Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік-шығыс Қазақстанның тарихи аймағы, Талдықорғанда орналасқан футбол клубы.
Historical region of southeast Kazakhstan
the football club based in Taldykorgan
Жетісу (;, мағынасы "жеті өзен" немесе тікелей мағынасында "жеті су") немесе Жеті Су (,), сондай-ақ Жетісу, Жетісу, Жетісу, Жеті су, Жетісу – қазіргі Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігіне сай келетін Орталық Азияның бір бөлігі. Атауы қазақ тіліндегі "жеті өзен" деген сөзден шыққан, бірақ шығыс Балқаш аймағының құрғақ далаларынан өзгеше, "суға толы" дегенді білдіреді. Өзендер Балқаш көліне оңтүстік-шығыстан құйып, осы аймаққа есімін берген. Жетісу көбінесе бүгінгі Жетісу және Алматы облыстарының, сондай-ақ Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінің және Қырғызстанның солтүстік аймақтарының құрамына кіреді.
Zhetysu (, ; meaning "seven rivers" or more literally, "seven waters") or Jeti Suu (, ), also transcribed Zhetisu, Jetisuw, Jetysu, Jeti su or Jity su, is a historical name of a part of Central Asia corresponding to the southeastern part of modern Kazakhstan. The name comes from "seven rivers" in Kazakh but meant "abounding in water", in contrast to the dry steppes of the eastern Balkhash area. It owes its name to the rivers that flow from the southeast into Lake Balkhash. Zhetysu primarily falls into today's Jetisu Region and Almaty Region and other South Eastern parts of Kazakhstan and some parts of Northern Kyrgyzstan.
География
XIX ғасырдағы Семиречье облысының жеріне Балқаш көлінің оңтүстігіндегі далалар мен Ыстықкөлдің айналасындағы Тянь-Шань тауларының бір бөлігі кірді. Облыстың аумағы 147 300 км² болды және солтүстікте Семей облысы, шығыста және оңтүстікте Қытай (Синьцзян), батыста Ферғана, Сырдария және Ақмолинск бұрынғы ресейлік провинцияларымен шектесетін. Қытайдың Кулжа аймағынан бөліп тұратын Джунгарлық Алатау таулары, орташа биіктігі теңіз деңгейінен 2700 м (9000 фут) болатын, Оңтүстік-батысқа қарай Или өзеніне қарай созылып, бірнеше оқшауланған қар басқан шыңдары 3400-4300 м (11000-14000 фут) биіктікке жетеді. Оңтүстік аймақта Ала Тау және Тянь-Шань тауларының күрделі жүйелері орналасқан. Бұрынғылардың екі жотасы – Транс-Или Ала Тауы мен Терскей Ала Тауы Ыстықкөлдің солтүстік жағалауы бойында 3000-4600 м (10000-15000 фут) биіктікте созылып, жартылай қармен жабылған. Көлдің оңтүстігінде Нарын аңғарымен бөлінген Тянь-Шаньның екі жотасы бір бағытта созылып, мұзды шыңдарын 1800 және 2400 м (6000 және 8000 фут) биіктікке көтереді. Ал көлден батысқа қарай Александр тізбегінің тік беткейлері, биіктігі 2700-3000 м (9000-10000 фут), шыңдары 900-1200 м (3000-4000 фут) жоғары көтеріліп, бұрынғы Сырдария провинциясына дейін (оның ішінде оңтүстік қазақ қалалары Шымкент, Әулиеата және Түркістан) созылады. Балықша көлінің оңтүстік шетіне қарай Транс-Или Ала Тауынан солтүстік-батысқа қарай төменгі биіктіктегі тау кешені созылады. Солтүстікте, провинция Семеймен шектесетін жерде, Тарбағатай тауларының батыс бөлігі орналасқан, олардың шыңдары (3000 м немесе 10000 фут) мәңгі қар шегіне жетпейді. Провинцияның қалған бөлігі солтүстік-шығыстағы құнарлы даладан (Сергиополь) және Балқаш көлінің оңтүстігіндегі кең, қараусыз құмды далалардан тұрады. Олардан оңтүстікке қарай, тау етегінде және аңғарларға кіреберісте құнарлы жерлер көптеп кездеседі.
The lands of the 19th century Semirechye Oblast included the steppes south of Lake Balkhash and parts of the Tian Shan Mountains around Lake Issyk Kul. The province had an area of 147,300 km², and was bounded by the province of Semipalatinsk on the north, by China (Xinjiang) on the east and south, and by the former Russian provinces of Fergana, Syr darya, and Akmolinsk on the west. The Dzungarian Alatau Mountains, which separated it from the Chinese region of Kulja, extend south west towards the river Ili, with an average height of 2,700 m (9,000 ft) above the sea, several isolated snow clad peaks reaching 3,400 to 4,300 m (11,000 to 14,000 ft). In the south, the region embraces the intricate systems of the Ala Tau and the Tian Shan. Two ranges of the former, the Trans Ili Ala tau and the Terskey Ala tau, stretch along the north shore of Lake Issyk Kul, both ranging from 3,000 to 4,600 m (10,000 to 15,000 ft) and both partially snow clad. South of the lake, two ranges of the Tian Shan, separated by the valley of the Naryn, stretch in the same direction, lifting up their icy peaks to 1,800 and 2,400 m (6,000 and 8,000 ft); while westwards from the lake the precipitous slopes of the Alexander chain, 2,700 to 3,000 m (9,000 to 10,000 ft) high, with peaks rising 900 to 1,200 m (3,000 to 4,000 ft) higher, extend into the former province of Syr darya (containing the southern Kazakh cities of Chimkent, Auliye ata and Turkestan). Another mountain complex of much lower elevation runs north westwards from the Trans Ili Ala tau towards the southern extremity of Lake Balkhash. In the north, where the province bordered Semipalatinsk, it included the western parts of the Tarbagatai range, the summits of which (3,000 m or 10,000 ft) do not reach the limit of perpetual snow. The remainder of the province consisted of a fertile steppe in the north east (Sergiopol), and vast uninhabitable sand steppes on the south of Lake Balkhash. Southwards from these at the foot of the mountains and at the entrance to the valleys, there are rich areas of fertile land.
Климат
Жетісудың климаты толығымен континенттік. Балқаш даласында қыс өте суық болады. Көл жыл сайын қатып, температура -11 °C (13 °F) дейін төмендейді. Алакөл даласында жел қарды сыпырып тастайды. Қыстан көктемге өту өте күрт, ал далалар тез арада өсімдіктермен жамылады, бірақ олар көп ұзамай күннен күйіп кетеді. Алматыдағы (733 м, 2405 фут биіктікте) орташа температура: жылдық орташа температура, қаңтарда -8 °C (17 °F), шілдеде 23 °C (74 °F). Пржевальскте (1660 м, 5450 фут): жылдық орташа температура 2,5 °C (36,5 °F), қаңтарда -5 °C (23 °F), шілдеде 17 °C (63 °F); тауларда одан да биікте, Нарында (2100 м, 6900 фут) жылдық орташа температура 6,5 °C (43,7 °F), қаңтарда -17 °C (1,4 °F), шілдеде 18 °C (64,4 °F).
The climate in Zhetysu is thoroughly continental. In the Balkhash steppes the winter is very cold. The lake freezes every year, with temperatures falling to −11 °C (13 °F). In the Ala kul steppes the winds blow away the snow. The passage from winter to spring is very abrupt, and the steppes are rapidly clothed with vegetation, which, however, is soon scorched by the sun. Average temperatures at Almaty (733 m, 2,405 ft high) are: for the year , for January −8 °C (17 °F), for July 23 °C (74 °F). At Przhevalsk (1,660 m, 5,450 ft): for the year 2.5 °C (36.5 °F), for January −5 °C (23 °F), for July 17 °C (63 °F); still higher in the mountains, at Naryn (2,100 m, 6,900 ft), the average temperature for the year is only 6.5 °C (43.7 °F), for January −17 °C (1.4 °F), for July 18 °C (64.4 °F).
Су айдындары
Ең маңызды өзен – Или, ол Қытайдың Солтүстік Шыңжаңдағы Или қазақ автономиялық облысының Тянь-Шань тауларынан Жетісуға кіріп, Балқаш көліне құя бермес бұрын 250 шақырымға дейін ағып жатады. Чу өзені Тянь-Шань тауларында басталып, бұрынғы Ақмола облысы арқылы солтүстік-батысқа қарай ағады. Нарын өзені Тянь-Шаньның бойлық аңғарымен оңтүстік-батысқа қарай ағып, Ферғана аңғарына кіріп, Сырдарияға қосылады. Аймақтың ірі көлдері – Балқаш (немесе Деңіз) көлі және Алакөл. Ол плиоценнен кейінгі кезеңде Балқашпен байланысты болған, бірақ қазір жүз метрдей биікке көтеріліп, Сиссиккөл, Ысықкөл және Соңкөл мен Шатыркөлдің альпілік көлдерімен шағын көлдер тізбегі арқылы жалғасқан.
The most important river is the Ili, which enters Zhetysu from the Tian Shan mountains of China's Ili Kazakh Autonomous Prefecture in northern Xinjiang, and drains it for 250 km before it enters Lake Balkhash. The Chu River also rises in the Tian Shan mountains and flows north westwards through the former Akmolinsk province of the Governor Generalship of the Steppes. The Naryn River flows south westwards along a longitudinal valley of the Tian Shan, and enters the Fergana Valley to join the Syr Darya. The major lakes of the area include Lake Balkhas (or Denghiz) and Lake Ala Kul, which was connected with Balkash in the post Pliocene period but now stands some hundred feet higher, connected by a chain of smaller lakes with Sissyk Kul, Lake Issyk Kul, and the alpine lakes of Son Kul and Chatyr Kul.
Халық саны
1906 жылы халық саны 1 080 700 адамға бағаланды. Халықтың 76 пайызы қазақтар, 14 пайызы орыстар, ал 5,7 пайызы тарңшы (ұйғырлар) болды.
The population was estimated in 1906 as 1,080,700. Kazakhs formed 76% of the population, Russians 14%, Taranchi (Uyghurs) 5.7%.
Тарих және әкімшілік
Орталық дала тарихы осы өңірде өмір сүрген көптеген халықтармен байланысты тарихи очерктерден тұрады. Б.з.д. VI-III ғасырларында ирандық сақтар (скифтер) алғашқы мемлекетін құрды, оның орталығы Жетісуда орналасқан еді. VI ғасырдың ортасында түркі көшпелілері Жетісу, Орталық Қазақстан және Хорезмді бағындырды. 17 ғасырда бұл аймақ Жұңғар хандығының құрамына кірді. 1755 жылы Цинь әулеті Жұңғар хандығын жаулап алғаннан кейін, аймақ Цинь әулетінің бір бөлігіне айналды және Гульжадан (Инін) батысқа қарай 30 шақырым жердегі Хуйюань (маньжулардың «Кұлжа» немесе Илі) бекінісінде орналасқан Илі генерал-губернаторының тікелей басқаруына көшті. Жетісудың көп бөлігі 1854 жылы, Қырым соғысының басталуына дейін Цинь Қытайынан Ресей империясына қосылды, бұл оңтүстікке қарай жылжуды кешіктірді. Аумақтық өзгеріс Тарбағатай шартымен бекітілді, нәтижесінде Ресей Қытайдың Сіньжаң есебінен шамамен 350 000 шаршы миль аумаққа ие болды. Аймақтағы екі ірі ресейлік бекініс және гарнизон – Верный мен Пішпек 1854 жылы дала шебіндегі бұрынғы Қоқан бекіністерінің орнында салынды. 1867 жылдан 1884 жылға дейін бұл провинция Ресей Түркістанының құрамына кірді, содан кейін 1899 жылға дейін Дала генерал-губернаторлығына қосылды, бірақ сол жылы Ресей Түркістанына қайтадан енді. Провинция алты ауданға бөлінді, олардың ірі қалалары Верный (әкімшілік орталығы), Жаркент, Қопал, Пішпек, Пржевальск және Сергиополь болды. 1917 жылғы революцияға дейін орыстар, тараншылар, жұңғарлар және аймақтағы қазақтардың негізгі кәсібі – егіншілік еді. Ең маңызды егістер бидай, арпа, сұлы, тары, күріш және картоп болды. Мұнайлы өсімдіктер мен жасыл жемшөп, сондай-ақ мақта, қымыз, зығыр және көкнәр өсірілді. Қазақтар мал шаруашылығымен – жылқы, ірі қара, қой, түйе, ешкі және шошқа өсірумен кеңінен айналысты. Бау-бақшалар мен жеміс ағаштары жақсы дамыған еді, ал Ресей императорлық тажы екі үлгілі бақты ұстады. Ара шаруашылығы кеңінен таралған. Зауыттар ұн тартатын диірмендер, спирт зауыттары, тері өңдеу және темекі шебу өндірістерінен тұрды, бірақ кілем тоқу, қалың жасау, үскілік және темір бұйымдарын жасау сияқты көптеген қолөнерлер де қоныс аударған тұрғындар мен көшпелі қазақтар арасында дамыды. 1911 жылы Қытаймен сауданың құны жылына жарты миллион фунт стерлингтен аспады. 1905 жылдан бастап, орыс-жапон соғысынан кейін және Транс-Арал темір жолының салынуынан кейін, Санкт-Петербургтегі Жаңа Көші-қон басқармасының (Переселенческое Управление) басшылығымен аймаққа орыс халқының қоныстануы күрт өсті. 1921 жылы большевиктер билікті басып алғанға дейін провинцияны Василе Балабанов генерал Александр Дутовтың басшылығымен басқарды, содан кейін Дутов пен Балабанов екеуі де Қытайға қашып кетті. 1916 жылғы Орталық Азия көтерілісінен және 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін аймақта Уақытша үкіметтің билігі күйреп қалды. Жетісудағы қазақтар шамамен 2500 орыс қоныс аударушысын өлтірді деп есептеледі, содан кейін Ташкент пен Верныйдағы (толығымен орыс) жұмысшылар мен әскер кеңестері басшылығымен көшпелі халыққа қарсы қанды жазалау шаралары жүргізілді. 1918-1921 жылдары Михаил Фрунзе басшылығымен бірнеше әскери операциялар нәтижесінде большевиктердің бақылауы қайта орнатылды, оның құрметіне Жетісудағы Пішпек қаласы қайта аталды. 1924 жылы Жетісу жаңа Кеңес Одағы құрамындағы жаңа Қазақ АКСР-інің оңтүстік бөлігіне қосылды, ал 1931 жылы толыққанды Кеңес Республикасы болып, Ресейден номиналды түрде тәуелсіздік алды. 1936 жылы Жетісудың оңтүстік бөлігін қамтитын Қырғыз АКСР-і де Кеңес Республикасы болды. 1991 жылдың соңында екі республика да Кеңес Одағынан тәуелсіздіктерін жариялап, тиісінше Қазақстан және Қырғызстан жаңа мемлекеттерін құрды.
History of the central steppe has an outline history with links to the many peoples who lived in this area. In the VI III vv. BC. e. the Iranian Sakas (Scythians) established their first state, whose center was in Zhetysu. In the mid 6th century, the Turkic nomads subordinated Zhetysu, Central Kazakhstan, and Khorezm. The area belonged to Dzungar Khanate in the 17th century. When Dzungar Khanate was conquered by the Qing dynasty in 1755, the area formed part of the Qing dynasty and was under the direct rule of the General of Ili , headquartered at the fort of Huiyuan (the so called "Manchu Kuldja", or Yili), 30 km west of Ghulja (Yining). Most of Zhetysu was annexed by the Russian Empire from Qing China in 1854, before the outbreak of the Crimean War, which delayed the southern advance. The territorial change was confirmed by the Treaty of Tarbagatai, where Russia gained about 350,000 square miles of territory at the expense of Chinese Xinjiang. The two major Russian fortresses and garrisons in the region, Verny and Pishpek, were founded in 1854 on the sites of former Kokandian fortresses on the Steppe frontier. From 1867 to 1884 this province was made part of Russian Turkestan, and from then until 1899 it was incorporated in the Governor Generalship of the Steppes before reverting to Russian Turkestan that year. The province was divided into six districts, the chief towns of which were Verny (the capital), Jarkent, Kopal, Pishpek, Przhevalsk and Sergiopol. Before the Russian Revolution of 1917 the chief occupation of the Russians, the Taranchis and the Dzungars, and partly also of the Kazakhs of the region, was agriculture. The most important crops were wheat, barley, oats, millet, rice and potatoes. A variety of oil bearing plants and green fodder, as also cotton, hemp, flax and poppies, were grown. Livestock breeding was very extensively carried on by the Kazakhs, namely, horses, cattle, sheep, camels, goats and pigs. Orchards and fruit gardens were well developed; and the Russian Imperial crown maintained two model gardens. Bee keeping was widely spread. The factories consisted of flour mills, distilleries, tanneries and tobacco works; but a great many domestic trades, including carpet weaving and the making of felt goods, saddlery and iron goods, were carried on, among both the settled inhabitants and the nomadic Kazakhs. There was also trade with China, valued at less than half a million sterling annually in 1911. From 1905, after the Russian Japanese war and the construction of the Trans Aral Railway, the settlement of Russian people in the area increased greatly under the guidance of the new Migration Department in St. Petersburg (Переселенческое Управление). The province was administered by Vasile Balabanov under General Alexander Dutov until the Bolshevik take over in 1921, when both Dutov and Balabanov escaped to China. After the Central Asian Revolt of 1916 and the Russian Revolution of 1917 the Provisional Government's authority in the region collapsed. Approximately 2,500 Russian settlers are thought to have been killed by the Kazakhs in the violence that followed in Zhetysu, and this was followed by equally bloody reprisals against the nomadic population, led by the (all Russian) workers' & soldiers' Soviets in Tashkent and Verny. Bolshevik control was reimposed in 1918 21 in a series of campaigns led by Mikhail Frunze, after whom the town of Pishpek in Zhetysu was renamed. In 1924, Zhetysu was incorporated in the southern portion of the new Kazakh ASSR by the new Soviet Union, and, in 1931, this was made a full Soviet Republic and nominally independent of Russia. In 1936 the Kyrgyz ASSR, which incorporated the southern portion of Zhetysu, also became a Soviet Republic. In late 1991, both republics declared their independence from the Soviet Union, forming the new nations of Kazakhstan and Kyrgyzstan respectively.
Туынды атаулар
Қытайдың Синьцзян провинциясындағы Онсу округінің (Венсу) атауы да ұйғыр және басқа түркі тілдерінде "он су" дегенді білдіреді. Екі атау да санмен басталып, содан кейін "су" (өзен; су) сөзі келеді. Жақын маңдағы Ақсу префектурасының "Ақсу" атауы түркі тілдерінде "ақ су" деген мағынаны білдіреді. Қызылсу – Синьцзяндағы өзеннің де, жақын маңдағы префектураның да атауы, және ол "қызыл су" дегенді білдіреді ([[:zh:克孜勒苏河]).
The name of Onsu County (Wensu) in nearby Aksu Prefecture, Xinjiang, China similarly means "ten water" in Uyghur and other Turkic languages both names consist of a number followed by 'su' (river; water). The name 'Aksu' in nearby Aksu Prefecture is Turkic for 'white water'. Kizilsu, name of a river and of a nearby prefecture in Xinjiang, means "red water" ([[:zh:克孜勒苏河).