Кіріспе

Паратаксис (parataxis – "қатар қою іс-әрекеті"; para – "жанында" + τάξις – "таксис" – "реттелу") – әдеби техника, жазуда немесе сөйлеуде қысқа, қарапайым сөйлемдерді, жалғаусыз немесе үйлестіруші жалғауларды қолдана отырып, бірақ бағынышты жалғауларды қолданбайтын стиль. Бұл синтаксис пен гипотаксиске қарама-қарсы келеді. Сонымен қатар, поэзияда екі сурет немесе фрагментті, көбінесе өте әртүрлі суреттерді немесе фрагменттерді, нақты байланыссыз қатар қою үшін де қолданылады. Оқырманға паратаксикалық синтаксис арқылы туындайтын байланыстарды өзі жасау қалдырылады. Эзра Паунд қытай және жапон поэзиясын бейімдеу арқылы суреттердің қарама-қарсы қойылуын ағылшын тіліндегі поэзияның маңызды бөлігіне айналдырды.

Этимология

Эдвард Пармели Моррис 1901 жылы бұл термин Фридрих Тиерштің «Грек грамматикасы» (1831) еңбегінде лингвистика ғылымына енгізілгенін жазды. Термин өзгеріссіз қалды, бірақ паратаксис ұғымы дамыды.

Тарих

"Паратаксия" термині – қазіргі заманның туындысы, бірақ паратаксия стилі классикалық дәуірге дейін жетеді. Паратаксия б.з.б. төртінші және бесінші ғасырларда ораторлардың периодтық әдістерін пайдалану арқасында риторикалық стиль ретінде ерекше көзге түсті. Ежелгі халықтар осы риторикалық стильдердің бесінші ғасырда Сицилияда пайда болғанына сенді, онда Коракс және Тисиас жаңа қоғамдық сөйлеу стильдері туралы кітаптар жазды. Бұл жаңа әдістерді Горгий б.з.б. 427 жылы Афинаға әкелген деп есептеледі. Горгийдің Афинаға келгеннен кейін риториканың жаңа стильдері туралы көптеген нұсқаулықтар жазылды. Бұл нұсқаулықтар бүгінгі күнге жетпеген, бірақ олар риторикалық стильдерді жіктегендігі мәлім, сондықтан периодтық синтаксис пен дәстүрлі техникалардың аражігін ажырату жасалғаны болжанады. Аристотель "Риторикада" периодтық синтаксис пен ескі әдістердің арасын алғаш ресми түрде ажыратады. Ол "лексис эйроменэ" мен "лексис катестраменэ" терминдерін ерекшелейді. "Эйроменэ" – "қатарластырып бекіту" немесе "тізбектеу" деген мағынаны білдіреді. Аристотель бұл терминді мәлімдемедегі буындардың байланысына қатысты қолданады. Осы сияқты мәлімдемелер шексіз деп аталады, себебі тыңдаушылар сөйлемнің қалай аяқталарын бастапқысынан біле алмайды. Аристотельдің кітабындағы осы стильдегі мәлімдемелер туралы бөлімі бүгінде паратаксияның сипаттамасы ретінде қарастырылады және грек прозасын периодтық және паратаксиялық техникалардан ажырату үшін қолданылады. Аристотельдің айтуынша, бұл жазу стилі бұрын жиі қолданылған, бірақ оның заманында сирек болған. Паратаксия үтірлерді, жартылай сызықтарды және нүктелерді қолданып, сөздерді қатар қоюға мүмкіндік береді, бірақ сондай-ақ бұл үтір белгілерін "және" сөзімен алмастырып, сөйлеуді немесе жазбаны үздіксіз байланыстырып, әрбір сөздің маңызды екенін көрсете алады. Паратаксия стилін пайдаланатын туындылар стаккато ырғағын тудыруы мүмкін. Бұл сөздердің үйлесімсіз тіркестерін құрауы мүмкін. Мысалы, Юлий Цезардің "Veni, vidi, vici" ("Келдім, көрдім, жеңдім") сөзіне қараңыз. Паратаксия сонымен қатар жылдам өрбитін идеялардың жиынтығы болуы мүмкін, онда ырғақ жоқ немесе тұрақты. Мұндай паратаксияның мысалы Киелі кітаптан алынған: "Құдай: «Жарқ болсын!» деді, және жарық болды."

Грек тілінде

Мартин Хайдеггер "Ойлау дегеніміз не?" еңбегінде классикалық грек мәтіндерінің паратактикалық табиғатына тоқталады. Парменидтен алынған бір үзіндіні талдау арқылы (көбінесе "Болуды айту да, ойлау да керек" деп аударылады) Хайдеггер, грек тіліндегі паратактикалық мәтіндердің қазіргі синтаксистік аудармалары көбінесе мағынаны бүркемелейтінін айтады. Ол бұл үзіндінің грек тіліндегі түпнұсқаға жақынрақ болуы мүмкін бірнеше аудармасын ұсынады. Оларға "қажет: айту да, ойлау да: болу: болатын" және "Біздің алдымызда жатқан нәрсені көру, сондай-ақ, жүрекке ұстау: болмыстағы нәрселер" кіреді. Хайдеггер, паратактикалық тілді синтаксистік тілден төмен тұрғызатын қазіргі тілдік қағидаға назар салады; паратактикалық тіл көбінесе "балалар тілі" немесе "алғашқы" деп есептеледі. Оның пікірінше, бала "ит, уф-уф, жаман" сияқты паратактикалық сөйлем, "иттер қауіпті болуы мүмкін және олар қаурысып алады" сияқты оның синтаксистік баламасынан кем мағыналы емес.

Мәдениет теориясы

Паратаксис термині сондай-ақ кейбір мәдени теорияшылармен белгілі бір өнер туындыларын немесе "мәдени мәтіндерді" сипаттау үшін қолданылған, онда бірнеше сахналар немесе элементтер нақты тәртіп немесе иерархиясыз жанында көрсетіледі. Мысалдар дадаистер мен Роберт Раушенбергтің коллаждарынан бастап, көптеген заманауи музыкалық бейнелерге дейін жетеді. Дәстүрлі полиптих та басқа бір мысал.