Кіріспе
Дәлелдік құқық ережелері жалпыға белгілі фактілер туралы. Соттық хабарлама – бұл дәлелдік құқық ережесі, оған сәйкес фактінің шындығы осылайша жалпыға мәлім немесе жақсы белгілі, немесе сенімді расталған болса, оны сотқа дәлел ретінде ұсынуға болады. Бұл даулы мәселе бойынша осы фактіге сүйенуді көздейтін тараптың өтініші бойынша жасалады. Соттық хабарлама бойынша қабылданған фактілер мен материалдар куәгердің жазбаша көрсетуі немесе басқа дәлелдеу ережелері арқылы ресми түрде ұсынылмастан қабылданады, тіпті бір тарап оған қарсы дәлелдер келтіргісі келсе де. Соттық хабарлама көбінесе ең қарапайым, түсінікті, ақылға қонымды фактілер үшін қолданылады, мысалы, күнтізбедегі белгілі бір күнді аптаның қай күні құрастыратыны немесе күннің шамамен бату уақыты сияқты. Дегенмен, бұл бір юрисдикция шегінде басқа юрисдикцияның заңын мойындау үшін де қолданылуы мүмкін, мысалы, автокөліктің тоқтау қашықтығының орташа көрсеткіштерін анықтайтын заң.
Judicial notice is a rule in the law of evidence that allows a fact to be introduced into evidence if the truth of that fact is so notorious or well known, or so authoritatively attested, that it cannot reasonably be doubted. This is done upon the request of the party seeking to rely on the fact at issue. Facts and materials admitted under judicial notice are accepted without being formally introduced by a witness or other rule of evidence, even if one party wishes to plead evidence to the contrary. Judicial notice is frequently used for the simplest, most obvious common sense facts, such as which day of the week corresponded to a particular calendar date or the approximate time at sunset. However, it could even be used within one jurisdiction to notice a law of another jurisdiction—such as one which provides average baselines for motor vehicle stopping distances.
Сотқа хабарлау және дәлелдеу жүктемесі
FRE 201(f) тармағында соттың сотқа хабарлау жасауының азаматтық және қылмыстық істерде әртүрлі салдарлары бар екені белгіленген. Азаматтық істе сотқа хабарланған факт осы арқылы түпкілікті дәлелденген болып саналады. Ал қылмыстық істе күдікті өзін қылқыландыруға мүмкіндік беретін кез келген фактіге қарсылық танытуға құқылы. Сондықтан соттың сотқа хабарлау жасауы қазылар алқасына сот хабарлаған мәнді анықтауға рұқсат береді, бірақ осы нәтижені міндеттейді деп айтуға болмайды, сондай-ақ қорғаныс тарапына хабарланған фактіні жоққа шығару үшін дәлелдер ұсынуға кедергі келтірмейді.
Сыртқы істер саласындағы сот хабарламасы
Сыртқы істерге қатысты құқықтық даулар көбінесе соттың ресми хабарламасы арқылы шешіледі, ол үшін ақпарат тікелей Мемлекеттік хатшының кеңсесінен (АҚШ-та) алынады. Мысалы, егер экстрадициялық сотта бір тарап Израильдің егеменді мемлекет емес екенін дәлелдеуге тырысса, Мемлекеттік хатшының АҚШ Израильді егеменді мемлекет деп мойындайтыны туралы мәлімдемесі мәселені шешер еді және оған қарсы дәлелдер қабылданбас еді. (Ұлыбританияда сыртқы істер министрінің берген мәліметтерімен де осындай нәтижеге қол жеткізуге болады.) Федералдық соттар және көптеген юрисдикциялардың соттары шетелдік құқық мәселелеріне қатысты соттың ресми хабарламасын қабылдауға рұқсат береді.
Ресми хабарлама
АҚШ патенттік өтінімдерінің қарастыру кезеңінде патенттік сарапшылар сотқа хабарлауға ұқсас тәсілді қолданады, бірақ бұл процедура "ресми хабарлама жасау" деп аталады. Патенттік талапты қабылдамау жағдайында сарапшы, әдетте патенттік құжаттар немесе басқа да жарияланған материалдардан алынған, бұрынғы техникалық деңгейден мысал келтіріп, талап етілген нәрсе өтінім берушінің өтінім жасаған уақытына дейін белгілі болған немесе оңай болжамдалған екенін көрсететін бастапқы дәлелдер ұсынуға міндетті. Дегенмен, сарапшылар "бірден және күмәндіксіз дәлелдемеге ие, жақсы белгілі фактілерді" ресми түрде хабарлай алады. Патент өтінім берушілер сарапшы жасаған ресми хабарламаға қарсылық білдіруге құқылы, мұндай жағдайда сарапшы фактінің немесе шектеудің жақсы белгілі екенін дәлелдейтін құжатты ұсынуға тиіс.
Тарихи мысалдар
1858 жылы Уильям Армстронгтың кісі өлтіру ісінің сот процесінде оның адвокаты, сол кездегі конгрессмен Абрахам Линкольн, куәгердің айдың жарығымен оқиғаны көргендігі туралы мәлімдемесінің дұрыс еместігін сотқа хабарлау арқылы дәлелдеді, себебі сол күні кешке ай көрінбеген. Бұл Армстронгтың ақталуына себеп болды. 1934 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының "Home Building & Loan Association v. Blaisdell" ісінде Бас судья Чарльз Эванс Хьюз Ұлы депрессияның экономикалық жағдайларын сотқа хабарлап, төтенше жағдайдың болғандығын анықтауға көмектесті, соның салдарынан Миннесота штаты жеке тұлғалар жасаған шарттастарға қоғамдық мүдделерді қорғау мақсатында заңмен әсер ете алатындығын көрсетті. Атап айтқанда, Сот 1935 жылға дейін несие беруші компанияларға үйлерді ипотекаға салуға тыйым салған Миннесота штатының заңын қолдады, ипотекалық келісімдерге қарамастан, компанияларға мұндай құқық берілгеніне қарамастан. 1981 жылы "Мел Мермельштейнге қарсы Тарихи зерттеулер институты" ісінде Лос-Анджелес округінің Жоғарғы соты 1944 жылы Аушвиц концлагерінде еврейлердің газбен қырылғандығы фактісін сотқа хабарлады.
Австралиядағы сот хабарламасы
Австралияда "әлдеқандай да күмән тудырмайтын" фактілер сот қарауына алынуы мүмкін. Мысалы, жақсы белгілі географиялық ерекшеліктердің орналасқан жері де осыған жатуы мүмкін. Дегенмен, сот өкілінің аталған мәліметтерді пайдалану ниеті екі тарапқа да бұрыннан хабарлануы керек.