Кіріспе

Пакистанда мемлекеттік лауазымдарға саяси сайлаулар

1947 жылы құрылғаннан бері Пакистанда федералдық үкімет тең емес құрылымда болды және ол федералды парламенттік демократиялық республика болып табылады. Ұлттық деңгейде Пакистан халқы екі палаталы заң шығарушы орган – Пакистан Парламентін сайлайды. Парламент тікелей сайланатын Төменгі палата – Ұлттық жиналыстан және провинциялық заң шығарушылар сайлайтын Жоғарғы палата – Сенаттан тұрады. Үкімет басшысы, Премьер-министр, Ұлттық жиналыстың көпшілік мүшелерімен сайланады, ал мемлекет басшысы (және рәсімдік тұлға), Президент, Парламент екі палатасы мен төрт провинциялық жиналыстардан құралған Сайлаушылар алқасымен сайланады. Ұлттық парламент пен провинциялық жиналыстардан басқа, Пакистанда бес мыңнан астам сайланған жергілікті өкімет органдары бар. Пакистанның Сайлау комиссиясы – тағайындалған және белгіленген Бас сайлау комиссары төрағалық ететін конституциялық институт, жалпы сайлауды қадағалайды. Пакистан Конституциясы VIII бөлімнің 2-тарауында және түрлі түзетулерде жалпы сайлаудың қалай өткізілетінін (негізгі көлемінде) анықтайды. Көп партиялық жүйе қолданылады, Ұлттық жиналыс 342 орыннан және Сенат 100 орыннан (FATA бірігуінен кейін) төрт провинциядан сайланатын мүшелерден тұрады. Конституцияға сәйкес, жалпы сайлау Ұлттық жиналыстың өкілеттік мерзімі аяқталғанда немесе таратылғанда әр бес жылда бір рет өткізіледі, ал сенаторлық сайлаулар алты жыл мерзімге мүшелерді сайлау үшін өткізіледі. Заң бойынша, Ұлттық жиналыстың өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін екі ай ішінде жалпы сайлау өткізілуі тиіс.

Өткен сайлаулар

1947-1958 жылдар аралығында Пәкістанда ұлттық деңгейде тікелей сайлаулар өткізілмеді. Провинциялық сайлаулар кейде өткізілді. Батыс Пәкістанның провинциялық сайлауы «сайлаушыларға жасалған фарс, мазақ және алаяқтық» деп сипатталды. Тәуелсіздік алғаннан кейін елде өткен алғашқы тікелей сайлау 10-20 наурыз аралығында Пәнджаб провинциялық мәжілісі үшін өтті. 189 орынға 939 кандидат қатысты, ал қалған орындар қарсылықсыз толтырылды. Жеті саяси партия жарысқа қатысты. Сайлау жалпыға бірдей негізде өткізілді, онда шамамен бір миллион сайлаушы қатысты. Сайлауға қатысу төмен болды: Лахорда сайлауға қатысушылар саны 30 пайызды құрады, ал Пәнджабтың ауылдық аймақтарында бұл көрсеткіш одан да төмен болды. 1951 жылдың 8 желтоқсанында Солтүстік-Батыс шекаралық провинцияда провинциялық заң шығарушы органына сайлау өтті. Пәкістанның сайлау тарихында қайталану үлгісі бойынша, жеңілгендердің көпшілігі жеңімпаздарды сайлауды бұрмалау және қалжыңдауда айыптады. Сол сияқты, 1953 жылдың мамырында Синд провинциялық заң шығарушы органына сайлаулар өтті, және олар да алаяқтыққа толы болды. 1954 жылдың сәуірінде Шығыс Пәкістанның заң шығарушы ассамблеясына жалпы сайлаулар өтті, онда Пәкістан Мұсылман Лигасы пан-бенгалиялық ұлтшыл Біріккен майдан одағына ұтылып қалды. Шығыс Пәкістанның сол кездегі премьер-министрі Нұрұл Әмин өзінің Меменсинг ауданындағы Нандайл сайлау округінде студенттік көшбасшы және тіл қозғалысының ардагері Халеке Наваз Ханға қарсы парламенттік орыннан айырылды. Нұрұл Әминнің «Біріккен майдан» одағының жас өкіліне ұтылуы ПМЛ-ді сол кездегі Шығыс Пәкістанның саяси кеңістігінен шығарып тастады. 1970 жылғы Пәкістанның жалпы сайлауы – Пәкістанның Британдық Үндістаннан тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы тікелей жалпы сайлау. Он жылдық күрес соңында әскери үкімет демократиялық жолмен сайланған лауазым иелеріне билікті беруге мәжбүр болды. Шығыс Пәкістанда сайлау Пәкістан халқының 55 пайызын құраған бенгал азаматтарының өзін-өзі басқаруы туралы референдум ретінде ұсынылды, олар әлі күнге дейін Батыс Пәкістан азаматтарымен салыстырылатын құқықтарға ие болмаған. Сайлауда 313 орынның 167-сі Әуәми Лигасына тиді, ал Шейх Мүжибур Рахман Пәкістанның алғашқы демократиялық жолмен сайланған премьер-министрі болды. Бірақ оппозиция басшысы Зұлфиқар Әли Бхуттоның өтініші бойынша әскери үкімет сайланған парламентке билікті беруден бас тартты, бұл Бангладеш азаттық соғысының басталуына себеп болды. + Әскери үкімет кезінде жалпы сайлауда саяси партиялардың көрсеткіштері Саяси партиялар 1970 1985 Әуәми Лигасы (АЛ) Пәкістан Халық Партиясы (ПХП) Жамаат-и Ислами (ЖИ) Пәкістан Мұсылман Лигасы (ПМЛ) ПМЛ (Кеңес) (ПМЛ К) Жамият Улемасы (ЖУ) ПМЛ (Конвенция) (ПМЛ (К)) Ұлттық Әуәми Партиясы (Вали) (НАП(В)) Пәкістан Демократиялық Партиясы (ПДП) Тәуелсіздер Жалпы орындықтар Мемлекеттік парламенттегі жалпы орындықтар 300 200 Бас сайлау комиссары Абдус Саттар Карам Иллахи Чохан Президент кезінде сайлаулар Яхья Хан Зия-ұл-Хак Сайлауға қатысу 63,0% 52,9% 1985 жылғы жалпы сайлаулар партиялық емес болды, бірақ көптеген технократтар бір партиядан екіншісіне жатты.

Барлық деректер мен есептеулер Пәкістан Сайлау комиссиясымен ашық қолжетімділік ретінде ұсынылған.

1977 жылдан 2013 жылға дейінгі жалпы сайлаулар

Шығыс Пәкістан азат етілгеннен кейін елде демократия қайта орнады. 1977 жылы жалпы сайлаулар өтті, бірақ оңшыл ПНА-ның сайлау кезіндегі зорлық-зомбылықтарына байланысты әскери жағдай солтүстікке бағытталған ППП-ға қарсы күшін арттырды. 1988 жылы тағы да жалпы сайлау өтті, нәтижесінде ППП билікке келді, бірақ елдегі тәртіпсіздік жағдайларына байланысты екі жылдан кейін қызметтен босатылды. 1990 жылы өткен жалпы сайлауда оңшыл альянс үкімет құрды, алайда 1993 жылы альянс ыдырағаннан кейін үкімет құлатылды. 1993 жылғы жалпы сайлауда ППП парламентте көпшілік дауыс жинап үкімет құрды. Премьер-министр Беназир Бхутто өзінің кезеңінде білім беру, қорғаныс, сыртқы саясатты нығайту және ішкі бағдарламаларын іске асыру үшін белсенді саясат жүргізді. Қатал риторикасына қарамастан, премьер-министр Бхуттоның туған провинциясы Синдтегі беделі төмендеді және кіші інісінің қайтысынан кейін қолдауын жоғалтты. Елдегі жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлық оқиғалары оның имиджіне нұқсан келтірді және 1996 жылы өзі таңдаған президенттің бұйрығымен қызметтен алынды. 1997 жылғы жалпы сайлауда орталық-оңшыл Пәкістан Мұсылман Лигасы (Н), немесе ПМЛ (Н), елде бірегей мандат пен парламентте басымдыққа ие болды. 1998 жылы Шәрифтің танымалдығына және 1999 жылы бейбітшілікке бағытталған халықтық бастамаларына қарамастан, генерал Мүшәрраф Шәрифке қарсы қастандық жасады, оны ұшақты қадағалауда айыптап, әскери сотта терроризм тақырыбын көтерді, осылайша Шәрифтің үкіметі аяқталды. Жоғарғы соттың бұйрығымен генерал Мүшәрраф 2002 жылы жалпы сайлау өткізді, бұл Шәриф пен Беназир Бхуттоның мемлекеттік қызметте қалуына кедергі келтірді. 2002 жылы Зафарұлла Джамали премьер-министр болды, ал 2004 жылы ол Шаукат Азизге қызметін табыс етті. АҚШ-тағы 9/11 шабуылдарынан кейін және Мүшәррафтың Ауғанстандағы американ соғысын қолдау саясаты оның елдегі беделін одан әрі төмендетті. Сот жүйесін таратуға жасаған сәтсіз әрекеті кезінде Мүшәрраф биліктен құлады. 2008 жылғы жалпы сайлауда ППП солшыл альянстың көмегімен Мүшәррафқа қарсы оппозицияны нығайтты, бірақ ол электр қуатының үзілісі, құқық тәртібінің нашарлауы, сыртқы саясат мәселелері және нашар экономикалық көрсеткіштермен күресті. 2013 жылы өткен сайлауда ПМЛ (Н) Ұлттық Ассамблеяда 166 орын жеңіп алып, үкімет құрды. 1977 жылдан бергі жалпы сайлаулардағы саяси партиялардың көрсеткіштері:

Саяси партиялар | 1977 | 1988 | 1990 | 1993 | 1997 | 2002 | 2008 | 2013
---|---|---|---|---|---|---|---|---
ППП | 155 | 93 | 45 | 89 | 18 | 81 | 124 | 42
ПМЛ (Н) | 8 | 54 | 106 | 73 | 137 | 19 | 91 | 166
Мүттахида Қауми қозғалысы (П) | 0 | 13 | 15 | 0 | 12 | 17 | 25 | 18
Әуми Ұлттық партиясы (АҰП) | 17 | 2 | 6 | 3 | 10 | 0 | 13 | 1
Жамият Улемасы мен Ислам (Ф) (ЖИУИ) (Ф) | 0 | 7 | 6 | 0 | 2 | 0 | 0 | 10
Пәкістан Техрик және Инсаф (ПТИ) | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 | 0 | 35
ПМЛ (Q) | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 118 | 54 | 2
Жамият Ислами (ЖИ) | 11 | 1 | 6 | 3 | 0 | 63 | 0 | 3
Тәуелсіздер/Басқалар | 8 | 38 | 30 | 42 | 28 | 36 | 21 | 28
Сайлаудан кейін Үкімет | | ППП | ПМЛ (Н) | ППП | ПМЛ (Н) | ПМЛ (Q) | ППП | ПМЛ (Н)

Барлық мәліметтер мен есептеулер Пәкістан Сайлау комиссиясының ашық деректерінен алынған. Барлық сайлаулар жеке сайлау жүйесі бойынша өтті, 1990 жылғы сайлауда шетелдік бақылаушылар растаған дауыс берудің бұрмалануы туралы айыптаулар болды. "MQM" 1988 жылғы сайлауда "Мухажир Кауми Махаз" деген атпен қатысты және 1993 жылғы сайлауға бойкот жариялады.

2008 жылғы жалпы сайлау

Бұл сайлауда Халық партиясы (PPP) және Пәкістан Мұсылман Лигасы (Наваз) (PML N) үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Олар сайлау қорытындысына жауап ретінде Бхурбан келісіміне қол қойды. Сайлау 2008 жылдың 18 ақпанында Пәкістанда өтті, бұл 8 қаңтардан кейінге шегерілді. Бастапқы мақсаты – Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясының мүшелерін, Меджлис-е Шураның (елдің парламенті) төменгі палатасын сайлау болатын. Пәкістанның екі негізгі оппозициялық партиясы – PPP және PML (N) сайлауда көпшілік орындарды жеңіп алды. PPP және PML (N) Юсуф Раза Гилланиді Пәкістанның премьер-министрі етіп тағайындап, жаңа коалициялық үкімет құрды. Сайлаудан кейін Первез Мүшәрраф процестің еркін және әділ өткенін мойындады. Ол PML (Q) партиясының жеңілгенін қабылдап, жаңа парламентпен ынтымақтастыққа уәде берді. Сайлауға қатысқан сайлаушылардың саны 35 170 435 адамды құрады (44%). 28 орынға (23 провинциялық және 5 ұлттық) қайта сайлау бірнеше рет кейінге шегерілді, олардың көпшілігі 2008 жылдың 26 маусымында өтті.

Партиялар | Дауыс | % | Сайланған орындар | Қорталған орындар (әйелдер) | Қорталған орындар (ұлт өкілдері) | Барлығы | Пайыздық үлес
---|---|---|---|---|---|---|---
Пәкістан Халық Партиясы | 10 606 486 | 30.6% | 97 | 23 | 41 | 24 |
Пәкістан Мұсылман Лигасы (Н) | 6 781 445 | 19.6% | 71 | 17 | 39 | 1
Пәкістан Мұсылман Лигасы (Q) | 7 989 817 | 23.0% | 42 | 10 | 25 | 4
Мұттахида Қауми Қозғалысы | 2 507 813 | 7.4% | 19 | 5 | 12 | 5
Авами Ұлттық Партиясы | 700 479 | 2.0% | 10 | 3 | 0 | 13
Муттахида Маджлис-е Амал Пәкістан | | | | | | |
Жамият Улема-и Ислам (F) | 772 798 | 2.2% | 6 | 1 | 0 | 7
Пәкістан Мұсылман Лигасы (F) | | | 4 | 1 | 0 | 5
Пәкістан Халық Партиясы (Шерпао) | 140 707 | 0.4% | 1 | 0 | 0 | 1
Ұлттық Халық Партиясы | | | 1 | 0 | 0 | 1
Бәлужстан Ұлттық Партиясы (Авами) | | | 1 | 0 | 0 | 1
Тәуелсіздер | | | 18 | 0 | 0 | 18

Барлығы (қатысу 44%) | 34 665 978 | 100% | 270 | 60 | 103 | 40

Ескерту: Теҳрик-е Инсаф, Жамаат-е Ислами, Жамият Улема-и Пәкістан, Теҳрик-е Жафария Пәкістан және Жамият Әхле Хадис Паштунхва Милли Авами Партиясы сайлауға қатыспады.

Дерек көзі: Пәкістан Сайлау Комиссиясы, Election Pakistan: 2008 General Elections Adam Carr's Electoral Archive.

Пәкістанның сайлау комиссиясы

Сайлау өткізу міндеттері Пәкістан Конституциясында белгіленген. 1956 жылы құрылған Пәкістанның сайлау комиссиясы Парламент палаталарына, төрт провинциялық мәжілістерге сайлау өткізу және заңмен белгіленген немесе Парламент заң қабылдағанға дейін басқа да мемлекеттік лауазымдарға сайлау мақсатында жұмыс істейді. Сайлау комиссиясы Бас сайлау комиссарынан (ол Жоғарғы соттың судьясы немесе зейнеткер судьясы, кем дегенде 20 жыл қызмет еткен немесе BPS 22 дәрежесінде зейнеткерлікке шыққан азамат немесе технократ) және әр төрт провинциядан тағайындалған төрт мүшеден тұрады, олардың әрқайсысы төрт провинцияның жоғары соттарының судьясы болып табылады; барлығы президенттің конституциялық тағайындауымен бекітіледі. Президент төрт провинцияның жоғары соттарының бас судьяларымен және Бас сайлау комиссарымен кеңескеннен кейін Сайлау комиссиясының тағайындалған мүшелерін конституциялық түрде бекітеді.

Парламентке мүшелікке қойылатын талаптар

Пәкістан азаматы болып табылатын, 1974 жылғы Сайлаушылар тізімі заңына сәйкес кез келген сайлаушылар тізілімінде тіркелген, Ұлттық/Облыстық мәжілістерге қатысу үшін 25 жастан кем емес, ал Сенатқа қатысу үшін 30 жастан кем емес, ізгі мінезді, исламдық тыйымдарды бұзбайтын, ислам дінінің негіздері мен амалдарына жеткілікті білімі бар, исламның міндетті талаптарын орындайтын және ірі күнәлардан сақтанатын, ақылды, турашыл және ысырапқор емес, адал және сенімді, әдепсіздікке қатысты қылмыс жасағаны немесе жалған куәлік бергені үшін сотталмаған, Пәкістан құрылғаннан кейін елдің тұтастығына қарсы әрекет етпеген немесе Пәкістан идеологиясына қарсы шықпаған, жоғары білімі бар адам сайлауға түсе алады және Парламент немесе Облыстық мәжіліс депутаты бола алады.

Сайлаушылардың біліктілігі

Пакистан азаматы болып табылатын, тізімдер жасалған немесе жаңартылған жылдың қаңтар айының бірінші күнінде 18 жасқа толып, құзыретті сот шешімімен ақыл-есі кем делінбеген, сондай-ақ сол сайлау округінің тұрғыны болып тіркелген немесе саналатын адам, өзін сол сайлау округінде сайлаушы ретінде тіркеуге құқылы. Дауыс беру тізіміне тіркелген азаматтар ғана дауыс беруге қабілетті.