Қытай Халық Республикасының құқықтық жүйесі

Кіріспе

Қытай Халық Республикасының заңдары, ресми түрде Қытай ерекшеліктері бар социалистік құқықтық жүйе деп аталады, бұл Қытайдың құқықтық режимі, материктік Қытайдың, Гонконг пен Макаоның жеке құқықтық дәстүрлері мен жүйелері бар. Қытайдың құқықтық жүйесі негізінен азаматтық құқық жүйесі болып табылады, бірақ оның тамыры Ұлы Цин кодексі мен әртүрлі тарихи жүйелерде, негізінен континенттік Еуропалық құқықтық жүйелердің, әсіресе 19 және 20 ғасырдың басындағы неміс азаматтық құқық жүйесінің ықпалын көрсетеді. Гонконг пен Макао, екі арнайы әкімшілік аймақ, конституцияны, негізгі заңдарды және Ұлттық Халық Конгресінің өкілеттіктерін сақтауды қажет етеді, бірақ олар отаршылдық дәуірден бері өздерінің құқықтық жүйелерін сақтап қалуға мүмкіндік алады. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бері елде сот тәуелсіздігі немесе сот бақылауы болмайды, себебі соттардың билігі Ұлттық Халық Конгресінің оларға біріктірілген билік жүйесі бойынша берген өкілеттіктерінен аспайды. Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Орталық саяси және құқықтық жұмыстар жөніндегі комиссиясы соттар мен олардың қызметкерлерін тиімді бақылауда ұстайды. Маоизм кезеңінде (1949–1978) үкімет ресми заң жүйесіне теріс қарайды, өйткені Мао мен ҚКП заңды өз билігіне шектеулер келтіретін нәрсе деп қарады. Құқықтық жүйе контрреволюциялық институт ретінде сынға ұшырады, ал заңның өзі қабылданбады. Соттар жабылды, заң факультеттері жабылды, ал адвокаттар мамандықтарын өзгертуге немесе ауылға жіберуге мәжбүр болды. 1950 жылдардың ортасында Кеңес Одағының үлгісінде социалистік құқықтық жүйені енгізуге әрекет жасалды. Бірақ 1957–1959 жылдардағы оңшылдарға қарсы науқанның басталуынан бастап, шамамен 1976 жылы Мәдени революцияның аяқталуына дейін ҚХР ресми құқықтық жүйенің көптеген белгілерінен мүлдем айырылды. Бұл саясат 1979 жылы өзгертілді, Дэн Сяопин мен ҚКП «ашық есік» саясатын енгізді, ол әлеуметтік құрылым мен құқықтық жүйені қайта құруға бағытталған прагматикалық саясатты қабылдады, онда заң экономикалық өсуді қолдау үшін пайдалы құрал ретінде пайдаланылды. 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін ҚКП-ден тәуелсіз құқықтық жүйе құру туралы ұсыныстар тоқтатылды. Си Цзиньпин басшылығымен құқықтық жүйе ҚКП-ға одан да бағынышты болды.

none

The Law of the People's Republic of China, officially referred to as the socialist legal system with Chinese characteristics, is the legal regime of China, with the separate legal traditions and systems of mainland China, Hong Kong, and Macau. China's legal system is largely a civil law system, although found its root in Great Qing Code and various historical system, largely reflecting the influence of continental European legal systems, especially the German civil law system in the 19th and early 20th centuries. Hong Kong and Macau, the two special administrative regions, although required to observe the constitution and the basic laws and the power of the National People's Congress, are able to largely maintain their legal systems from colonial times. Since the formation of the People's Republic of China in 1949, the country does not have judicial independence or judicial review as the courts do not have authority beyond what is granted to them by the National People's Congress under a system of unified power. The Chinese Communist Party (CCP)'s Central Political and Legal Affairs Commission maintains effective control over the courts and their personnel. During the Maoist period (1949–1978), the government had a hostile attitude towards a formalized legal system, because Mao and the CCP "saw the law as creating constraints upon their power." The legal system was attacked as a counter revolutionary institution, and the concept of law itself was not accepted. Courts were closed, law schools were shut down and lawyers were forced to change professions or be sent to the countryside. There was an attempt in the mid 1950s to import a socialist legal system based on that of the Soviet Union. But from the start of the Anti Rightist Campaign in 1957–1959 to the end of the Cultural Revolution around 1976, the PRC lacked most of the features of what could be described as a formal legal system. This policy was changed in 1979, and Deng Xiaoping and the CCP put into place an "open door" policy, which took on a utilitarian policy to the reconstruction of the social structure and legal system where the law has been used as useful tool to support economic growth. Proposals to create a system of law separate from the CCP were abandoned after the 1989 Tiananmen Square protests and massacre. Under the Xi Jinping Administration, the legal system has become further subordinated to the CCP.

Тарих

Қытайда азаматтық құқық жүйелерін қабылдау дәстүрі бар. Цинь әулеті тұсында Қытай үкіметі Қытай құқық жүйесін жаңарту мақсатында жапондық құқық сарапшыларын жапондық заң жүйесін үлгі алу үшін жалдады. Бұл негізінен Германияның азаматтық құқық жүйесінен туындаған. 1911 жылы Қытай Республикасы құрылғаннан кейін Қытай үкіметі азаматтық құқық жүйесін сақтап келді. 1949 жылдан кейін ҚКП ҚХР-дың барлық құқықтық жүйелерін жойғанымен, оның құқық жүйесіне кеңестік құқық жүйесінің ықпалы зор болды, ол да азаматтық құқық жүйесі саналды. Қазіргі заң жүйесінің қалыптасуы 1970 жылдардың соңында, Мәдени революция аяқталғаннан кейін басталды. 2000 жылдардың басында Қытайда «Уэйцюань» қозғалысы басталды, ол азаматтардың құқықтарын қорғау үшін, ішкі заңдардың орындалуын талап ету және белсенділік таныту арқылы оларды ілгерілетуді көздеді. Қозғалысқа қатысқан адвокаттар кейбір сот ісінде жеңіске жетті, бірақ басқа жағдайларда олар мен олардың отбасылары қызметтері үшін маргинализацияға ұшырап, тіпті азапталды. 2011 жылдың 27 қазанында Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесінің Ақпараттық кеңсесі «Қытай ерекшелігі бар социалистік құқық жүйесі» атты ақ парақшасын жариялады, онда Қытай Халық Республикасы Конституцияны қоса алғанда, барлығы 240 заң, 706 әкімшілік регламент және 8600-ден астам жергілікті регламент қабылдағанын және Қытай ерекшелігі бар социалистік құқық жүйесінің қалыптасқанын мәлімдеді. 2019 жылы Ханчжоу қаласы электрондық коммерция және интернетке қатысты зияткерлік меншік дауларын қарау үшін жасанды интеллект негізіндегі интернет сотын пилоттық жоба ретінде құрды. Германия сияқты кейбір азаматтық құқық жүйелерінен айырмашылығы, Қытай Конституциясында барлық әкімшілік регламенттер мен ережелерді басшылыққа алуға тиіс жалпы принциптерді жүйелі түрде белгілемейді. Заң шығару принциптері, заңдардың, ережелердің және әкімшілік регламенттердің жарамдылығы мен басымдығы Заң шығару заңында, Конституциялық ережелерде, Ұлттық халық конгресі мен оның тұрақты комитеті қабылдаған негізгі заңдар мен заңдарда, Мемлекеттік Кеңес пен оның ведомстволары шығарған ережелерде, жергілікті заңдар мен ережелерде, автономиялық аймақ регламенттерінде, құқықтық түсіндірмелерде және халықаралық шарттарда көрсетілген. Қол қойылған халықаралық шарттар іс жүзінде ҚХР заңдарына автоматты түрде енгізіледі және олар ҚХР заңдарының тиісті ережелерінен жоғары тұрады. Алайда ҚХР шарттың ережелеріне қатысты ескертулер жасау құқығын өзінде сақтайды. Жалпы құқық жүйелерінен айырмашылығы, сот практикасы үшін қатаң прецеденттік принцип және stare decisis қағидасы жоқ. Сонымен қатар, Жоғарғы халық сотының шешімдерін нақты істермен шектейтін іс немесе дау талаптары жоқ, және ЖХС заңның жалпы түсіндірмелерін жариялайды. Іс жүзінде төменгі деңгейдегі халық сотының судьялары Жоғарғы халық сотының заңдарды түсіндіруін басшылыққа алуға тырысады. Сонымен қатар, жалпы құқық жүйелерінен айырмашылығы, жоғары соттар қадағалау және басшылық ету өкілеттігіне ие, яғни олар өз бастамасымен төменгі деңгейде шешілген істі қайта қарауға құқылы. ҚХР соттары заңдарды жоюға мүмкіндік беретін жалпы сот қарауымен айналыспайды. Алайда Қытай Халық Республикасының Әкімшілік іс жүргізу заңына сәйкес, олар үкіметтің нақты актілерін күшін жоюға құқылы. Заңдардың қақтығысы туған жағдайларда осы қақтығысты шешу тәртібі Қытай Халық Республикасының Заң шығару заңында көрсетілген, онда заңға жауапты заң шығару органы түсіндірме беруді сұрайды. Бұл процеске батыс және қытай заңгерлері күрделілігі, сот тәуелсіздігіне және биліктердің бөлінуіне кедергі келтіруі үшін сын көтерді. Сонымен қатар, құқықтық қақтығыстарды шешу негізінен заң шығару қызметі болып табылады, сот емес деген қарсы пікір де айтылды. Соңында, арнайы әкімшілік аймақтардан тыс соттар, соның ішінде Жоғарғы халық соты, Гонконг және Макао АЭА-ның құзыретіне ие емес; алайда Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитеті Гонконгтың Негізгі заңын түсіндіру үшін өкілеттігін пайдаланды және пайдалануда.

China has a tradition of adopting civil law systems. During the Qing Dynasty, the Chinese government hired Japanese legal experts to copy legal systems from Japan in order to modernize the Chinese legal system. This stemmed from the German civil law system. After the establishment of the Republic of China in 1911, the Chinese government maintained the civil law system. Although the CCP abolished all legal systems of the ROC after 1949, its legal system was deeply influenced by the legal system of the Soviet Union, which could also be regarded as a civil law system. The development of the current legal system dates from the late 1970s, after the end of the Cultural Revolution. In the 2000s, the Weiquan movement began in the PRC, seeking to advance citizens' rights partly by petitioning for enforcement of existing laws, and partly through activism. Lawyers in the movement have seen some court victories, but in other cases they and their families have been ostracized and even tortured for their activities. On October 27, 2011, the State Council Information Office of the People's Republic of China released the white paper "Socialist Legal System with Chinese Characteristics", announcing that the People's Republic of China has enacted a total of 240 effective laws (including the Constitution), 706 administrative regulations, and more than 8,600 local regulations, and believes that the socialist legal system with Chinese characteristics has been formed. In 2019, the city of Hangzhou established a pilot program artificial intelligence based Internet Court to adjudicate disputes related to ecommerce and internet related intellectual property claims. Unlike some civil law jurisdictions such as Germany, China does not systematically lay down general principles in its constitution which all administrative regulations and rules must follow. The principles of legislation and the validity and priority of law, rule and administrative regulations are instead listed in the Legislation Law, constitutional provisions, basic laws and laws enacted by the National People's Congress and its standing committee, regulations issued by the State Council and its departments, local laws and regulations, autonomous zone regulations, legal explanations and treaty norms are all in theory incorporated into domestic law immediately upon promulgation. Signed international treaties are in practice automatically incorporated into PRC law, and they are superior to the relevant stipulations of PRC laws. However, the PRC reserves the right to make reservations regarding provisions of a treaty. Unlike common law jurisdictions, there is no strict precedential concept for case law and no principle of stare decisis. In addition, there is no case or controversy requirement that would require the Supreme People's Court to limit its decisions to actual cases, and the SPC does issue general interpretations of the law. In practice, lower people's court judges attempt to follow the interpretations of the laws decided by the Supreme People's Court. In addition, unlike common law jurisdictions, higher courts have the power of supervision and guidance, which means that on their own initiative they can reopen a case that has been decided at a lower level. Courts in the PRC do not have a general power of judicial review which enables them to strike down legislation. However under the Administrative Procedure Law of the People's Republic of China, they do have authority to invalidate specific acts of the government. In cases where there is a conflict of laws, the process to resolve this conflict is outlined in the Legislation Law of the People's Republic of China, in which an interpretation is requested by the legislative body that is responsible for the law. This process has been criticized both by Western and Chinese legal scholars for being unwieldy and for not allowing for judicial independence and separation of powers. At the same time, the counterargument has been made that resolving legal conflicts is primarily a legislative activity and not a judicial one. Finally, courts outside of the special autonomous regions, including the Supreme People's Court, do not have jurisdiction over the Hong Kong and Macau SAR's; although, the Standing Committee of the National People's Congress does have and has used its authority to interpret the Basic Law of Hong Kong.

Азаматтық құқық және азаматтық іс жүргізу құқығы

1986 жылы Ұлттық халық конгресі Қытай Халық Республикасының азаматтық құқығының жалпы қағидаларын қабылдады, бұл азаматтық құқықтың қолданылу аясын нақтылауға көмектесті. Құжаттың 2-бабында азаматтық құқық жеке тұлғалар мен тең мәртебелі заңды тұлғалар арасындағы жеке және мүліктік қатынастарды реттейді деп көрсетілген. Ол жалпы принциптерді, неке заңын, мүліктік құқық, келісім-шарт заңын, авторлық құқық және тауар белгісі заңын қамтитын көптеген тақырыптарды қамтиды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, корпорациялық құқық, банкроттық, сақтандыру және сауда құралдары туралы заң сияқты бизнес құқығы азаматтық құқықтан ерекшеленеді. 2021 жылға дейін ҚХР-да бірыңғай азаматтық кодекс қолданылмады. Оның болмауына байланысты Ұлттық халық конгресі Неке туралы заң, Бала асырап алу туралы заң, Мұрагерлік туралы заң, Келісімшарт туралы заң, Иелік құқықтары туралы заң, Зардап келтіруге байланысты жауапкершілік туралы заңды қабылдады. Болашақ Азаматтық кодекстің бірінші бөлігі – 2017 жылы қабылданған Азаматтық құқықтың жалпы ережелері (《民法总则》), ол 1986 жылы қабылданған Азаматтық құқықтың жалпы қағидаларына (《民法通则》) негізделген. 2020 жылдың 28 мамырында 13-ші Ұлттық халық конгресінің үшінші сессиясында Қытай Халық Республикасының Азаматтық кодексі қабылданды. Ол 2021 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді, сол күні Неке туралы заң, Мұрагерлік туралы заң, Азаматтық құқықтың жалпы қағидалары, Бала асырап алу туралы заң, Кепілдік туралы заң, Келісімшарт туралы заң, Мүлік туралы заң, Құқық бұзушылық туралы заң және Азаматтық құқықтың жалпы ережелері күшін жойды. Қытай Халық Республикасының Азаматтық кодексі зияткерлік меншік, компания және еңбек құқығына қатысты ережелерді қамтымағандықтан, оның жариялануы 2021 жылға дейін күшінде болған Тауар белгілері туралы заңға, Патент туралы заңға, Авторлық құқық туралы заңға, Компания туралы заңға, Серіктестік кәсіпорны туралы заңға, Еңбек туралы заңға және Еңбек келісімшарты туралы заңға әсер етпеді. Қытай Халық Республикасының Азаматтық іс жүргізу туралы заңы алғаш рет 1991 жылы қабылданды, кейіннен 2007, 2012, 2017 және 2021 жылдары өзгертілді. Азаматтық процессуалдық құқық «ашық сот» қағидасын қолдайды – бұл екінші инстанциядағы соңғы сот отырысы, бірақ азаматтық сот ісін қарау кезінде сот қадағалау жүйесі бар, ол шектеулі санда істерді үшінші инстанцияда қарауға мүмкіндік береді. Сот шешімдерін орындау әсіресе қиын болуы мүмкін.

In 1986 the National People's Congress adopted the General Principles of the Civil Law of the People's Republic of China, which helped clarify the scope of the civil law. Article 2 of the document states that the civil law governs personal and property relationships between natural persons and legal persons having equal status. It covers a wide range of topics, including the General Principles, marriage law, property law, contract law, copyright law, and trademark law. From the point of view of some scholars, business law, such as corporation law, bankruptcy law, insurance law, and law on negotiable instruments, is distinguished from civil law. Up until 2021, the PRC did not have a single civil code in force. In its absence, the National People's Congress promulgated Marriage Law, Adoption Law, Succession Law, Contract Law, Law of Rights in Rem, Law of Tort Liability. The first part of the future Civil Code was General Provisions of Civil Law (《民法总则》) adopted in 2017, which was based on General Principles of Civil Law (《民法通则》) adopted in 1986. On May 28, 2020, the Civil Code of the People's Republic of China was adopted at the third session of the 13th National People's Congress. It came into force on January 1, 2021, on which day Marriage Law, Succession Law, General Principles of Civil Law, Adoption Law, Guarantee Law, Contract Law, Property Law, Tort Law, and General Provisions of Civil Law were repealed. Since the Civil Code of the People's Republic China does not include provisions regarding intellectual property, company, or labour, its promulgation did not affect Trademark Law, Patent Law, Copyright Law, Company Law, Partnership Enterprise Law, Labour Law, or Labour Contract Law, all of which remained in force as of 2021. The Civil Procedure Law of the People's Republic of China was first adopted in 1991 and subsequently amended in 2007, 2012, 2017 and 2021. Civil procedural law advocates the principle of 'open trial' a system in which the second instance is the final hearing, although a trial supervision system exists in civil litigation which will allow a limited number of cases being tried by the third instance. Enforcing judgments can prove particularly difficult.

Қылмыстық құқық

Қытайдың 1949 жылдан кейінгі алғашқы мазмұнды және процедуралық Қылмыстық кодексі 1979 жылы қабылданды. 1979 жылғы кодекс 1978 жылы жаңа Конституцияның қабылдануынан және 1976 жылы «Төрттік» тобының құлауынан кейін жарық көрді. Қытайдың Қылмыстық кодексі 1997 жылы негізгі қайта құрылымнан өтті, ал одан кейінгі барлық түзетулер Қытай Халық Республикасының Қылмыстық кодексінің 1997 жылғы нұсқасына енгізілген өзгерістер болды. Қазіргі Қылмыстық кодекс – Қытай Халық Республикасының Қылмыстық заңы (中华人民共和国刑法) – кең ауқымды түзетулердің нәтижесі, соңғысы 2020 жылдың 26 желтоқсанында қабылданды (11-ші түзету 2021 жылдың 1 наурызында күшіне енді), ол соңғы әлеуметтік өзгерістерге жауап ретінде өзгерістерді қамтиды. Атап айтарлықтай өзгерістердің қатарында қылмыстық жауапкершілік жасын 16-ға төмендету, ал «қасақана кісі өлтіру, қасақана дене күтірету» қылмыстары жасалған жағдайда 14-16 жас аралығындағы қылмыскерлердің де қылмыстық жауапкершілікке тартылуы бар. Қытайдағы қылмыстық құқықтың ерекшеліктеріне қылмыстар мен қылмыстық санкциялардың тек ұлттық заңдармен ғана реттелуі керек деген талап кіреді (облыстық заңдармен немесе министрлік регламенттерімен салыстырғанда). Бұл ереже Қытай Халық Республикасының Заңнамалық заңының 8-бабында (中华人民共和国立法法) жазылған. Қытайдағы қылмыстық заңның қаталдығына қатысты күшті сын айтылады немесе қолдау көрсетіледі, әсіресе көптеген қылмыстар үшін өлім жазасын қолдануға басымдық беріледі. Қытай әлемдегі жылына өлім жазасына кесілген қылмыскерлердің ең көп санына ие, бұл түрлі адам құқықтары ұйымдары мен халықаралық ұйымдардың үлкен алаңдаушылығын тудырады.

Қылмыстық іс жүргізу құқығы

Бұл Қылмыстық іс жүргізу туралы заң (中华人民共和国刑事诉讼法) қылмыстық процестің барлық кезеңдерін қамтиды. Бұл әкімшілік жазалар жүйесінен (оның ішінде бірнеше жылға қамауға алудан) және бөлек заңдар мен ережелермен реттелетін рәсімдерден өзгеше. Қылмыстық іс жүргізу заңы тергеу амалдарын, соның ішінде сотқа дейінгі қамауға алуды, сұраққа алуды, бақылауды, айыптауды ("прокуратура" деп аталатын мекеме арқылы) және сот отырысын өткізуді / айыпталушыны қорғауды реттейді. Дегенмен, ҚХР-дағы қылмыстық құқық бұзушылықтарды тергеуге, сотқа дейін тергеуге және соттауға қатысатын соттар мен мекемелердің тәуелсіздігі ҚХР үкіметі мен оның органдарының құрылымымен байланысты күмәнді болып қалуда. Соттардың тәуелсіздігіне кедергі келтіретін құрылымдық кедергілердің бірі – Қытай Коммунистік партиясының саяси-құқықтық комитеттері жүйесі, осы жүйе арқылы "партия жеке істердің немесе партияның назарын аударатын істердің категориялары бойынша соттарға нұсқау беруге, бақылауға немесе тексеруге құқылы".