Кіріспе
Үкімет немесе топтар енгізген бағаны бақылау
Бағаның ең төменгі шегі – бұл өнімге, тауарға немесе қызметке қаншалықты төмен баға қойылатынын шектеу немесе бақылау. Бұл бағаны қолдаудың бір түрі; басқа түрлеріне ұсынысты реттеу және мемлекеттік сатып алуға кепілдік беру жатады. Бағаның ең төменгі шегі тиімді болу үшін тепе-теңдік бағасынан жоғары болуы керек. Тепе-теңдік бағасы, көбінесе «нарық бағасы» деп аталады, сұраныс және ұсыныс сияқты экономикалық күштердің теңдесеткен бағасы болып табылады. Сыртқы ықпал болмаған жағдайда экономикалық айнымалылардың (тепе-теңдік) мәндері өзгермейді, көбінесе сұранылған және ұсынылған көлемдер тең болатын нүкте ретінде сипатталады (толық бәсекелестік нарықта). Үкіметтер бағаның ең төменгі шегін кейбір бағаларды тым төменге түсірмеу үшін пайдаланады. Екі кең таралған бағаның ең төменгі шегі – ең төменгі жалақы заңдары және Канада ауыл шаруашылығындағы ұсынысты басқару. Басқа бағалық шектеулерге 1978 жылға дейінгі АҚШ-тың реттелген әуе билеттері және алкогольге арналған сусындардың ең төменгі бағасы кіреді. Бағаның ең төменгі шегін көбінесе үкіметтер белгілейді, бірақ компаниялар сияқты үкіметтік емес ұйымдар да қайта сату бағасын сақтау сияқты шаралар арқылы бағаның ең төменгі шегін енгізе алады. Қайта сату бағасын сақтауда өндіруші және оның дистрибьюторлары дистрибьюторлардың өндірушінің өнімдерін белгілі бір бағамен (қайта сату бағасын сақтау), бағаның ең төменгі шегінен кем емес (ең төменгі қайта сату бағасын сақтау) немесе бағаның ең жоғары шегінен артық (ең жоғары қайта сату бағасын сақтау) сататыны туралы келіседі. Үкімет немесе топтар енгізетін басқа да араласу, сонымен қатар бағаны бақылау құралы – бағаның ең жоғары шегі; ол тауар немесе қызмет үшін заңды түрде алынатын ең жоғары бағаны белгілейді, мысалы, жалға алу бағасын реттеу.
Тиімділігі
Бағаның ең төменгі шегі еркін нарықтағы тепе-теңдік бағасынан төмен белгіленуі мүмкін. Оң жақтағы бірінші графикте үзіліс-сызықпен көрсетілген жасыл сызық – еркін нарық бағасынан төмен белгіленген бағаның ең төменгі шегін білдіреді. Бұл жағдайда, шек практикалық әсер бермейді. Үкімет ең төменгі бағаны міндеттеме ретінде белгілесе де, нарық қазірдің өзінде одан жоғары бағаны қолданып келеді. Керісінше, екінші графикте үзіліс-сызықпен көрсетілген жасыл сызық – еркін нарық бағасынан жоғары белгіленген бағаның ең төменгі шегін көрсетеді. Бұл жағдайда бағаның ең төменгі шегі нарыққа айқын әсер етеді. Ол бағаның жоғары деңгейде қалуын қамтамасыз етеді, нәтижесінде нарықта артық өнім пайда болады. Іс жүзінде көптеген тауарлар мен қызметтер толыққанды бірдей болмайды, нақты нарықтарда үйкеліс пен гистерезис кездеседі, әртүрлі қатысушылардың нарықтық құдіреті әртүрлі болады. Осының салдарынан бағалар әрбір мәміле бойынша өзгереді. Сондықтан, бағаның ең төменгі шегі кейбір мәмілелердің бағасына әсер етуі мүмкін, бірақ басқаларына – жоқ, тіпті олар орташа бағадан төмен болған жағдайда да. Нарықтық баға уақыт өте өзгеруі де мүмкін, ал бағаның ең төменгі шегі төмендеу кезеңдерде нарықтық бағаға әсер етуі мүмкін.
Нарыққа әсер ету
Бағаның ең жоғары деңгейі нарықтық тепе-теңдік бағасынан жоғары белгіленген кезде бірнеше қосымша салдарлар туындайды. Тұтынушылар енді бірдей өнім үшін жоғары баға төлеуге мәжбүр болады. Осының салдарынан олар сатып алу көлемін азайтады, балама тауарларға көшеді (мысалы, майдан маргаринге) немесе нарықтан толығымен шығып қалады. Ал жеткізушілер бұрынғыдан жоғары бағаға кепілдік алады, бірақ сатып алуға дайын тұтынушылардың саны азаяды. Бұл әсерлердің жиынтығы нарықта өнімнің артық қорларының ("қалдық" деп аталады) пайда болуына және бағаның ең жоғары деңгейін ұзақ мерзімде сақтауға әкеледі. Тепе-теңдік бағасы сұраныс көлемі ұсыныс көлеміне тең болғанда анықталады. Сонымен қатар, жоғары бағаны міндеттеу тұтынушының артық пайдасының бір бөлігін өндірушінің артық пайдасына ауыстырады, ал баға тепе-теңдік бағасынан жоғары көтерілгенде зиянды шығындар туындайды. Бағаның ең жоғары деңгейі нарықтың сәтсіздігіне алып келуі мүмкін, егер нарық шектеулі ресурстарды тиімді бөле алмаса.
Ең төменгі жалақы
Төменгі бағаның мысалы – ең төменгі жалақы заңдары, онда үкімет еңбекке төленетін ең төменгі сағаттық мөлшерлемені белгілейді. Бұл жағдайда жалақы – еңбектің бағасы, ал қызметкерлер – еңбек күшінің ұсынушылары, ал компания – қызметкерлер еңбегінің тұтынушысы. Ең төменгі жалақы біліктілігі төмен немесе нашар білікті жұмысшылардың тепе-теңдік нарықтық бағасынан жоғары болғанда, жұмыс берушілер аз жұмысшыларды жұмысқа қабылдайды. Жұмыс берушілер еңбек күшін пайдалануды «өздігінен қызмет көрсету» моделіне ауыстыру арқылы, бұрын қызметкерлер атқарған қызметті клиенттердің өзі жасауына мүмкіндік береді (мысалы, өздігінен қызмет көрсететін жанармай құю станциялары); немесе қызметкерлердің жұмысының бір бөлігін немесе барлығын атқару үшін машиналар, компьютерлер немесе роботтар сатып алады (мысалы, банктердегі автоматтандырылған банкоматтар, автотұрақтардағы автоматтандырылған билет кассалары). Соның салдарынан жұмыссыздық туындайды (жұмыс іздеушілердің саны қолжетімді жұмыс орындарынан асып түседі). Сонымен қатар, тепе-теңдік жалақыдан жоғары ең төменгі жалақы жоғары жалақының арқасында көбірек адамдардың еңбек нарығына кіруіне мүмкіндік береді (немесе ынталандырады). Нәтижесінде еңбек күшінің артық қорлары пайда болады. Жұмысшылардың тепе-теңдік жалақысы олардың біліктілігімен қатар нарық жағдайларына да байланысты болады.
Ауыл шаруашылығы
Бұрын Еуропадағы ауыл шаруашылығында бағаның ең төменгі шегі жиі қолданылып келген. 1999 жылдан бері Еуроодақ «жұмсақ» әдіс қолданады: егер баға белгіленген интервенциялық бағадан төмендесе, Еуроодақ өнімді жеткілікті көлемде сатып алып, ұсыныстың азаюы бағаны интервенциялық баға деңгейіне көтереді. Осының салдарынан Еуроодақтың қоймаларында артық өнімдерден «май таулары» жиналған жағдайлар болды.
Канада
Канадада ұсынысты басқару – ұлттық ауыл шаруашылығы саясатының негізі болып табылады, ол сүт, құс еті және жұмыртқаның өндірісі мен импортын бақылау және баға белгілеу механизмдері арқылы ұсынысты реттейді. Бұл өнімдердің тапшылығы мен артық өндірісін болдырмауға, фермерлердің табысын қамтамасыз етуге және канадалық тұтынушылардың осы өнімдерге қолжетімділігін сақтауға бағытталған. Канада үкіметі өңдеушілер фермерлерге төлеуге тиіс ең төменгі бағаны, яғни «баға шегін» белгілейді. Сыншылар бұл шектің жасанды түрде жоғары екенін, демек сүт және басқа да өнімдер канадалық тұтынушылар үшін басқа жағдайда болуы мүмкінге қарағанда қымбатқа түсетінін айтады. Ұсынысты басқаруды қолдаушылар бұл жүйенің өндірушілерге, өңдеушілерге, қызмет көрсетушілерге және бөлшек саудагерлерге тұрақтылықты қамтамасыз ететінін мәлімдейді. Керісінше, провинциялық және ұлттық басқару органдары, ұйымдар мен комитеттер қолданатын импорттық тарифтік квоталар, бағаны және ұсынысты бақылау механизмдері сынға алынуда. Бұл саясат регрессивті және протекционистік болып сипатталды, сондай-ақ сүт, құс еті және жұмыртқаға жоғары бағалар арқылы тұтынушылардан өндірушілерге аударылатын қаражатты, кейбір жағдайларда субсидия деп қарастырады. Канаданың сауда серіктестері ұсынысты басқару нарыққа қолжетімділікті шектейді деген пікірде. Канаданың ұсынысты басқару жүйесі «бес түрлі өнімді қамтиды: сүт өнімдері, тауық және түйеқұс еті, ас жұмыртқалары және бройлерге арналған жұмыртқалар», ол өндіріс пен сұранысты үйлестіріп, фермерлер мен тұтынушылар үшін тұрақты бағаны сақтау үшін импортты бақылайды. Фрейзер институты, К.Д. Хоу институты, Атлантикалық нарық зерттеулер институты (AIMS), Монреаль экономикалық институты (MEI), Frontier Centre for Public Policy және Калгари университетінің Мемлекеттік саясат мектебі ұсынысты басқаруды жоюға шақыруда. 2017 жылғы Торонто университетінің зерттеуі ұсынысты басқаруға байланысты жоғары тұтынушылық бағалардың салдарынан 133 000-нан 189 000-ға дейін канадалықтардың кедейлік шегінен төмен түскенін көрсетті.
Үндістан
Ең төменгі қолдау бағасы (Үндістан) – үкіметтік араласу саясатының бағдарламасы. Шаруаларға нарықпен анықталған бағалардан жоғары баға төленеді, осы арқылы оларға көмек көрсетіледі. Қолдау бағалары Үндістандағы Жасыл революция кезеңінде азық-түлік қауіпсіздігіне қол жеткізуге көмектесті.
Шотландия
Шотландияда үкімет алкогольдік сусындарға ең төменгі баға белгілейтін заң қабылдады. «Алкоголь (Ең төменгі баға) (Шотландия)» 2012 жылғы заңы – Шотландия Парламентінің актісі, ол алкогольге мемлекеттік ең төменгі бағаны енгізеді, бастапқыда бірлікке 50 пенс, алкогольге байланысты мәселелерге қарсы күрестің бір бөлігі ретінде. Үкімет бұл заңды шектен тыс ішімдіктің алдын алу мақсатымен енгізді. Бағаның ең төменгі шегі ретінде, заң ең арзан алкогольдік сусындардың, мысалы, арзан бағадағы сидрдің құнын арттыруы күтілуде. Заң Шотландия Ұлттық партиясының, консерваторлардың, либерал-демократтардың және жасылдардың қолдауымен қабылданды. Шотландияның Лейбористік партиясы заңға қолдау көрсетуден бас тартты, себебі заң алкоголь сатушылардан күтілетін 125 миллион фунт стерлингтік қосымша пайданы қамтамасыз етпеді.
Австралия
2017 жылдың қазан айында бұрынғы бас судья Тревор Райли жасаған сараптама Австралияның Солтүстік территориясындағы саясатта үлкен өзгерістерге алып келді, онда алкогольге байланысты қылмыстар көптен бері проблема болып табылады. 220 ұсынымның ішінде барлық алкоголь өнімдеріне стандартты бір доза үшін ең төменгі баға белгіленді. 2018 жылдың 1 қазанында Солтүстік территория үкіметі бұл ең төменгі бағаны және басқа шараларды енгізгеннен бастап 2019 жылдың 31 шілдесіне дейінгі 10 айдың ішінде аймақта алкогольге байланысты шабуылдар 26 пайызға төмендеді.
Ирландия Республикасы
2022 жылы Ирландия Республикасында алкогольдің бір граммы үшін 0,10 евро мөлшерінде ең төменгі бірлік баға (MUP; íosphraghsáil aonaid) енгізілді. Бұл алкогольдің ең арзан түрлерінің бағасының айтарлықтай өсуіне әкелді: 37,5% спиртті 700 мл бөтелкенің бағасы кем дегенде 20,71 евроны құрады, ал MUP енгізілгенге дейін ол 13 евро немесе одан да арзанға қол жетімді болған. Шараптың бір бөтелкесі 7 евродан асты, ал бұрын ең арзан шарап 5 евродан төмен бағада сатылатын. 500 мл сыра немесе сидрдің бір банкісі енді күшіне қарай 1,66 евро немесе одан да қымбатқа сатылады; бұрын кейбір банкілер бір евродан арзанға сатылатын. MUP салық емес; бағаның өсуінің көп бөлігі тікелей саудагерлерге тиесілі, ал мемлекет қосылған құн салығын жинайды. Ыңғайлы дүкендер мен газет орындар қауымдастығының бас директоры Винсент Дженнингс бұл өзгеріске сын көзбен қарады, ол Солтүстік Ирландиядағы Ирландия шекарасы арқылы сатып алудың артуына себеп болады деп мәлімдеді, сондай-ақ MUP бажсыз алкогольге қолданылмайтынын атап өтті. Sunday World газетінің журналисі Нейл Фетерстонхоу MUP-ті сынап, оның әсері ең төмен табысқа ие адамдарға пропорционалды түрде тиесілі болады деді. TheJournal.ie өздерінің FactCheck бөлімінде MUP-ті сынап, оның Британдық Колумбияда тиімді екені дәлелденбегенін айтты, сондай-ақ "ең төменгі бірлік бағасы мен денсаулыққа зиянды әсердің төмендеуі арасындағы байланысты көрсететін ғылыми дәлелдер аз немесе мүлде жоқ" деді.
Көміртегі бағасы
Көміртегі бағасын белгілеуді үкіметтер көміртегі отынының қолданылуын азайту үшін іске асыруда. Көміртегі бағасы салықтар немесе шектеулер сияқты нақты саясаттар арқылы, немесе эмиссияны азайту міндеттемелері немесе баға міндеттемелері сияқты міндеттемелер арқылы анықталуы мүмкін. Дегенмен, эмиссияны азайту міндеттемелері (Киото протоколында қолданылған) баға саясаты емес, басқа да саясаттармен орындалуы мүмкін, сондықтан олар міндетті түрде көміртегі бағасын анықтамайды. Көміртегі саясаты бағаға негізделген (салық) немесе мөлшерге негізделген (квоталық сауда) болуы мүмкін. Квоталық сауда жүйесі мөлшерге негізделген, себебі реттеуші эмиссия мөлшерінің шегін белгілейді, ал нарық көміртегі бағасын анықтайды. Халықаралық валюта қорының (IMF) мәлімдемесінде былай делінген: «Квоталық сауда жүйелері де мүмкіншілік, бірақ олар кіріс табу және баға тұрақтандыру шаралары арқылы салықтарға ұқсас болуы керек». Мұндай конструкциялар көбінесе гибридтік конструкциялар деп аталады. Аталған тұрақтандыру шаралары әдетте ең төменгі және ең жоғары бағалар (ең жоғары бағаны қауіпсіздік клапаны деп те атайды) болып табылады, олар былай іске асырылады. Рұқсаттар аукцион арқылы сатылатын кезде, рұқсаттардың ең төменгі (резервтік) бағасы болады, одан төмен рұқсаттар сатылмайды, ал рұқсаттардың сатылымы рұқсаттардың шегіне жеткен жағдайда да, рұқсаттар әрқашан ең жоғары бағамен қолжетімді болады. Баға осы шектермен реттелсе, ол салық болып табылады. Егер ең төменгі баға ең жоғары бағамен тең болса, квоталық сауда таза көміртегі салығына айналады.
1978 жылға дейінгі АҚШ авиабилеттері
1970 жылдардың соңына дейін АҚШ-та үкіметтік реттеумен белгіленген әуе билеттерінің ең төменгі бағасы ұшуды "нағыз қымбатқа" дейін қымбаттатты, сондықтан 1965 жылы американдықтардың 80%-дан астамы реактивтік ұшақпен ұшқан емес. Мысалы, 1974 жылы АҚШ әуе тасымалдаушылары Нью-Йорк қаласынан Лос-Анджелес қаласына саяхат үшін инфляцияға сәйкес есептегенде кем дегенде 1442 доллар алуға міндетті болды, ал 2013 жылы осы рейс 278 долларға тұсты. Бағаның ең төменгі шегі командалар "маусымдық билет иелерінің билеттерді номиналды құнынан төмен бағаға сатуын болдырмау" мақсатымен енгізілді.