Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде, сондай-ақ Екінші Қытай-Жапон соғысымен бірге, ондаған мыңдаған еврей босқындары Жапон империясына қоныс аударды. Нацистік Германияның Еуропаны басып алуы еврейлерге қарсы өлімге алып келетін жаппай қуғын-сүргін мен геноцидке, кейіннен Холокост деп белгілі болған оқиғаға әкелді, нәтижесінде мыңдаған еврей босқындары шығысқа қарай қашқан. Көбінесе олар жапондықтар басып алған Қытайға жетті.

Меморандумдар

1930 жылдары Жапония империясы жазған меморандумдарда нацистік басқыншылықтан қашқан еврей босқындарын жапондықтар бақылауындағы аумаққа орналастыру ұсынылған. Марвин Токайер мен Шварц (жапондықтар осы жоспарды сипаттау үшін қолданған "河豚計画" терминін пайдаланған) түсіндіргендей, олар көптеген еврей босқындарын Маньчжурияға немесе Жапония басып алған Шанхайға қоныстандыруды ұсынды, осылайша еврейлердің күшті экономикалық қабілеттерінен пайда көріп, сондай-ақ АҚШ-ты, әсіресе американдық еврейлерді, Жапонияға саяси қолдау мен экономикалық инвестиция беруге көндіруді мақсат етті. Бұл идеяның бір бөлігі, кем дегенде жапондық жетекшілердің бір бөлігі үшін, Сион ақсақалдарының хаттамасын нағыз құжат деп қабылдауына негізделген. Бірақ еврейлерге қарсы зұлымдық тудырудың орнына, хаттамалар жапондықтарды еврейлерді Жапонияның қуатты одақтастары ретінде қарастыруға итермеледі. Толық жоспарға қоныс аударуды қалай ұйымдастыру, еврейлердің қолдауын – инвестициялар мен қоныс аударушыларды қалай тарту туралы егжей-тегжейлі мәліметтер енгізілген. 1939 жылдың маусым және шілде айларында "Қытайдағы ықпалды еврейлерді манипуляциялау арқылы АҚШ президентінің жақын кеңесінде Жапонияға жақындық тудыру үшін қолданылатын нақты шаралар" және "Еврей капиталын тартуды зерттеу және талдау" меморандумдары Қытайдағы жапондық жоғары лауазымды шенеуніктер тарапынан қаралып, бекітілді. Еврейлер мен американдықтардың қолдауын алу үшін американдық раввиндерін иудаизм мен синтоизмнің ұқсастықтарымен таныстыру, оларды Жапонияға шақырып, өз діндерімен таныстыру үшін АҚШ-қа делегация жіберу жоспарланған. Сондай-ақ, американдық журналистика мен Голливудтың қолдауын алу жолдары ұсынылды. Құжаттардың көп бөлігі қоныстарға арналған, ондағы халық саны 18 000-нан 600 000-ға дейін болуы мүмкін еді. Анықтамаларға қоныстың жер көлемі, инфрақұрылымдық жағдайлар, мектептер, ауруханалар және әрбір халық деңгейі үшін қажетті жабдықтар кірді. Бұл қоныстардағы еврейлерге дінге толық еркіндік, сондай-ақ мәдени және білім беру тәуелсіздігі берілуі тиіс болды. Авторлар тым көп саяси тәуелсіздік беруден сақтанғанмен, қоныс аударушыларды тарту және экономикалық инвестицияларды қамтамасыз ету үшін белгілі бір деңгейде еркіндік қажет деп саналды. Жоспарды бекітуге рұқсат сұраған жапондық шенеуніктер қоныстар тәуелсіз көрінуі мүмкін екенін, бірақ еврейлерді бақылауда ұстау үшін қатаң бақылау орнату қажет екенін талап етті. Олар еврейлердің Сион ақсақалдарының хаттамасында сипатталғандай, көптеген басқа елдерде істегендей, жапон үкіметі мен экономикасына еніп, оларға ықпал етуі немесе басқаруы мүмкін деп қорқып, олардың қызметін қадағалау қажеттігін айтты. Әлемдік еврей қауымдастығы қоныстарды қаржыландырып, қоныс аударушылармен қамтамасыз етуге тиіс болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

Маньчжукода (әлде Маньчжурия деп аталады) халықты орналастыру және Жапонияның индустриясы мен инфрақұрылымын дамытуға көмектесу идеясы шағын топтың жетекшілігімен жүзеге асты, оның негізгі мүшелері капитан Корешиге Инудзука мен капитан Норихиро Ясуэ, олар «еврей сарапшылары» ретінде танымал болды, өнеркәсіпші Йосисуке Айкава және «Маньчжурия фракциясы» деп аталған Қвантун армиясының бірқатар шенеуніктері. Олардың Маньчжукоға еврейлерді тарту шешімі еврей халқының бай екендігі және саяси ықпалы бар деген сенімге негізделді. Якоб Шифф, еврей-американдық банкир, отыз жыл бұрын Жапония үкіметіне Ресей-Жапон соғысында жеңіске жетуіне көмектескен үлкен несиелер ұсынған еді. Сонымен қатар, «Сион ақсақалдарының хаттамалары» кітабының жапон тіліне аударылуы кейбір жапон билігіне еврей халқының экономикалық және саяси күшін, еврей диаспорасының арқасында әлемдегі өзара байланысын жоғары бағалауға әкелді. Еуропалық еврейлерді нацистерден құтқару арқылы Жапония американдық еврейлерден берік және мәңгілік қолдауға ие болады деп есептелді. Алайда, бұл әрқашан осылай болған жоқ. 1917 жылы Ресейдегі большевик революциясынан кейін Жапонияда антисемитизм кеңінен тарады. 1922 жылы Ясуэ мен Инудзука Жапонның Сібірге араласуынан оралды, онда олар Қызыл Армияға қарсы ақ ресейліктерге көмектесті, сол кезде олар алғаш рет хаттамалар туралы білді және еврей халқының күштеріне қызығушылық танытты. 1920 жылдары олар еврейлер туралы көптеген есептер жазды және осы тақырыпты зерттеу үшін Палестинаның Британдық мандатына барып, Хаим Вейцман және Давид Бен-Гурион сияқты еврей басшыларымен сөйлесті. Ясуэ хаттамаларды жапон тіліне аударды. Бұл жоба Жапония Сыртқы істер министрлігінің қызығушылығын тудырды. Жапон елшіліктері мен консулдықтары өз елдеріндегі еврей қауымдастықтарының әрекеттері мен қозғалыстары туралы министрлікке хабарлауды сұрады. Көптеген мәліметтер келіп түсті, бірақ олардың ешқайсысы да жаһандық қастандық жоспарының бар екенін дәлелдемеді. 1931 жылы офицерлер Маньчжурия фракциясымен және бірнеше жапондық әскери шенеуніктермен күш біріктірді, олар полковник Сейширо Итагаки мен подполковник Канжи Ишивара басшылығымен Маньчжурияға жапондық экспансияны итермеледі, бұл Мүкден оқиғасынан бұрын болды. Харбиннің бір миллион халқының ішінде еврейлердің үлесі өте шағын болды. 1920 жылдары 13 000-ға жеткен олардың саны 1930 жылдардың ортасына қарай экономикалық дағдарысқа және Константин Родзаевскийдің ықпалындағы орыс фашистері мен қылмыскерлерінің тобы Саймон Каспеді ұрлап, өлтіруіне байланысты оқиғалардан кейін екі есеге азайды. Маньчжукодағы орыс еврейлеріне заңды мәртебе мен қорғау берілсе де, жапон билігінің Каспенің өліміне қатысты жартылай тергеуі, олар жергілікті ақ орыс қауымын жергілікті күш салғандар ретінде және коммунизмге қарсы көзқарастары үшін қолдауға тырысқандықтан, Харбиндегі еврейлер жапон армиясына сенімсіздікпен қарады. Көптеген адамдар Шанхайға, еврей қауымы антисемитизмге ұшырамаған, немесе Қытайдың ішкі аймақтарына кетіп қалды. 1937 жылы Ясуэ Харбинде еврей басшыларымен сөйлескеннен кейін, Ыбырайым Кауфман Қиыр Шығыс еврей кеңесін құрды, ал келесі бірнеше жылда Харбин мен оның айналасында еврей қоныстарын құру идеясын талқылау үшін көптеген кездесулер өтті. 1938 жылдың наурыз айында Жапон императорлық армиясының генерал-лейтенанты Киичиро Хигучи генерал Хидеки Тоджоға Ресейден келген кейбір еврей босқындарын қабылдауды ұсынды. Неміс наразылығына қарамастан, Тоджо оларды мақұлдады және сол кезде Жапонияның марионеттік мемлекеті болған Маньчжурияға қабылдады. 1938 жылдың 6 желтоқсанында премьер-министр Фумимаро Коноэ, сыртқы істер министрі Хачиро Арита, армия министрі Сейширо Итагаки, теңіз министрі Мицумаса Йонаи және қаржы министрі Шигеаки Икеда «Бес министрлер конференциясында» дилемманы талқылау үшін кездесті. Олар Жапония, Маньчжурия және Қытайдағы еврейлерді қуғынға салуға тыйым салу туралы шешім қабылдады. Бір жағынан, Жапонияның нацистік Германиямен одақтастығы күшейе түсті, еврейлерге көмектесу үшін кез келген әрекет осы қарым-қатынасқа қауіп төндіретін еді. Екінші жағынан, Кристалл түнінен кейін неміс тауарларына еврейлердің бойкоты еврейлердің экономикалық күші мен әлемдік бірлігін көрсетті. Бес министрлер конференциясының тікелей нәтижесі ретінде 14 000–15 000 Шығыс Еуропалық еврейлерге Шанхайдың жапондық кварталында баспана берілді, ал еуропалық кварталдар, керісінше, еврейлерді қабылдамады. Виза ала алмаған 1000 польшалық босқын да Шанхайда баспана алды. Келесі бірнеше жылда есептер мен кездесулерге толы болды, бұл жоспарды жақтаушылардың арасында ғана емес, еврей қауымының өкілдерімен де жүргізілді, бірақ ол ресми түрде қабылданбады. 1939 жылы Шанхай еврейлері Шанхайға енгізілетін еврей босқындарының санын тоқтатуды сұрады, өйткені олардың қауымдастығының оларды қолдау мүмкіндігі шектеулі болды. Стивен Уайз, сол кездегі американдық еврей қауымының ең ықпалды мүшесі және сионистік белсендісі, еврей-жапондық ынтымақтастығына қарсы қатаң пікір білдірді.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде

1939 жылы Кеңес Одағы нацистік Германиямен агрессиясыз келісімге қол қойды, бұл еврейлерді Еуропадан Жапонияға тасымалдауды қатты қиындатты. 1940 жылғы оқиғалар «Фугу жоспарының» кез келген ресми, ұйымдасқан түрде орындалуының мүмкін еместігін одан әрі нығайтты. КСРО Балтық елдерін аннексиялап, Еуропадан қашуға тырысатын еврейлердің мүмкіндіктерін одан әрі шектеді. Жапон үкіметі Германия мен Италиямен үшжақты келісімге қол қойып, Токиодан жоспарға ресми көмек алу мүмкіндігін толығымен жойды. Осыған қарамастан, Литваның Каунас қаласындағы Жапония консулы Чиуне Сугихара Токиодан келген бұйрыққа қарамастан, қашып келген еврейлерге транзиттік визалар беруді бастады. Бұл оларға Жапонияға барып, соңғы бағытына – Нидерландының Кюрасао колониясына жету үшін шектеулі уақытқа тұруға мүмкіндік берді. «Кюрасао визасы» деп аталатын визаларды голланд консулы Ян Звартендейк шығарды, ол еврей босқындарына қашуға мүмкіндік беру үшін консулдық ережелерді бұзды. Мыңдаған еврейлер Сугихара мен Звартендейктен немесе осыған ұқсас жолдармен виза алды. Кейбіреулері тіпті Сугихара жазған визаны қолмен көшіріп алды. Кеңес үкіметінен шығу визасын алғаннан кейін көптеген еврейлерге Транссибір теміржолы арқылы Ресейден өтіп, Владивостоктан Цуругаға қайықпен барып, ақырында Жапонияның Кобе қаласында қоныстанды. 1941 жылдың жазында Жапон үкіметі осындай ірі қалада және маңызды әскери және сауда порларының жанында көптеген еврей босқындарын ұстаудан алаңдады. Сондықтан Кобедегі еврейлерді Жапония басып алған Шанхайға көшіру туралы шешім қабылданды. Босқындар келгенге дейін Кобеде тұрғандарға ғана қала беруге рұқсат етілді. Германия агрессиясыздық келісімін бұзып, КСРО-ға соғыс жариялады, бұл Ресей мен Жапонияны ықтимал жауларға айналдырып, Владивостоктан Цуругаға бағытталған кемелерді тоқтатты. Бірнеше айдан кейін, 1941 жылдың желтоқсан айында Перл-Харборға шабуылдан кейін Жапония Шанхайды толық басып алды. Англо-американдық «Жаумен сауда» заңына байланысты американдық еврейлерден ақшалай көмек және барлық байланыс үзілді, ал Бағдадтың бай еврейлері, олардың көпшілігі британдықтар болып табылды, жау азаматтары ретінде ұсталды. АҚШ Қаржы министрлігі Шанхайдағы еврей босқындарына жіберілген байланыс пен көмекке қатысты икемді болды, бірақ американдық еврей ұйымдары көмек көрсетті. 1941 жылы нацистік Гестапоның Оберштурмбаннфюхері (лейтенант-полковник) Йозеф Майзингер, «Варшаваның қасабы» ретінде танылған, Гестапоның Токиодағы неміс елшілігімен және Жапон императорлық армиясының Kenpeitai әскери полициясымен байланыс ретінде әрекет етіп, жапондықтарға Австрия мен Германиядан қашып келген және жапондықтар басып алған Шанхайда тұратын шамамен 18 000-20 000 еврейлерді «жоюға» немесе құлдыққа түсіруге ықпал етуге тырысты. Оның ұсыныстары Янцзы өзенінің дельтасындағы Чонгмин аралында концлагерь құруды немесе Қытай жағалауындағы жүк кемелерінде аштыққа ұшыратуды қамтыды. Шанхайды басқарған жапон адмиралы Майзингердің қысымына мойын бұрмады. Алайда жапондықтар Шанхайдың Хонгкев ауданында гетто салды (бұл 1939 жылы Токиода жоспарланған), бұл Манхэттеннен екі есе көп халқы бар, оны ресми Канох Гояның басшылығындағы жапондық сарбаздар қатаң оқшаулады және еврейлерге арнайы рұқсатсыз шығуға тыйым салынды. Шанхай геттосында 2000-ға жуық еврей қаза тапты. Жапон үкіметі Майзингердің өтініштерін қабылдамады және оның бақылауында болған еврейлерді ешқашан қуғынға түспеді. Жапонияға, Қытайға және Маньчжукоға кіретін және тұратын еврейлерге басқа шетелдіктермен бірдей қаралатын болды, ал Харбиндегі жапондық шенеуніктер бір рет Гитлерге қарсы орыс еврей газеттерінің шабуылына қатты ренжіді, сондықтан неміс консулдығының ресми шағымын елемеді. «Япониялықтар, нацистер және еврейлер» кітабында доктор Дэвид Кранцлер Жапонияның ұстанымы ақырында еврейлерді қолдауға бағытталған екенін айтады. Бес министрлердің конференциясынан кейінгі алты ай ішінде халықаралық елді мекенге кіруге қойылған шектеулер жеңілдетілді, мысалы, виза немесе ешқандай құжаттың қажеттілігі болмады, бұл 15 000 еврей босқынының Шанхайдың жапон секторына кіруіне мүмкіндік берді. Жапон саясаты бойынша Жапонияға, Қытайға және Маньчжукоға кіретін және тұратын еврейлерге басқа шетелдіктермен бірдей қаралатын болады. 1943 жылдан бастап Шанхай еврейлері 100 000 қытай тұрғынымен бірге 40 блоктан тұратын «Азаматсыз босқындарға арналған белгіленген аймақты» бөлісті. Көптеген еврейлердің жағдайы жақсы болды, тіпті Шанхай тұрғындарынан да жақсырақ. Гетто ашық болды және қоршау сымдары болған жоқ, еврей босқындары аймақтан шығуға рұқсат алатын болды. Алайда, соғыс аяқталуға бірнеше ай қалғанда, геттодағы радиостанцияны жою мақсатымен одақтас авиациясы бомбалады, нәтижесінде еврейлер мен қытайлар қаза тапты.

Жапонияның сионизмді қолдауы

Жапонияның мақұлдауы 1918 жылдың желтоқсанында Шанхай сионистік қауымдастығына үкіметтің "сионистердің Палестинада Ұлттық еврей Отаны құруға деген ниетін білгеніне қуанғанын" білдіретін хабарлама арқылы келді. Онда: "Жапония сіздердің [сионистік] ұмтылыстарыңыздың іске асуына қолдау көрсетеді" делінген. Бұл 1919 жылғы қаңтарда Чинда Сутемидің Хаим Вейцманға Жапон императорының атынан жолдаған хатында одан әрі нақтыланды: "Жапон үкіметі Палестинада еврей халқының Ұлттық үйін құруға бағытталған сионистік ұмтылысты қуана ескереді және олар осындай ниетті ұсынылған негізде іске асыруға ықыласпен қарайды". Жапония Қытайдағы Шандун түбегіне британдық бақылауды мақұлдағандығы үшін Палестинадағы британдық саясатты мойындады. Учимура Кандзо (1861–1930), Нитобе Инадзо (1862–1933), Кенжиро Токутоми (1868–1927) және Токио университетінің отаршылдық саясат профессоры Тадао Янаихара (1893–1961) сияқты ықпалды жапон зиялылары да қолдау көрсетті. Янаихара мәлімдеме жасады: "Сионистік қозғалыс – еврейлердің Ұлттық мәдениет орталығын құру үшін көшіп-қону және қоныстандыру құқығын қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттен артық емес", – деп, еврейлердің Ұлттық үй іздеуіне берілген ерекше қорғанысты қорғады, өйткені "сионистік мәселе ұлттық мемлекетке лайық ұлттық проблеманы құрайды" деп сенді. Ол сионистік жобаны, соның ішінде ауыл шаруашылығының кооперативтік қоныстарын Жапония үлгі алатын нәрсе ретінде қарастырды. 1936 жылы Маньчжурияға жаппай көшіп бару жоспарлары туралы жапон үкіметінің жоғары деңгейдегі есебінде Палестинадағы еврейлер мен арабтар арасындағы этникалық қақтығысқа сілтеме жасалды, оны болдырмау керек болған жағдай ретінде қарастырды. Бұл ықпалды жапон саясаткерлері мен институттары сионистік кооперативтік ауыл шаруашылығының формаларын жапондықтардың үлгі тұтуы тиіс үлгі ретінде көрсетті. 1940 жылға қарай, жапондықтар басып алған Маньчжурияда 17 000 еврей босқынына пана берілді, олардың көпшілігі Шығыс Еуропадан келген. Ясуэ, Инудзука және басқа да жанашыр дипломаттар Маньчжурия мен Шанхайдағы еврей босқындарын оларға көрсетілген жағдайлар үшін пайдалануды жоспарлады. Жапондық ресми тұлғалар американдық еврейлердің Американың Қиыр Шығыс саясатына әсер етіп, оны бейтарап немесе Жапонияға жақын етуіне, сондай-ақ Маньчжурияның өнеркәсіптік дамуы үшін қажетті еврей капиталын тартуына үміттенді. Соғыстан кейін, 1952 жылы Жапон үкіметінің Израильмен толық дипломатиялық қарым-қатынасты мойындауы Азия елдері арасындағы маңызды қадам болды.

Маңыздылығы

Шамамен 24 мың еврей Холокосттан Жапония арқылы көшіп бару арқылы немесе Жапонияның еврейлерге көбірек бейімділігіне байланысты саясатымен тікелей жапон үкіметінің бастығында өмір сүріп құтылды. Бұл күтілген 50 мың адамға жетпесе де, келгендердің Жапон экономикасына үлес қосатын күтілген байлығы болмады, алайда жоспардың табысы қазір жақсы есте сақталады. 1985 жылы Израиль үкіметі Чиунэ Сугихараға «Ұлттардың Адалдары» құрметті атағын берді. Сонымен қатар, бүгінгі күні ең ірі раввиндік оқу орталықтарының бірі және Холокосттан аман қалған жалғыз еуропалық ешива – Мир Ешива осы оқиғалардың нәтижесінде сақталды. Корешиге Инудзуканың нацистік Еуропадан еврей босқындарын құтқаруға жасаған көмегін АҚШ-тың Православ Раввиндерінің Одағы мойындады, бұл оны соғыс қылмыскері ретінде сотталудан сақтап қалды. Ол Жапония-Израиль қауымдастығын құрып, 1965 жылы қайтыс болғанға дейін оның президенті болды.

Халықтық есептер

Жапондықтар еврей мемлекеті немесе еврей автономиялық аймағы туралы ойлағандығын көрсететін аз ғана дәлел бар, бұл 1934 жылы еврей автономиялық облысын құрған КСРО-дан өзгеше. 1979 жылы раввин Марвин Токайер мен Мэри Шварц «Фугу жоспары» атты кітап жазды. Бұл жартылай көркемделіп жазылған еңбекте Токайер мен Шварц 1930 жылдардағы меморандумдарға «Фугу жоспары» деген ат қойды. Олар бұл жоспардың, оны қолдаушылары тәуекелді, бірақ Жапония үшін әлеуетті пайдалы деп қарастырған, япон тіліндегі уытты балық – фугу сөзімен аталғанын айтады, егер дұрыс дайындалмаса, ол өлімге әкелуі мүмкін. Алайда, 1940 жылы үш тарапты келісімге қол қойылған және басқа да оқиғалар оның толық іске асырылуына тосқауыл қойды. Иерусалимдегі Еврей университетінің профессоры Бен Ами Шиллони Токайер мен Шварц өздерінің мәлімдемелеріне негіз болған мәлімдемелер контекстен шығарылғанын және олар қолданған аударманың кемшіліктері болғанын растады. Шиллонидің пікірін Киёко Инудзука (Корешиге Инудзуканың әйелі) де қолдайды. «Жүдейлер мен жапондықтар: табысты шет елдіктер» еңбегінде ол жапондықтардың еврей мемлекеті немесе еврей автономиялық аймағын құруды ойластырған-ақ қойғанын сұраққа салды.