Факті мен құндылық: «Не болды» мен «Қалай болу керек» арасындағы философиялық айырмашылық
Fact–value distinction
Факты мен құндылықтар арасындағы айырмашылық: «бар» мен «қалай болу керек» арасындағы философиялық ерекшелік. Этика, эстетика, эмпирикалық әдіс туралы біле жүріңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Философиялық "болады" және "болуы керек" арасындағы айырмашылық
Philosophical distinction between 'is' and 'should'
Факт-құндылық айырмашылығы – бұл негізгі эпистемологиялық айырмашылық, ол мыналардың арасында сипатталады:
The fact–value distinction is a fundamental epistemological distinction described between:
Фактілер туралы мәлімдемелер (позитивті немесе сипаттамалық мәлімдемелер), ақылға және физикалық байқауға негізделген және эмпирикалық әдіс арқылы зерттеледі. Құндылықтар туралы мәлімдемелер (нормативті немесе ұсынымдық мәлімдемелер), этика мен эстетиканы қамтиды және аксиология арқылы зерттеледі. Эпистемологияда түсіндірілгендей, факт пен құндылық арасындағы бұл айырмашылық этикалық талаптарды фактілерден тудырудың немесе соңғысын біріншісін қорғау үшін пайдаланудың мүмкін еместігін білдіреді. Факт-құндылық айырмашылығы Дэвид Юм сипаттаған моральдық философиядағы "болады" – "болуы керек" проблемасымен тығыз байланысты және одан туындайды.
Statements of fact (positive or descriptive statements), based upon reason and physical observation, and which are examined via the empirical method. Statements of value (normative or prescriptive statements), which encompass ethics and aesthetics, and are studied via axiology. This barrier between fact and value, as construed in epistemology, implies it is impossible to derive ethical claims from factual arguments, or to defend the former using the latter. The fact–value distinction is closely related to, and derived from, the is–ought problem in moral philosophy, characterized by David Hume.
Дін және ғылым
Макс Вебер өзінің "Ғылым – мамандық" атты эссесінде (1917) фактілер мен құндылықтар арасында шешімді ажырату жасайды. Ол фактілерді құндылықтардан тәуелсіз, объективті әлеуметтік ғылымның әдістері арқылы анықтауға болатынын, ал құндылықтар мәдениет пен дін арқылы қалыптасатынын, олардың шындығын ғылыммен дәлелдеу мүмкін емес екенін айтады. Ол былай деп жазады: "фактілерді баяндау, математикалық немесе логикалық қатынастарды немесе мәдени құндылықтардың ішкі құрылымын анықтау – бір нәрсе, ал мәдениеттің құндылығы мен оның жеке мазмұнына қатысты сұрақтарға жауап беру, сондай-ақ мәдени ортада және саяси бірлестіктерде қалай әрекет ету керектігі туралы сұрақтарға жауап беру – мүлдем басқа мәселелер". 1919 жылы "Саясат – мамандық" атты эссесінде ол фактілердің, іс-әрекеттер сияқты, өзіндік мағынасы немесе күші болмайтынын айтады: "әлемдегі кез келген этика барлық қарым-қатынастарға қолданылатын шамамен бірдей қағидаларды орната алады". Мартин Лютер Кинг былай деді: "Ғылым негізінен фактілермен, ал дін негізінен құндылықтармен айналысады. Екеуі де қарсы емес, керісінше, бір-бірін толықтырады". Ол ғылым дінді "қанағаттандырмайтын рационалсыздық пен тоқырауға ұшыратудан" сақтайтынын, ал дін ғылымды "ескірген материализмге және моральдық нигилизмге құлаудан" қорғайтынын мәлімдеді. Альберт Эйнштейн дін мен ғылым салаларының өзіндік ерекшеліктері бар екенін, бірақ олардың арасында тығыз өзара байланыс пен тәуелділік бар екенін атап өтті. Дін мақсатты анықтаса да, ол ғылымнан өз алдына қойған мақсаттарына жетудің қандай жолдары бар екенін үйренеді. Бірақ ғылымды тек шындық пен түсінікке құштарлықпен толысқан адамдар ғана жасай алады. Алайда, осы сезімнің бастауы дінде. Бұған сондай-ақ әлемнің заңдылықтарының ақылға сыйымды, яғни адам санасына түсінікті болуы мүмкін деген сенім де жатады. Шынайы ғалымның осындай терең сенімі болмаса, оны көзге елестете алмаймын. Бұл жағдайды мысалмен түсіндіруге болады: дінсіз ғылым – ақсап жүреді, ал ғылымсыз дін – соқыр болады.
In his essay Science as a Vocation (1917) Max Weber draws a distinction between facts and values. He argues that facts can be determined through the methods of a value free, objective social science, while values are derived through culture and religion, the truth of which cannot be known through science. He writes, "it is one thing to state facts, to determine mathematical or logical relations or the internal structure of cultural values, while it is another thing to answer questions of the value of culture and its individual contents and the question of how one should act in the cultural community and in political associations. These are quite heterogeneous problems." In his 1919 essay Politics as a Vocation, he argues that facts, like actions, do not in themselves contain any intrinsic meaning or power: "any ethic in the world could establish substantially identical commandments applicable to all relationships." According to Martin Luther King Jr., "Science deals mainly with facts; religion deals mainly with values. The two are not rivals. They are complementary." He stated that science keeps religion from "crippling irrationalism and paralyzing obscurantism" whereas Religion prevents science from "falling into obsolete materialism and moral nihilism." Albert Einstein remarked that the realms of religion and science in themselves are clearly marked off from each other, nevertheless there exist between the two strong reciprocal relationships and dependencies. Though religion may be that which determines the goal, it has, nevertheless, learned from science, in the broadest sense, what means will contribute to the attainment of the goals it has set up. But science can only be created by those who are thoroughly imbued with the aspiration toward truth and understanding. This source of feeling, however, springs from the sphere of religion. To this there also belongs the faith in the possibility that the regulations valid for the world of existence are rational, that is, comprehensible to reason. I cannot conceive of a genuine scientist without that profound faith. The situation may be expressed by an image: science without religion is lame, religion without science is blind.
Дэвид Юмнің күмәнділігі
Адам табиғаты туралы трактатта (1739 ж.) Дэвид Юм нормативтік мәлімдемелерді фактілік мәлімдемелерге негіздеу мәселелерін талқылайды, яғни «қалай бар» дегеннен «қалай болу керек» дегенді шығару. Жалпы алғанда, Юм мұндай тұжырымдамаларды негізсіз деп есептеді, ал оның «қалай бар – қалай болу керек» проблемасы моральдық философияның маңызды мәселесі саналады. Юм Томас Гоббс (1588–1679) және Джон Локк (1632–1704) сияқты ерте Жарық беруші философтармен саяси көзқарасты бөлісті. Атап айтқанда, Юм, кем дегенде біршама, Еуропалық қоғамды бөліп келген діни және ұлттық араздықтар негізсіз сенімдерге құрылған деп сақты. Юм мұндай араздықтар табиғатта кездеспейді, олар белгілі бір уақыт пен орынға байланысты адамның өзі жасаған нәрсе, сондықтан олар өлімге дейін күресуге лайық емес деп мәлімдеді. Юмнан бұрын Аристотель философиясы барлық іс-әрекеттер мен себептерді телеологиялық тұрғыдан қарастыру қажет деп ұстанып келді. Бұл адамның іс-әрекеті туралы барлық фактілерді қасиеттер мен жамандықтармен анықталған нормативтік аяда қарастыруға мүмкіндік берді. «Факт» осы мағынада құндылықтан тыс емес еді, ал факт пен құндылықтың аражігі бөтен ұғым болды. 16 ғасырда Аристотелизмнің құлдырауы білім туралы теорияларды қайта қарауға жағдай жасады.
In A Treatise of Human Nature (1739), David Hume discusses the problems in grounding normative statements in positive statements, that is in deriving ought from is. It is generally regarded that Hume considered such derivations untenable, and his 'is–ought' problem is considered a principal question of moral philosophy. Hume shared a political viewpoint with early Enlightenment philosophers such as Thomas Hobbes (1588–1679) and John Locke (1632–1704). Specifically, Hume, at least to some extent, argued that religious and national hostilities that divided European society were based on unfounded beliefs. In effect, Hume contended that such hostilities are not found in nature, but are a human creation, depending on a particular time and place, and thus unworthy of mortal conflict. Prior to Hume, Aristotelian philosophy maintained that all actions and causes were to be interpreted teleologically. This rendered all facts about human action examinable under a normative framework defined by cardinal virtues and capital vices. "Fact" in this sense was not value free, and the fact value distinction was an alien concept. The decline of Aristotelianism in the 16th century set the framework in which those theories of knowledge could be revised.
Табиғилық қателік
Фактілік-бағалық айырмашылық этикалық және моральдық философияда талқыланатын натуралистік қателікпен тығыз байланысты. Г.Э. Мур оны барлық этикалық ойлау үшін өте маңызды деп есептеді. Алайда, Филиппа Фут сияқты заманауи философтар мұндай тұжырымдардың негізділігіне күмән келтірді. Рут Анна Путнам сияқты басқалар, тіпті ең "ғылыми" салалар да осы мамандықпен айналысатын зерттеушілер мен мамандардың "құндылықтарына" тәуелді дейді. Бірақ, натуралистік қателік пен факт-бағалық айырмашылықтың арасындағы ерекшелік – қазіргі әлеуметтік ғылымдардың жаңа зерттеу салаларын ашу және академиялық пәндерді құру үшін қатаң натуралистік қателікті емес, факт-бағалық айырмашылықты пайдалану тәсілінен туындайды.
The fact–value distinction is closely related to the naturalistic fallacy, a topic debated in ethical and moral philosophy. G. E. Moore believed it essential to all ethical thinking. However, contemporary philosophers like Philippa Foot have called into question the validity of such assumptions. Others, such as Ruth Anna Putnam, argue that even the most "scientific" of disciplines are affected by the "values" of those who research and practice the vocation. Nevertheless, the difference between the naturalistic fallacy and the fact–value distinction is derived from the manner in which modern social science has used the fact–value distinction, and not the strict naturalistic fallacy to articulate new fields of study and create academic disciplines.
Моральдық қателік
Фактілік-бағалық айырмашылық моральдық қателікпен де тығыз байланысты, ол – таза бағалау негізінен алынған фактілік қорытындылардың дұрыс еместігі. Мысалы, "Барлығы тең болуға тиіс, демек, адамдар арасында туа біткен генетикалық айырмашылықтар жоқ" деген дұрыс емес тұжырым – моральдық қателікке бір мысал. Табиғи қателік "бар" дегеннен "болуы керек" дегенге көшуге тырысса, ал моральдық қателік "болуы керек" дегеннен "бар" дегенге көшуге тырысады.
The fact–value distinction is also closely related to the moralistic fallacy, an invalid inference of factual conclusions from purely evaluative premises. For example, an invalid inference "Because everybody ought to be equal, there are no innate genetic differences between people" is an instance of the moralistic fallacy. As for the naturalistic fallacy one attempts to move from an "is" to an "ought" statement, with the moralistic fallacy one attempts to move from an "ought" to an "is" statement.
Ницше құндылықтарының кестесі
Фридрих Ницше (1844–1900) «Заратустра сөйледі» еңбегінде әр ұлы халықтың үстінде құндылықтар тізімі ілінгенін айтады. Ницше пікірінше, әртүрлі халықтардың ортақ белгісі – құндылықтарды бағалау және құндылықтарды жасау, тіпті бұл құндылықтар халықтан халыққа өзгеше болса да. Ницше адамдарды ұлы еткені олардың сенімдерінің мазмұны емес, құндылықтарды бағалау ісі екенін мәлімдейді. Осылайша, бір қауымдық құндылықтарды айқындауға ұмтылысы, сол құндылықтарға ұжымдық ерікпен әрекет етуге деген құштарлықтан кем емес. Ницшеге сәйкес, қалау, мақсаттың өзінен де маңызды. «Бүгінгі күнге дейін мыңдаған мақсат болды», – дейді Заратустра, – «өйткені мыңдаған халық бар. Тек мың мойынға арналған жегу әлі жоқ: жалғыз мақсат жоқ. Адамзат әлі мақсатын таба қойған жоқ». Сондықтан, афоризмнің атауы – «Мың және бір мақсат туралы». Бір құндылық жүйесі екіншісінен артық емес деген идея, тікелей Ницшеге жатқызылмаса да, қазіргі әлеуметтік ғылымда кең таралған қағидаға айналды. Макс Вебер мен Мартин Хайдеггер оны қабылдап, өздеріне сіңірді. Бұл олардың философиялық ізденісін, сондай-ақ саяси көзқарасын қалыптастырды.
Friedrich Nietzsche (1844–1900) in Thus Spoke Zarathustra said that a table of values hangs above every great people. Nietzsche argues that what is common among different peoples is the act of esteeming, of creating values, even if the values are different from one people to the next. Nietzsche asserts that what made people great was not the content of their beliefs, but the act of valuing. Thus the values a community strives to articulate are not as important as the collective will to act on those values. The willing is more essential than the intrinsic worth of the goal itself, according to Nietzsche. "A thousand goals have there been so far," says Zarathustra, "for there are a thousand peoples. Only the yoke for the thousand necks is still lacking: the one goal is lacking. Humanity still has no goal." Hence, the title of the aphorism, "On The Thousand And One Goals." The idea that one value system is no more worthy than the next, although it may not be directly ascribed to Nietzsche, has become a common premise in modern social science. Max Weber and Martin Heidegger absorbed it and made it their own. It shaped their philosophical endeavor, as well as their political understanding.
Сындар
Қазіргі заманғы философтардың көбісі ғылым мен этика, эстетика немесе жоғары өнер сияқты "құндылықты" пәндерді ажырататындықтан, қандай да бір факт-құндылық айырмашылығын мойындайды. Дегенмен, Хилари Путнам сияқты философтар факт пен құндылық арасындағы айырмашылық Юмнің есінде қалғандай абсолютті емес екенін көрсетеді. Мысалы, философиялық прагматистер нағыз тұжырымдардың болашақ (эмпирикалық) жағдайларды болжауда пайдалы немесе тиімді екенін есептейді. Құндылықтан мүлдем ада болмай, прагматиктердің шындық немесе факт туралы түсінігі адамдардың нормативті тұрғыдан қажет деп санайтын мақсатқа (атап айтқанда, эмпирикалық болжамдылыққа) тікелей байланысты. Басқа ойшылдар, мысалы, Н. Хансон және тағы басқалар теориялық жүктеме туралы сөйлейді және абсолютті факт-құндылық айырмашылығын жоққа шығарады, себебі біздің сезімдеріміз бұрынғы түсініктермен сіңіп кеткен, сондықтан толығымен құндылықсыз байқау жасау мүмкін емес – осылай Юм мен кейінгі позитивистер фактілерді түсінген.
Virtually all modern philosophers affirm some sort of fact–value distinction, insofar as they distinguish between science and "valued" disciplines such as ethics, aesthetics, or the fine arts. However, philosophers such as Hilary Putnam argue that the distinction between fact and value is not as absolute as Hume envisioned. Philosophical pragmatists, for instance, believe that true propositions are those that are useful or effective in predicting future (empirical) states of affairs. Far from being value free, the pragmatists' conception of truth or facts directly relates to an end (namely, empirical predictability) that human beings regard as normatively desirable. Other thinkers, such as N. Hanson among others, talk of theory ladenness, and reject an absolutist fact–value distinction by contending that our senses are imbued with prior conceptualizations, making it impossible to have any observation that is totally value free, which is how Hume and the later positivists conceived of facts.
Функционалистік қарсы мысалдар
Философтар бағалау туралы мәлімдемелердің нақты мәлімдемелерден логикалық түрде туындайтын жағдайлар бар екенін көрсету үшін бірнеше қарсы мысал келтірді. А.Н. Прайор "Ол теңіз капитаны" деген мәлімдемеден "Ол теңіз капитанының істеуі тиіс нәрсені істеуі керек" деген қорытындының логикалық екенін айтады. Аласдейр МакИнтайр "Бұл сағат уақытты өте нашар көрсетеді және иесіне көтеріп жүруге тым ауыр" деген мәлімдемеден "Бұл жаман сағат" деген бағалаудың дұрыс екенін дәлелдейді. Джон Сёрл "Джонс Смитке бес доллар төлеуге уәде берді" дегеннен "Джонс Смитке бес доллар төлеуге міндетті" деген қорытындының логикалық екенін айтады, себебі уәде беру актісі өзі уәде берушіге міндеттеме жүктейді.
Several counterexamples have been offered by philosophers claiming to show that there are cases when an evaluative statement does indeed logically follow from a factual statement. A. N. Prior argues, from the statement "He is a sea captain," that it logically follows, "He ought to do what a sea captain ought to do." Alasdair MacIntyre argues, from the statement "This watch is grossly inaccurate and irregular in time keeping and too heavy to carry about comfortably," that the evaluative conclusion validly follows, "This is a bad watch." John Searle argues, from the statement "Jones promised to pay Smith five dollars," that it logically follows that "Jones ought to pay Smith five dollars", such that the act of promising by definition places the promiser under obligation.
Моральдық реализм
Филиппа Фут моральдық реалистік көзқарас ұстанады, фактіге бағалау қосылғанда "жаңа өлшемдегі міндеттеме" туындайды деген пікірді сынап, оған қарсы шығады. Ол "жарақат" сөзін қолданудың практикалық салдарларын аналогия арқылы түсіндіреді. Кез келген нәрсе жарақат деп есептелмейді. Міндетті түрде қандай да бір зақым болуы керек. Егер адамның жарақат салдарынан ала алмайтын нәрселерді қалайтынын ескерсек, онда біз ескі натуралистік қателікке бой алмаймыз ба? Фут, аналогиядағы қолдар мен көздер сияқты, қасиеттер көптеген іс-әрекеттерде маңызды рөл атқарады, сондықтан олардың жақсылығын көрсету үшін натуралистік емес өлшемдегі міндеттемеге жүгінудің қажеті жоқ деп санайды.
Philippa Foot adopts a moral realist position, criticizing the idea that when evaluation is superposed on fact there has been a "committal in a new dimension". She introduces, by analogy, the practical implications of using the word "injury". Not just anything counts as an injury. There must be some impairment. When we suppose a man wants the things the injury prevents him from obtaining, haven’t we fallen into the old naturalist fallacy? Foot argues that the virtues, like hands and eyes in the analogy, play so large a part in so many operations that it is implausible to suppose that a committal in a non naturalist dimension is necessary to demonstrate their goodness.
Вебердің
Философ Лео Штраус Веберді ақыл-ойы мен пікірді толығымен бөліп қарауға тырысқаны үшін сынап бағалайды. Штраус "қалай болу керек" дегенді "қалай бар" дегеннен шығарудың философиялық қиындығын мойындайды, бірақ Вебердің осы мәселені қалыптастыру арқылы істегені, шындығында, "қалай болу керек" дегеннің адам ақыл-ойына қол жетімді екенін толығымен жоққа шығарады деп санайды. Штраус Вебердің айтқаны дұрыс болса, бізді этикалық нормалар бойынша бағалана алмайтын шындықтан басқа ештеңе қалдырмайтын әлем күтіп тұр деп алаңдатады. Этика мен саясат арасындағы осы қақтығыс жақсылықты бағалауға негіз болмайды, ал құндылықтарға сілтемесіз фактілер мәнін жоғалтады.
Philosopher Leo Strauss criticizes Weber for attempting to isolate reason completely from opinion. Strauss acknowledges the philosophical trouble of deriving "ought" from "is", but argues that what Weber has done in his framing of this puzzle is in fact deny altogether that the "ought" is within reach of human reason. Strauss worries that if Weber is right, we are left with a world in which the knowable truth is a truth that cannot be evaluated according to ethical standards. This conflict between ethics and politics would mean that there can be no grounding for any valuation of the good, and without reference to values, facts lose their meaning.