Кіріспе

Ежелгі Мысыр дінінде қолданылатын мәйіт мүсіні Ушабти (шубти немесе шавабти деп те аталады, әртүрлі жазылулары бар) ежелгі Мысырдың мәйіт рәсімдерінде қолданылатын мәйіт мүсіні болды. Египеттану термині 𓅱𓈙𓃀𓏏𓏭𓀾 wšbtj сөзінен шыққан, ол бұрынғы 𓆷𓍯𓃀𓏏𓏭𓀾 šwbtj сөзін ығыстырды, бұл, шамасы, 𓈙𓍯𓃀𓆭 šwꜣb – "Персия ағашы" деген сөздің nisba түрі. Ушабтилер қабірлерге, қабірлік заттардың ішінде қойылып, өлген адамның қызметшісі немесе жарлығы ретінде әрекет ету үшін арналған, егер олар өмірден кейінгі әлемде қол жұмысын істеуге шақырылса. Мүсіндер көбінесе иықтарында соқа, ал арқаларында себет алып жүреді, бұл олардың өлген адам үшін егін шаруалығын жасауға арналғанын көрсетеді. Олар әдетте аяқтарында кездесетін иероглифтермен жазылған. Олар құдайлардың шақыруына жұмыс істеуге дайын екендіктерін көрсететін жазуларды алып жүреді. Ушабтилерді қолдану практикасы Ежелгі Мысыр патшалығында (б.з.д. 2600 – 2100 жылдар аралығында) пайда болды, осы кезде әйнек тастан жасалған, адамның денесінен жасалған мүсіндер мамаймен бірге жерленген. Көптеген ушабтилер кішкентай болды және олардың көптеген түрлері жасалды – кейде олар саркофагтың айналасындағы еденді жауып тастады. Көзге түсетін ушабтилер үлкен өлшемде немесе бірегей шедевр ретінде жасалған. Ушабтилердің Мысыр тарихының барлық кезеңдерінде кең таралғандығы және әлемдік мұражайлардың ежелгі Мысыр өнерін көрсетуге деген ықыласының арқасында, ушабти египетологиялық көрмелерде ең көп кездесетін заттардың бірі болып табылады. Көптеп шығарылған ушабтилер, скарабейлермен бірге, ежелгі Мысырдың ең көп сақталған ескерткіштері болып табылады.

Терминдердің этимологиясы мен қолданылуы

Шабти термині Мысырдың жиырма бірінші династиясына дейінгі бұл мүсіндерге қолданылады, бірақ тек Бірінші аралық кезең аяқталғаннан кейін (шамамен б.з.д. 2181–2055 жылдар), және шын мәнінде, өлгендер кітабының алтыншы тарауымен жазылған мүсіндерге ғана. Әйтпесе, оларды жалпылама "қорған мүсіндері" деп атаған дұрыс болар еді. Шабтилер – көз жұмған адамның артынан орындалуы тиіс жұмыстарды атқаратын қызметшілердің бейнесі. Ушабтиге иесінің аты, сондай-ақ оларды жұмысқа жіберетін сөздер иератикалық жазумен жазылуы қажет еді. Дегенмен, бұл түсіндірме шавабти түрімен сәйкес келмейді.

Қолданылуы

Табу текстерінің 472-ші сипаттамасында алғаш рет айтылған, олар 11-ші династияның Мэнтухотеп II билеген кезінен бастап қайтыс болғандардың қабірлеріне кішкентай мүсіндер ретінде қосылған. Кейбіреулер бастапқыда олар адамдық құрбандық жерлеудің символдық алмастырғышы болған деседі, бұл шамалы күмәнді теория, себебі соңғы белгілі құрбандық жерлеулер мен ушабтилердің пайда болуы арасында ғасырлар өткен. Олар әдетте басқа мүсіндерден өлген адамның аты, лауазымдары және көбінесе Табу текстерінің 472-ші сипаттамасымен жазылуымен ерекшеленетін. Кейбір қабірлерде қамшы ұстаған бақылаушы немесе "рейс" ушабтилері кездесетін, олар әрқайсысы он ушабтиден тұратын топтарға жауапты болған (он саны армиялардағыдай, әдеттегі әкімшілік бөлініс). Мұндай бақылаушылар соңғы кезеңде сирек кездесті. Тутанхамонның қабірінде түрлі өлшемдегі көптеген ушабтилер табылған, олардың көпшілігі иероглифтермен безендірілген. Олар топтарға бөлінген: кейбіреулері алтын жалатылған Озирис тәрізді құдайларды құрметтеген, ал кейбіреулері қарапайым ағаштан немесе фаянстан жасалған.

Пішіні мен материалы

Ушабтилер көбінесе мумия нысанында болған, бірақ XVIII династияның IV Тутмос билігі тұсында олар себеттер, қаптар және басқа да егіс құралдарымен қызметшілер түрінде жасала бастады. Кейбір ушабтилер формасы және түсі жағынан әсемделіп, эмальдан жасалғанда ерекше көзге түсетін. Олар сондай-ақ саз, ағаш және тастан да жасалған.