Жақындық бұзылыстары: есте сақтау, ойлау қабілетіне әсер ететін психикалық денсаулық мәселесі. Алцгеймер, деменция, ми жарақаты себептері мен белгілері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Когнитивтік функцияға әсер ететін психикалық денсаулық жағдайы
Mental health condition affecting cognitive functions
Когнитивтік бұзылулар (КБ), сонымен қатар нейрокогнитивтік бұзылулар (НББ) деп аталады, бұл негізінен оқу, есте сақтау, қабылдау және мәселе шешу сияқты танымдық қабілеттерге әсер ететін психикалық денсаулық бұзылуларының бір санаты. Нейрокогнитивтік бұзылуларға делирий, жеңіл нейрокогнитивтік бұзылулар және ауыр нейрокогнитивтік бұзылулар (бұрын деменция деп аталатын) жатады. Олар дамыған (туа пайда болған емес), әдетте төмендеуді көрсететін және ми патологиясымен байланысты болатын танымдық қабілеттердегі кемшіліктермен сипатталады. DSM 5 танымдық функцияның алты негізгі саласын анықтайды: атқарушы функция, оқу және есте сақтау, қабылдау-қимыл функциясы, тіл, күрделі назар және әлеуметтік таным. Альцгеймер ауруы нейрокогнитивтік бұзылулардың көп бөлігін құраса да, есте сақтау, ойлау және логикалық ойлау қабілеті сияқты ақыл-ой функцияларына әсер ететін фронтотемпоральды дегенерация, Хантингтон ауруы, Леви денелерімен деменция, мидың жарақаты (МЖ), Паркинсон ауруы, прион ауруы және ВИЧ инфекциясынан туындаған деменция/нейрокогнитивтік мәселелер сияқты түрлі медициналық жағдайлар бар. Нейрокогнитивтік бұзылулар симптомдарының ауырлығына байланысты жеңіл және ауыр деп диагностикаланады. Күңкею бұзылыстары, көңіл-күй бұзылыстары және психоздық бұзылыстар да танымдық және есте сақтау функцияларына әсер етуі мүмкін, бірақ танымдық функцияның жоғалуы негізгі себеп болмағандықтан, олар нейрокогнитивтік бұзылуларға жатпайды. Сонымен қатар, аутизм сияқты даму бұзылыстары көбінесе генетикалық негізде болады және нейрокогнитивтік бұзылулардың дамыған сипатына қарағанда, туған кезде немесе өмірдің ерте кезеңінде байқалады. Бұзылулардың себептері әртүрлі, бірақ көбінесе мидың есте сақтау бөліктеріне зақым келтіреді. Емдеу бұзылудың себебіне байланысты. Дәрі-дәрмектер мен терапия ең көп қолданылатын емдеу түрлері, бірақ кейбір аурулар үшін, мысалы, амнезияның кейбір түрлері, емдеу симптомдарды басуға көмектеседі, бірақ қазіргі уақытта толыққанды ем жоқ. Делирийдің басталуы минуттардан сағаттарға, кейде күндерге созылуы мүмкін. Алайда, делирийдің барысы әдетте бірнеше сағаттан бірнеше аптаға дейін, себебіне байланысты созылады.
Cognitive disorders (CDs), also known as neurocognitive disorders (NCDs), are a category of mental health disorders that primarily affect cognitive abilities including learning, memory, perception, and problem solving. Neurocognitive disorders include delirium, mild neurocognitive disorders, and major neurocognitive disorder (previously known as dementia). They are defined by deficits in cognitive ability that are acquired (as opposed to developmental), typically represent decline, and may have an underlying brain pathology. The DSM 5 defines six key domains of cognitive function: executive function, learning and memory, perceptual motor function, language, complex attention, and social cognition. Although Alzheimer's disease accounts for the majority of cases of neurocognitive disorders, there are various medical conditions that affect mental functions such as memory, thinking, and the ability to reason, including frontotemporal degeneration, Huntington's disease, dementia with Lewy bodies, traumatic brain injury (TBI), Parkinson's disease, prion disease, and dementia/neurocognitive issues due to HIV infection. Neurocognitive disorders are diagnosed as mild and major based on the severity of their symptoms. While anxiety disorders, mood disorders, and psychotic disorders can also have an effect on cognitive and memory functions, they are not classified under neurocognitive disorders because loss of cognitive function is not the primary (causal) symptom. Additionally, developmental disorders such as autism typically have a genetic basis and become apparent at birth or early in life as opposed to the acquired nature of neurocognitive disorders. Causes vary between the different types of disorders but most include damage to the memory portions of the brain. Treatments depend on how the disorder is caused. Medication and therapies are the most common treatments; however, for some types of disorders such as certain types of amnesia, treatments can suppress the symptoms but there is currently no cure. The onset of delirium can vary from minutes to hours and sometimes days. However, the course of the delirium typically lasts from a few hours to weeks, depending on the underlying cause.
Жеңіл нейрокогнитивтік бұзылу
Жеңіл нейрокогнитивтік бұзылыстар, сондай-ақ жеңіл когнитивтік бұзылулар (ЖКБ) деп те аталады, оларды қалыпты қартаю мен ауыр нейрокогнитивтік бұзылулар арасындағы кезең ретінде қарастыруға болады. Делирийден өзгеше, жеңіл нейрокогнитивтік бұзылыстар баяу дамиды және прогрессивті есте сақтау қабілетінің жоғалуымен сипатталады, ол ауыр нейрокогнитивтік бұзылуларға ұласуы немесе ұласпауы мүмкін. Жас ұлғайған сайын жеңіл нейрокогнитивтік бұзылулар даму ықтималдығы артады, бұл 65 және одан асқан жастағы ересектердің 10-20%-ына әсер етеді. Еркектерде де жеңіл нейрокогнитивтік бұзылулар даму қаупі жоғары. Есте сақтау қабілетінің жоғалуымен және когнитивтік бұзылыстармен қатар, басқа да белгілерге афазия, апраксия, агнозия, абстрактілі ойлау қабілетінің төмендеуі, мінез-құлық/тұлғалық өзгерістер және бағалау қабілетінің нашарлауы жатады.
Mild neurocognitive disorders, also referred to as mild cognitive impairment (MCI), can be thought of as a middle ground between normal aging and major neurocognitive disorder. Unlike delirium, mild neurocognitive disorders tend to develop slowly and are characterized by a progressive memory loss which may or may not progress to major neurocognitive disorder. The likelihood of developing mild neurocognitive disorder increases with age, affecting 10 20% of adults ages 65 and older. Men also seem to be at a higher risk of developing mild neurocognitive disorder. In addition to memory loss and cognitive impairment, other symptoms include aphasia, apraxia, agnosia, loss of abstract thought, behavioral/personality changes, and impaired judgment.
Нейрокогнитивті ірі бұзылулар
Жеңіл және ауыр нейрокогнитивтік бұзылыстар симптомдарының ауырлық деңгейіне қарай ажыратылады. Ауыр нейрокогнитивтік бұзылу, сонымен қатар деменция деп те аталады, айқын когнитивтік төмендеумен және күнделікті өмірге тәуелсіздікке кедергі келтірумен сипатталады, ал жеңіл нейрокогнитивтік бұзылу орташа когнитивтік төмендеумен сипатталады және тәуелсіздікке кедергі келтірмейді. Диагноз қойылғанда, бұл жағдай делирий немесе басқа психикалық аурудың салдары болмауы тиіс. Көбінесе олар басқа когнитивтік дисфункциялармен бірге жүреді. Сонымен қатар, әртүрлі тестілеу әдістерінің дәлдігі мен тиімділігін зерттеген мета-талдау көрсеткендей, ауыр нейрокогнитивтік бұзылуды бағалау үшін ең көп қолданылатын құрал MMSE болса, ал жеңіл нейрокогнитивтік бұзылуды анықтауда MoCA тиімдірек болып көрінеді.
Mild and major neurocognitive disorders are differentiated based on the severity of their symptoms. Also still known as dementia, major neurocognitive disorder is characterized by significant cognitive decline and interference with independence, while mild neurocognitive disorder is characterized by moderate cognitive decline and does not interfere with independence. To be diagnosed, it must not be due to delirium or other mental disorder. They are also usually accompanied by another cognitive dysfunction. Additionally, a meta analysis looking at the accuracy and usefulness of the various testing methods reported that the MMSE was the most commonly used tool to evaluate major neurocognitive disorder, while the MoCA appeared to be the most useful when screening for minor neurocognitive disorder.
Делириум
Делирийдің көптеген себептері бар, және көбінесе, әсіресе аурухана жағдайында, делирийге бірнеше фактор бірдей әсер етеді. Делирийдің жиі кездесетін себептеріне жаңа немесе күшейіп бара жатқан инфекциялар (мысалы, несеп жолының инфекциялары, пневмония және сепсис), неврологиялық зақымдар/инфекциялар (мысалы, инсульт және менингит), қоршаған орта факторлары (мысалы, қимылсыздық және ұйқының жетіспеуі), сондай-ақ дәрі-дәрмектерді/есірткілерді қолдану (мысалы, жаңа дәрі-дәрмектердің қосымша әсерлері, дәрі-дәрмектердің өзара әрекеттесуі және рекреациялық есірткілерді пайдалану/тоқтату) жатады.
There are many causes of delirium, and many times there are multiple factors that can be contributing to delirium, particularly in the hospital setting. Common potential causes of delirium include new or worsening infections (i. e. urinary tract infections, pneumonia, and sepsis), neurological injury/infections (i. e. stroke and meningitis), environmental factors (i. e. immobilization and sleep deprivation), and medication/drug use (i. e. side effects of new medications, drug interactions, and use/withdrawal from recreational drugs).
Жеңіл және ауыр нейрокогнитивтік бұзылулар
Нейрокогнитивті бұзылулардың көптеген себептері болуы мүмкін: генетика, ми травмасы, инсульт және жүрек аурулары. Басты себептері – нейродегенеративті аурулар, мысалы, Альцгеймер, Паркинсон және Хантингтон аурулары, себебі олар ми функцияларын әсер етеді немесе нашарлатады. Сөйлеу терапиясы тілдің бұзылуына көмектеседі, осылайша ұзақ мерзімді дамуды және оқу нәтижелерін жақсартады. Зерттеулер көрсеткендей, Омега-3 құрамы жоғары, қаныққан майлар мен қандар аз мөлшердегі диета, сондай-ақ жүйелі жаттығулар мидың пластикалық қабілетін арттырады. Басқа зерттеулер, жаңадан әзірленген "компьютерлік ми жаттығу бағдарламалары" сияқты ақыл-ой жаттығулары, мидың белгілі бір аймақтарын дамытуға және сақтауға көмектеседі. Бұл зерттеулер шизофрения диагнозы қойылған адамдар үшін өте тиімді болды және жаңа проблемалар мен қиындықтарға бейімделу қабілетін, яғни ақыл-ой икемділігін жақсарта алады, ал жастарда бұл кейінірек өмірде де пайдалы болуы мүмкін.
Neurocognitive disorders can have numerous causes: genetics, brain trauma, stroke, and heart issues. The main causes are neurodegenerative diseases such as Alzheimer's disease, Parkinson's disease, and Huntington's disease because they affect or deteriorate brain functions. Speech therapy has been shown to help with language impairment, therefore improving long term development and academic outcome. Studies suggest that diets with high Omega 3 content, low in saturated fats and sugars, along with regular exercise can increase the level of brain plasticity. Other studies have shown that mental exercise such a newly developed "computerized brain training programs" can also help build and maintain targeted specific areas of the brain. These studies have been very successful for those diagnosed with schizophrenia and can improve fluid intelligence, the ability to adapt and deal with new problems or challenges the first time encountered, and in young people, it can still be effective in later life.