ian Brennan (music producer, author) and featuring members of Tinariwen.