Гёста Миттаг-Леффлер: швед математигінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Швед математигі (1846–1927)

Магнус Густав "Гёста" Миттаг Леффлер (16 наурыз 1846 – 7 шілде 1927) – швед математигі. Оның математикалық еңбектері функциялар теориясымен тығыз байланысты, қазіргі кезде бұл күрделі талдау деп аталады. Ол ең маңызды математикалық журнал – Acta Mathematica-ны құрып, 40 жыл бойы оның редакторы болды. Ол үлкен күш жұмсап, София Ковалевскаяға Стокгольм университетінде математика профессоры қызметін алуға көмектесті. Сонымен қатар, Миттаг Леффлер Нобель комитетін Мари Кюридің күйеуі Пьер Кюримен бірдей үлес қосқандығын мойындап, «радиация құбылыстары» ашылуы үшін марапаттауға ықпал етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Миттаг Леффлер Дюрсхольмдегі мүлкін және математика бойынша кітаптардан тұратын құнды кітапханасын Швед Корольдік Ғылым академиясына сыйлады; ол қазіргі Миттаг Леффлер институтының негізіне айналды.

Алғашқы жылдар және білім

Миттаг Леффлер Стокгольмде дүниеге келді және мектеп мұғалімі Джон Олоф Леффлер мен Густава Вильгельминаның тұңғыш ұлы болды. Густав дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай оның әкесі мектеп директоры болып тағайындалды. Отбасы сол кезде мектеп ғимаратында тұрды және олардың мекенжайы жай ғана «Катарина мектеп үйі» болды. Бірнеше жылдан кейін ғана олар өз үйлерін сатып алды. Көп ұзамай Густавтың үш інісі: Анна Мария, Фриц және Артур дүниеге келді. Анна Мария атақты жазушы, Фриц тіл білімі маманы, ал Артур инженер болды. Барлық балалары Олоф пен Густаваның ашық және қонақжай үйі болғанын еске алады, оларға жиі ортақ достары келіп тұратын. Ересек болғаннан кейін Густав өзінің ерте білімінің маңызды бөлігін үйде қонақтарды тыңдау арқылы алғанын айтты. Ол өмір бойы аналық ата-анасын да қатты жақсы көретін. Ол әр жазда олардың Фэггелас үйінде тұратын. Ана жағындағы туыстарына құрмет көрсету үшін 20 жасында Густав әкесінің тегіне анасының қыздық атын қосты. 1855 жылы Густав Стокгольмдегі Клара бастауыш мектебіне оқуға түсті. Мектептің беделі жоғары болды, жоғары санаттағы отбасылар балаларын сонда оқытатын. Дегенмен, Август Стриндбергтің естеліктерінде ол «Диккенстің романдарынан шыққандай» орта болған, студенттер арасындағы қатыгез ұрыстар, мұғалімдердің жиі ұрып-соғуы және өте қатаң атмосфера болған. Бірақ Густав өзін дарынды оқушы ретінде көрсетті. Клара мектебінде Густав Виктор Ридбергпен танысты. Миттаг Леффлер Геран Дилльнер математикалық зерттеулер мен оқытуды басқарған кезде Уппсала университетіне қабылданды. Оның жетекшілігімен Миттаг Леффлер диссертация жазып, қорғады, оны оның өмірбаяндары «көрнекті емес» деп сипаттады. Дегенмен, ол 1872 жылы докторлық дәрежесін алып, сол жылы университетте доцент болды. 1873 жылы Миттаг Леффлер Византиялық стипендия ұтып алды. Константинопольде тұратын швед меценаты берген бұл стипендияның шарты бар: алушы үш жыл бойы шетелде оқуға міндетті. Осылайша, 1873-1876 жылдары Миттаг Леффлер XIX ғасырдағы ең маңызды үш математикалық орталықта оқыды: Париж университеті, Берлиннің Гумбольдт университеті және Геттинген университеті. 1873 жылдың қазан айында ол Парижге келді, онда Дарбукс, Жозеф Лиувилл, Шарль Огюст Бриот, Жан-Клод Буке және сол кездегі басқа да бірнеше көрнекті математиктермен танысты. Парижде Миттаг Леффлер Шарль Гермиттің эллиптік функциялар туралы лекцияларын тыңдады, бірақ Гермиттің стилі ескірген және лекцияларды түсіну өте қиын болды деп тапты. 1874 жылдың көктемінде ол Берлинге көшіп, Карл Вейерштрастың эллиптік функциялар туралы лекцияларын тыңдауға басталды. Вейерштрасс Миттаг Леффлерге үлкен әсер етті, оның көзқарастары мен әдістері Миттаг Леффлердің болашақ зерттеулеріне бағыт берді. Осы кезеңде ол Стокгольмде шығарылатын Ny Illustrerad Tidning апталық газетінің редакторы болды.

Mittag Leffler was born in Stockholm and became the first son of the school teacher John Olof Leffler and Gustava Wilhelmina, née Mittag. Soon after Gustav’s birth his father was promoted to a school principal. The family lived in the school building then and their address was simply ‘Katarina Schoolhouse’. Only a few years later they managed to purchase their own house. Soon, three Gustav’s siblings were born: Anna Maria, Frits, and Arthur. Anna Maria grew into a famous writer, Frits became a linguist, and Arthur became a civil engineer. As all children recalled, Olof and Gustava held an open and hospitable house, they often were visited by mutual friends. As an adult, Gustav claimed that a significant part of his early education he received at home by listening to their guests. For all his life, he also remembered his maternal grandparents with great affection. He used to stay in their Fågelås house every summer. As a tribute to his maternal relatives, at the age of 20 Gustav added his mother's maiden name to his paternal surname. In 1855, Gustav went to Klara Elementary School in Stockholm. The school was respectable and upper class families brought their children there. Still, in recollections of August Strindberg it was ‘a setting straight out of Dickens novels’ with severe fights between students, frequent beatings by teachers, and very strict atmosphere. Still, Gustav showed himself a gifted student. In Klara school Gustav met Viktor Rydberg. Mittag Leffler entered the Uppsala University when Göran Dillner was in charge of its mathematical research and teaching. Under his guidance Mittag Leffler wrote and defended a thesis, which was described by his biographers as ‘less than remarkable’. Nevertheless, he completed his PhD in 1872 and became docent at the university the same year. In 1873, Mittag Leffler won a Byzantine stipend. Given by a Swede donor who lived in Constantinople, it had a condition: that a receiver must study abroad for three years. Thus, in the years 1873 1876 Mittag Leffler was studying in the three most important XIXth century centers of mathematics: University of Paris, Humboldt University of Berlin, and University of Göttingen. In October 1873, he arrived to Paris, where soon acquainted Darboux, Joseph Liouville, Charles Auguste Briot, Jean Claude Bouquet, and several other prominent mathematicians of the time. In Paris, Mittag Leffler attended lectures of Charles Hermite on elliptic functions, but found Hermite’s style old fashioned and the lectures very difficult to follow. In Spring 1874, he moved to Berlin and started visiting Karl Weierstrass's lectures on elliptic functions. Weierstrass influenced Mittag Leffler greatly, his views and methods shaped all future courses of Mittag Leffler's studies. During this period he edited a weekly newspaper, Ny Illustrerad Tidning, which was based in Stockholm.

Белсенді жылдары

1877 жылы Миттаг Леффлер Лоренц Линделофтың орнын басып, Хельсингфорс қаласында математика профессоры болды. Миттаг Леффлердің үміткерлігін қолдаған диссертациясы әріптестері, тіпті төрт үміткердің бірі Эрнст Леонард Линделоф та керемет деп бағалады. Хельсингфорста Миттаг Леффлер эллипстік функциялар және негізгі талдау бойынша дәріс оқыды. Оның көптеген студенттері оның жетекшілігімен диссертация қорғады, ал кейбіреулері кейін Швецияға көшіп кетті. 1881 жылы ол Хельсингфорс университетінен кетіп, 11 маусымда жаңадан құрылған Стокгольм университетінің колледжінде (кейін Стокгольм университеті) математиканың алғашқы профессоры атанды. 1882 жылы ол Сигне Линдфорсқа үйленді. Ол өте бай және беделді финляндиялық швед отбасынан шыққан. Оның әкесі Якоб Юлиус аф Линдфорс генерал-майор болған және табысты бизнес жүргізген, ал анасы Мария Эмилия Боргстрём Хельсингфорстағы ең ірі саудагерлер отбасының бірінен шыққан. 1889 жылы Миттаг Леффлер Дюршолмда әрқайсы 0,5 гектардан екі жер учаскесін сатып алды. Бірте-бірте ол тағы бірнеше жер сатып алып, 1890 жылдардың басында Мидгардтағы ең ірі жер иесіне айналды. 1891 жылдың сәуір айында ол отбасылық үй салды. Бұл жобада сол кездегі үш жетекші сәулетші – Рудольф Арборелиус, Карл Вестман және Фердинанд Боберг бірлесіп жұмыс істеді. Миттаг Леффлердің үйі қонақжайлылығымен танымал болды, және әртүрлі елдерден келген көптеген көрнекті математиктер Дюршолмға келіп тұратын. Оның ерекше кітапханасында, тіпті XVI ғасырдан бастап кітаптар сақталған, барлық қонақтар жұмыс істеуге шақырылды. Миттаг Леффлер өзі Acta Mathematica журналын редакциялап жұмыс істеді. Осылайша Дюршолм иелігі математикалық зерттеулердің орталығына айналды. 1899 жылы Миттаг Леффлер Швед Корольдік Ғылым академиясының (1883), Финляндия ғылым және әдебиет қоғамының (1878, кейін құрметті мүшесі), Уппсаладағы Швед Корольдік Ғылым қоғамының, Лундтағы Корольдік Физиографиялық қоғамның (1906) және 30-ға жуық шетелдік ғылым қоғамының мүшесі болды, соның ішінде Лондон Корольдік қоғамының (1896) және Париждегі ғылым академиясының (1900) мүшесі атанды. Ол Оксфорд және басқа да бірнеше университеттерден құрметті докторлық дәрежесін алды. Миттаг Леффлер әйелдер құқығын шын жүректен қолдады. Ол София Ковалевскаяға Стокгольмде математика профессоры болуына көмектесу үшін делдалдық жасады. Оның көмегімен 1884 жылы ол әлемдегі алғашқы әйел профессор атанды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның жетістіктеріне күмәнділер, сыншылар және жай ғана қарсыластар тарапынан үнемі шабуылдар жасалған кезде, оның ғылыми бейнесінің бұрмалануын болдырмау үшін көп күш жұмсады. 1903 жылы Нобель сыйлығы комитетінің мүшесі ретінде Миттаг Леффлер комитетті физика бойынша сыйлықты тек Пьерге емес, Мари мен Пьер Кюриге бірлесіп беруге ықпал етті.

In 1877, Mittag Leffler became the professor of mathematics in Helsingfors as successor to Lorenz Lindelöf. The thesis Mittag Leffler applied for the position was described by peers as brilliant, even by Ernst Leonard Lindelöf, one of 4 other applicants. In Helsingfors Mittag Leffler lectured on elliptic functions and basic analysis. He had many students who wrote theses under his guidance, some even moved after him in Sweden later. In 1881, he resigned from Helsingfors University and on June 11 became the first professor of mathematics at the newly founded University College of Stockholm (the later Stockholm University). In 1882, he married Signe Lindfors. She came from an exceptionally wealthy and distinguished Finland Swede family. Her father Jacob Julius af Lindfors was a major general and led a successful business, while her mother Maria Emilia Borgström was from one of the richest merchant family in Helsingfors. In 1889, Mittag Leffler purchased two land lots about 0.5 hectare each in Djursholm. Gradually, he bought several more and by the early 1890s became the biggest landlord in Midgård. By April 1891, he built a family house. Three leading architects of that time collaborated in the project — Rudolf Arborelius, Carl Westman, and Ferdinand Boberg. Mittag Leffler's house soon became famous for its hospitality, and many prominent mathematicians from different countries visited Djursholm. In its remarkable library that even had volumes from the XVIth century, all guests were welcomed to work. Mittag Leffler himself worked there editing Acta Mathematica. Thus, Djursholm estate became a hub of mathematics research. By 1899, Mittag Leffler was already a member of the Royal Swedish Academy of Sciences (1883), the Finnish Society of Sciences and Letters (1878, later honorary member), the Royal Swedish Society of Sciences in Uppsala, the Royal Physiographic Society in Lund (1906) and about 30 foreign learned societies, including the Royal Society of London (1896) and Académie des sciences in Paris (1900). He held honorary doctorates from the University of Oxford and several other universities. Mittag Leffler was a convinced advocate of women's rights. He served as an intermediary to help Sofia Kovalevskaya become a full professor of mathematics in Stockholm. With his help, in 1884 she became the first woman anywhere in the world to hold that position. After her death he put a lot of effort into preventing her scientific image from being distorted in times when her accomplishments were under constant attacks of skeptics, critics and mere detractors. As a member of the Nobel Prize Committee in 1903, Mittag Leffler was responsible for inducing the committee to award the prize for Physics jointly to Marie and Pierre Curie, instead of just Pierre.

Acta Mathematica (Математикалық акт)

1882 жылы Миттаг-Леффлер Acta Mathematica математикалық журналын құрды. Оның мақсаты – әлемнің ең көрнекті ғалымдарының еңбектерін жариялайтын халықаралық басылымды жасау еді. Ол математиканың таза ойдың ғылымы және барлық ғылымдардың ішіндегі ең алғашқысы деген ойды қатты бағалады. 1880-ші жылдардың басында, бұрынғы ұстазы Шарль Эрмит арқылы Миттаг-Леффлер Пауль Аппель, Эмиль Пикар және Анри Пуанкареге таныстырды. Миттаг-Леффлер Пуанкареге редакциялық көмек және оның Фуксиан топтары туралы жаңа қолжазбасын жылдам жариялауды ұсынды. Бұл еңбек журналдың бірінші санының негізіне айналды. Миттаг-Леффлер бал айында Еуропа бойынша саяхаттап, математиктерді жобаға қатысуға көндіріп, сапалы мақалалардың үздіксіз ағынын қамтамасыз етті. Журналға айтарлықтай қаржы қажет болды, ол король Оскардың көмегімен және Миттаг-Леффлердің әйелі Сигненің мүлігінің есебінен алынды. 1882 жылдың 12 желтоқсанында король Оскар Acta Mathematica журналының алғашқы данасын алды. Бірнеше жыл өткен соң, журнал өзін-өзі қаржыландыра бастады. Көп ұзамай ол математикалық зерттеулер журналдарының ең беделдісіне айналды.

Өлім және мұра

Дюршолм егістігі мен оның ішіндегі барлық мүлік Ғылым академиясына сыйға беріліп, Миттаг-Леффлер институты аталды. Миттаг-Леффлер институтының директоры лауазымы швед математиктері арасында ерекше құрметке ие болды. 1934 жылы оның құрметіне Миттаг-Леффлер мұздығына оның есімі берілді.