Кіріспе

Командалық иерархия – бұл топ ішіндегі басқалардың өкілеттігімен берілген бұйрықтарды орындайтын адамдар тобы.

Әскери басқару тізбектері

Әскери жағдайда командалық тізбек – әскери бөлім ішінде және әртүрлі бөлімшелер арасында бұйрықтардың берілуі арқылы билік пен жауапкершілік желісі. Тұжырымдамалық тұрғыдан алғанда, командалық тізбек – басқаруды жүзеге асырып, орындайтын басшылардың сатылап келуі. Бұйрықтар жауапты жоғарыдан төменге, мысалы, офицерден төменгі сатыдағы бағыныштыларға беріледі. Бағыныштылар бұйрықты жеке орындайды немесе оны орындауға тиіс адамдарға жеткенше, тізбек бойынша төмен қарай жібереді. "Басқару билігі, әскери шен-қызметке ие және Қарулы Күштердің командалық міндеттерді атқаруға құқылы мүшелерінің қызметтік және арнайы тағайындамалары арқылы жүзеге асырылады". Әдетте, әскери қызметшілер бұйрықтарды тек тікелей бағыныстағыларына ғана береді және жоғары тұрғандарынан ғана алады. Егер әскери қызметші міндетті орындау қиындықтарына тап болса және тікелей командирінен жоғары тұрған офицерге көмек сұраса, командалық тізбектің қадірін бұзғаны үшін тәртіптік жазаға тартылуы мүмкін. Сол сияқты, офицерден әдетте тек тікелей бағыныстыларына ғана бұйрық беру күтіледі, тіпті ол бұйрықты тізбек бойынша төмендегі басқа әскери қызметшіге жеткізсе де. Командалық тізбек концепциясы жоғары шенді әскери қызметкерге төменгі шендіге бұйрық беруге автоматты түрде құқық бермейді. Мысалы, "А" бөлімінің офицері "В" бөлімінің қатардағы әскери қызметшілеріне тікелей бұйрық бере алмайды және егер ол осы бөлімнен әрекеттерді талап етсе, "В" бөлімінің офицеріне жүгінуі керек. Командалық тізбек жеке тұлғалардың тек бір жоғары тұрған офицерден бұйрық алуын және тек өзінен төмен тұрған белгілі бір топқа бұйрық беруін білдіреді. Егер "А" бөлімінің офицері "В" бөлімінің қатардағы әскери қызметшісіне тікелей бұйрық берсе, бұл өте ерекше жағдай (яғни, қателік, немесе "В" бөлімінің офицерімен кеңесуге уақыттың болмауы сияқты ерекше жағдайлар) болып есептеледі, себебі "А" офицері "В" бөлімінің офицерінің билігін жоққа шығарады деп қарастырылады. Жағдайға немесе әскери ұйымның стандартты процедурасына байланысты, бұйрық алған төменгі шенді әскери қызметші бұйрықты орындауға немесе оны алдымен өзінің командалық тізбегімен келісуге тиіс екенін хабарлауға құқылы, бұл жағдайда "В" офицерімен. Бұйрықты орындаудан бас тарту көбінесе бағынбаушылық болып саналады; жалғыз рұқсат етілген ерекшелік – егер бұйрық өзі заңсыз болса (яғни, бұйрықты орындаған адам заңсыз әрекет жасауы керек). (Жоғары тұрған офицерлердің бұйрықтарын қараңыз). Сонымен қатар, жауынгерлік бөлімшелерде желілік офицерлер командалық тізбекте болады, бірақ мамандандырылған салалардағы штаб офицерлері (мысалы, медициналық, стоматологиялық, заңгерлік, жабдықтау және діни қызметкерлер) тек өздерінің мамандықтары бойынша ғана болады. Мысалы, жаяу әскер батальонындағы медициналық офицер сол батальондағы жауынгерлік медициналық қызметкерлерге жауапты болады, бірақ батальонға немесе оның кез келген бағынысты бөлімшелеріне басшылық ете алмайды. Бұл термин азаматтық басқару контекстінде де қолданылады, ол ұқсас иерархиялық билік құрылымдарын сипаттайды. Мұндай құрылымдар өрт сөндіру қызметтеріне, полиция бөлімдеріне және жартылай әскери басқару немесе билік құрылымы бар басқа да ұйымдарға кіреді.

Әлеуметтану

Әлеуметтануда командалық иерархия – «билік желісінің» ең айқын элементі деп есептеледі. Осы модельде әлеуметтік капитал иерархия арқылы берілетін бұйрықтарға жауап ретінде жұмылдырылады, бұл «басқару және бақылау» деген сөз тіркесіне алып келеді.

Қиындықтар

Дегенмен, мұндай үйлесімді көзқарастағы адамдардың арасында жиі ұқсас жүйелік қателіктер кездеседі, себебі олардың бәрі де бір мәдениеттен шыққан. Топтық ойлау, немесе топтың ішіндегі бір стандарттағы дәлелдерді қабылдауға дайындық, ал сырттан келген дәлелдерге әлдеқайда жоғары талап қою сияқты мәселелер жиі болады. Осы мәселелерді шешу мақсатында, қазіргі заманғы басқару ғылымы ақпарат ағыны үшін, әсіресе командалық иерархияға тәуелділікті азайтуға бағытталған, себебі байланыс құны қазір төмен, ал басқару қателіктерінің салдары жоғары. Менеджерлерді ауыстыру да оңай болғандықтан, олар жауапкершілікті кеңінен бөлісуге және консенсус негізінде шешім қабылдауға ынталы. Әскери ұйымдардағы кең таралған басқару және бақылау жүйесі – иерархиядан желілерге жасалған жалпылау, бұл орынды жағдайларда иерархияны, ал орынсыз жағдайларда иерархиялық емес желілерді пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл сонымен қатар, мақсаттар бойынша келісімге қол жеткізуді, "шектен" және "жоғарыдан төменге" қарай ниеттің ағынын қолдауды қамтиды.