Кіріспе

АҚШ әскери құқығы

Әскери сот әділдігінің бірыңғай кодексі (UCMJ) – АҚШ қарулы күштерінің әскери сот жүйесінің негізі болып табылады. UCMJ АҚШ Конституциясының 1-бабының 8-тармағына сәйкес, АҚШ Конгресінің конституциялық өкілеттігімен құрылды, онда "Конгресске құрлық және теңіз күштерін басқару және реттеу қағидаларын белгілеу құқығы беріледі".

Тарих

1775 жылдың 30 маусымында Екінші Континенттік Конгресс Континенттік армияның мінез-құлқына басшылық ету үшін 69 соғыс ережесін құрды. 1788 жылы ратификацияланғаннан кейін күшіне енген АҚШ Конституциясының I-бабы, 8-тармағы Конгреске құрлық және теңіз күштерін реттеу құқығын берді, бірақ теңіз күштеріне қатысты ережелер көбінесе өзгеріссіз қалды. Әскери сот жүйесі 1951 жылдың 31 мамырына дейін Соғыс ережелері мен Теңіз күштерінің басқару ережелері бойынша жұмыс істеді. Бірыңғай Әскери Сот Кодексі (UCMJ) 1950 жылдың 5 мамырында Конгресс тарапынан қабылданды және келесі күні президент Гарри С. Трумэн оны заңға қол қойды. Кодекс 1951 жылдың 31 мамырында күшіне енді. Кодекстің атауындағы «бірыңғай» сөзі оның бұрынғы Соғыс ережелері, басқару ережелері және жеке қызметтердің тәртіптік заңдарын алмастырып, барлық қарулы күштерге бірдей қолданылатындығын көрсетеді. UCMJ қолданыстағы әскери заңды біріктіруден басқа, Қарулы Күштердің Апелляциялық сотын құрды. UCMJ, Әскери соттар жөніндегі ережелер (Федералдық қылмыстық іс жүргізу ережелерімен салыстырылады) және Әскери дәлелдемелер жөніндегі ережелер (Федералдық дәлелдемелер ережелерімен салыстырылады) олардың енгізілуінен бері дамып келеді. Олар көбінесе федералдық азаматтық қылмыстық сот жүйесінің дамуымен қатар жүреді. Кейбір жағдайларда UCMJ азаматтық қылмыстық сот жүйесіндегі өзгерістерден озып кеткен. Мысалы, Миранда ескертулеріне ұқсас құқықтар туралы ескерту (азаматтық әлемде тек ұстау кезіндегі тергеуге ғана қолданылатыннан гөрі көп жағдайда қажетті) АҚШ Жоғарғы Сотының Мирандаға қарсы Аризона ісі бойынша шешімінен он жарым жыл бұрын талап етілді; 38-тармақ (b) 1948 жылғы Соғыс ережелерінде айыпталушының жағдайына қарамастан білікті қорғаушы адвокатты қамтамасыз етуді жалғастырды (азаматтық юрисдикцияларда қажеттіліктен бұрын), ал АҚШ Жоғарғы Соты Гидеонға қарсы Уэйнрайт ісінде мұқтаждарға адвокатты қамтамасыз етті. Сонымен қатар, бастапқыда әскери соттың дауыс беру құқығы жоқ «заң мүшесі» болған рөл қазіргі әскери судья лауазымына айналды, оның өкілеттігі АҚШ-тың аудандық сотындағы III баптағы судьядан көп ерекшеленбейді. Сонымен қатар, «әскери соттың» өзі (істі тыңдайтын және дәлелдерді бағалайтын офицерлер тобы) іс жүргізуді басқаратын сараптамалық кеңес болудан әскери қызметшілерден құралған қазылар алқасына айналды. 2013 жылы Кортни Лоллар Қорғаныс министрлігінің сот ісін қарау комиссиясында UCMJ-ді жыныстық шабуылға қатысты бөлімдерді жақсарту үшін жаңарту қажет екенін мәлімдеді. UCMJ-нің қазіргі нұсқасы Президенттің (атқарушы бұйрықтар) және 2006 және 2007 жылдардағы Ұлттық қорғаныс туралы заңдарымен енгізілген өзгерістерді қамтитын Әскери соттар жөніндегі нұсқаулықтың (2019) соңғы басылымында жарияланған.

Әскери соттар

Әскери соттар UCMJ және Әскери соттар жөніндегі нұсқаулық (MCM) бойынша өткізіледі. Сот талқылауы айыптау үкімімен аяқталса, іс шақырушы органға – істі әскери сотқа жіберген командирге қарауға беріледі. 2014 жылы шақырушы органның құқықтары шектелді. Егер шақырушы орган бекіткен жаза өлім жазасын, нашар мінез-құлықтан босатуды, арсыздықтан босатуды, офицерді қызметтен босатуды немесе бір жыл немесе одан астам мерзімге бас бостандығын шектеуді қамтитын болса, іс жоғары тұрған сотқа жіберіледі. АҚШ Жоғарғы Соты UCMJ бойынша істерді тікелей шағым арқылы қарау құқығына ие, егер CAAF міндетті түрде қарап шыққан болса (өлім жазасы және расталған істер), дискрециялық түрде қарауға рұқсат берген немесе басқаша жеңілдету шараларын қолданған болса. Егер CAAF қарау туралы өтінішті немесе шағымды қабылдамаса, Жоғарғы Сотқа қарау тек қосымша қарау арқылы мүмкін болады (мысалы, хабеас корпусқа шағымдану арқылы). 2007 жылдан бері Конгресске әскери қызметшілердің Жоғарғы Сотқа қолжетімділігін кеңейту мақсатында бірнеше заң жобалары ұсынылды. Сондай-ақ, АҚШ әскери қызметшілерінің тең құқықтарын қамтамасыз ету туралы заңнаманы қараңыз.

Әскери мердігерлер

Тарихи тұрғыдан алғанда, UCMJ «далада қарулы күштермен бірге қызмет ететін немесе олармен бірге жүретін адамдарға» қатысты және осылайша «соғыс уақытында» әскери мердігерлерді де қамтыды. 2006 жылы қабылданған 2007 қаржы жылына арналған Джон Уорнердің Ұлттық қорғаныс заңында Конгресс UCMJ-нің қолданылуын «жарияланған соғыс немесе төтенше жағдай кезінде» мердігерлерді қамтуға кеңейтті. 2008 жылы жаңа ереже бойынша алғашқы мердігер қудаланды, бұл 1968 жылдан бері әскери заң бойынша айыпталған алғашқы мердігер болды. Азамат, канадалық-ирактық қос азаматтығы бар, тағы бір ирактық азаматты пышақтап жарақаттады деген айып тағылды. Бұл жазалар командирдің алдында сот отырысынан кейін, бірақ судья мен қазылар алдында болмайды. Жазалар қатардағы әскери қызметшілердің шенінен төмендетумен, жалақыдан айырумен, жеңілдіктерді шектеумен, қосымша міндеттермен, сөгіспен және кемеде қамаумен шектеледі. UCMJ-ны қолдану бойынша нұсқаулар Әскери соттар туралы нұсқаулықтың V бөлімінде және әртүрлі қызмет ережелерінде жазылған.

Қиындықтар мен мүлiктiң жоғалуы туралы шағымдар

UCMJ әскери қызметшінің өзінің командиріне қарсы "бұзушылық туралы шағым" жасауға құқығы бар екенін көздейді, оны келесі жоғары тұрған, командиріне қатысты жалпы әскери сот өкілеттігін жүзеге жасайтын офицерге жолдайды. Сол офицер бұзушылық туралы шағымды тергейді, содан кейін тергеу нәтижелерін тиісті әскери қызмет хатшысына (яғни, Армия, Теңіз күштері, Әуе күштері хатшысына) хабарлайды. Аталған нәтижелерден кейін, егер екі тарап та Кодекске бағынатын болса, жеке мүлікке қасақана келтірілген зиянды, жоюды немесе ұрлауды тергеу және қарау үшін тергеу комиссиясы шақырылуы мүмкін.

Жазалау бұйымдары

X тарау, "Жазалық баптар", – бірыңғай кодекстегі құқық бұзушылықтарды егжей-тегжейлі сипаттайтын тарау. 2019 жылғы ӘКМ (Әскери қылмыстық кодекс) кейбір баптарға маңызды және ұсақ өзгерістер енгізеді, сондай-ақ көптеген баптарды орнынан ауыстырады; толық түсінуді қамтамасыз ету үшін бастапқы құжатты мұқият қарап шығу қажет, сондықтан бұрынғы "жинақтамалар" мен оқу материалдары ескіріп қалған болуы мүмкін. Жоғарыда "*" белгісімен көрсетілген тақырыптары бар баптар 2016 жылғы ӘКМ-нен өзгертілді:

77 Басшылар 78 *Қылмыс жасағаннан кейін көмектесу 79 *Тағайындалған қылмыс, одан аз қылмыс және талпыныстар 80 *Талпыныстар 81 Қастандық 82 *Қылмыс жасауға ұсыну 83 *Жалған ауруға шалу 84 *Медициналық карантинді бұзу 85 Дезертирлік 86 Рұқсатсыз кету 87 *Қозғалысқа келмеу; кемеден секіру 87a *Қарсылық көрсету, қашу, ұстауды бұзу және қашу 87b *Түзету мекемесіндегі күзетке және шектеуге қарсы қылмыстар 88 Лауазымды тұлғаларды сыйламау 89 *Жоғары дәрежелі офицерге құрметсіздік жасау; жоғары дәрежелі офицерге шабуыл жасау 90 *Жоғары дәрежелі офицердің бұйрығын қасақана орындамау 91 Кіші офицерге, сержантқа немесе матросқа бағынбау 92 Бұйрыққа немесе ережеге бағынбау 93 *Зұлымдық және қатыгездік 93a *Әскери оқушыға немесе оқушыға арнайы сенімді тұлғаның жасаған тыйым салынған әрекеттері 94 Қозғалыс немесе бүлік 95 *Қорғаушы немесе қарауылдың жасаған қылмыстары 95a *Қорғаушыға немесе қарауылға құрметсіздік жасау 96 *Құқықсыз түрде тұтқынды босату; тұтқынмен ішімдік ішу 97 Заңсыз ұстау 98 *Тұтқын ретіндегі бұзушылықтар 99 Дұшпан алдындағы мінез-құлық 100 Басшыны капитуляцияға мәжбүрлеу 101 Құпия сөзді дұрыс пайдаланбау 102 Қорғауды күштеп жүзеге асыру 103 *Шпиондар 103a *Шпионаж 103b *Дұшпанға көмектесу 104 *Мемлекеттік тіркемелерге қатысты қылмыстар 104a *Жалған тіркелу, тағайындалу немесе босату 104b *Заңсыз тіркелу, тағайындалу немесе босату 105 *Қалта жасау 105a *Жалған немесе рұқсатсыз жолдамаға қатысты қылмыстар 106 *Офицер, кіші офицер немесе матрос, агент немесе лауазымды тұлғаның рөлін сомдау 106a *Рұқсатсыз белгілер, марапаттар, төсбелгілер, ленталар, құрылғылар немесе жаға белдіктерін кию 107 *Жалған ресми мәлімдемелер; жалған серт беру 107a *Шарты бұзу 108 *АҚШ-тың әскери мүлігі – Жоғалту, зақымдану, жою немесе заңсыз тарту 108a *Тұтқынға түскен немесе тасталған мүлік 109 *АҚШ-тың әскери мүлігі емес мүлік – ысырап ету, бүліну немесе жою 109a *Пошта хаттары: заңсыз алу, ашу және т.б. 110 *Кеме немесе ұшақтың қауіпті жағдайға түсіру 111 *Көлік апатынан кету 112 *Мастық және басқа да қабілетсіздікке әкелетін қылмыстар 112a Бақылаудағы заттарды заңсыз пайдалану, иелену және т.б. 113 *Көлік құралын, ұшақты немесе кемені мас немесе бейсақтықпен басқару 114 *Қауіп тудыратын қылмыстар 115 *Қорқыту сөздері 116 Дүрбелең немесе қоғамдық тәртіпті бұзу 117 Қоздыратын сөздер немесе қимылдар 118 *Қырғын 119 *Адам өлтіру 119a *Дүниеге келмеген баланың өлімі немесе жарақаты 119b *Баланың қауіпсіздігіне қауіп тудыру 120 *Зорлау және жалпы жыныстық шабуыл 120a *Пошта: ұятты материалдарды жіберу 120b *Бала зорлау және жыныстық шабуыл 120c *Басқа жыныстық бұзушылықтар 121 *Ұрлық және заңсыз иелену 121a *Кредит карталарын, дебет карталарын және басқа да қол жеткізу құралдарын алаяқтықпен пайдалану 121b *Қызметтер алу үшін жалған сылтау 122 *Тонау 122a *Ұрланған мүлікті қабылдау 123 *Үкіметтік компьютерлерге қатысты қылмыстар 123a *Жеткілікті қаражаты жоқ чекті, вексельді немесе бұйрықты жасау, тарту немесе қолдану 124 *АҚШ-қа қарсы алаяқтық 124a *Пара беру 124b *Жемқорлық 125 *Адам ұрлау 126 *Өрт сөндіру; алаяқтық мақсатымен мүлікті өртеу 127 Қорқыту 128 *Шабуыл 128a *Мүгедектікке келтіру 129 *Бұзу; заңсыз кіру 130 *Қудалау 131 Жалған куәлік беру 131a *Жалған куәлік беруге көмектесу 131b *Әділетке кедері келтіру 131c *Ауыр қылмыстың жасырылуы 131d *Куәлік беруден заңсыз бас тарту 131e *Мүліктің заңды түрде тартылып алуына кедері келтіру 131f *Процедуралық ережелерге сәйкес келмеу 131g *Административтік іс жүргізуге заңсыз араласу 132 *Кешірім алу 133 *Офицер және джентльменге лайық емес мінез-құлық 134 *Жалпы бап