Кіріспе

Көне ағылшын тілінің Нортумбрия диалектісі – Англияның Нортумбрия Корольдігінде сөйленген көне ағылшын тілінің диалектісі. Мерциан, Кент және Батыс Саксон тілдерімен бірге, ол қазіргі ғалымдар жасаған және қолданатын көне ағылшын тілінің кіші санаттарының бірі болып табылады. Бұл диалект қазіргі Англиядағы Хамбер өзенінен бастап, қазіргі Шотландиядағы Форт Фертіне дейін таралған. Викингтердің шапқындарынан кейін Данелауда Нортумбрия диалектісі норвег тілінің ықпалына түскен болуы мүмкін. Көне ағылшын тілінде сақталған ең ерте мәтіндер Нортумбрия диалектінде жазылған: оларға Кэдмонның Гимні (7 ғасыр) және Беддің Өлім Әні (8 ғасыр) жатады. Басқа да туындылар, соның ішінде Кэдмон поэзиясының көп бөлігі жоғалып кеткен. Бұл диалекттің басқа мысалдары – Рутвелл кресіндегі Руна жазулары, «Тарланған ағаш» (Dream of the Rood) туындысынан алынған. Сондай-ақ, Нортумбрия диалектінде 9 ғасырға жататын Лейден жұмбағы және 10 ғасырдың ортасындағы Линдисфарн Евангелиясының түсіндірмесі бар. Викингтердің басып кіруі диалекттің екі ерекше поддиалектіге бөлінуіне әкелді. Тиз өзенінің оңтүстігінде Оңтүстік Нортумбрия скандинав тілінің ықпалына түсті, ал Солтүстік Нортумбрия Оңтүстік поддиалектіде жоғалған көптеген көне ағылшын сөздерін сақтап, қазіргі Солтүстік-Шығыс Англияның диалектілерінің (қазіргі Нортумбрия диалектісі) және Шотландияның дамуына әсер етті. Бүгінде шотланд тілі (Ольстер шотландтарын қоса) Нортумбрия диалектісінен тараған, сондай-ақ қазіргі Нортумбрия, Кумбрия және Йоркшир (әсіресе Солтүстік/Шығыс Ридингтер мен Солтүстік Батыс Ридингтерде), сондай-ақ Солтүстік Ланкашир диалектісі де осы диалекттен тараған.

Тарих

Тарихи лингвистер көне ағылшын тілінің төрт ерекше диалектісін мойындайды: Нортумбрия, Мерция, Кент және Батыс Саксония. Нортумбрия диалектісі Нортумбрия Корольдігінде, Хамберден Мерси өзеніне дейін (мерси – шекаралық өзен) Солтүстік Англияда, Шотландияның төмендіктерінде Форт шығанағына дейін сөйленген. Бүгінде қазіргі шотланд, нортумбрия, кумбрия және Солтүстік/Шығыс Ридинг диалектілері тікелей нортумбриядан шыққан, сондай-ақ Мерцияның ықпалымен пайда болған Батыс Ридинг және Ланкашир диалектілерінің негізін құрайды. Ал қазіргі стандартты ағылшын тілінің бастауы Мерция диалектісінде. VI ғасырда англдар өз тілін (Englisc) Нортумбрияға әкелді, ол қазіргі Шотландияның төмендіктеріне жетті. Нортумбрияның осы түріндегі ескі ағылшын тілі алғаш рет поэзияда жазылған; мысалы, Кэдмонның ғимыны (шамамен 658–680 жж.), Әулие Беддің жазбалары (шамамен 700 ж.) және Лейден жұмбағы. Тіл сонымен қатар 900 жылға тарта Линдисфарн Евангелиясында, қазіргі Шотландияда қашалған рун жазуы түрінде, «Родтың арманы» және шамамен 750 жылға тарта Рутвелл кресінде кездеседі. Көне Нортумбрия кейіннен даниялықтар тарапынан басып алынды (867–883 жж.), содан бері тілге көне норвег тілінің әсері көбейді. 1364 жылы Ральф Хигден нортумбриялықтардың тілін оңтүстік аймақтың тұрғындары үшін түсінудің өте қиын екенін айтты, себебі оның ойынша, бұл «қатты сөйлейтін жандар мен ұлттардың» (яғни шотландтардың) әсерінен болған. Джон Тревиза солтүстік ағылшын тілінің ерекшелігін талқылағанда, жақын маңдағы «бейтаныс адамдар» туралы айтты, ал 1440 жылы Осберн Бокенам өзінің «Mappula Angliae» еңбегінде шотландтардың солтүстік ағылшын тіліне тигізген әсері туралы жазды. Сол сияқты, оған жақын туысқан кумбрия диалектісін Лейкленд диалектілер қоғамы қолдауға шақырады.