Кіріспе
Verbascum thapsus өсімдік түрі, ірі жусан, үлкен жусан немесе қарапайым жусан – Еуропа, Солтүстік Африка және Азияға тән, Америка мен Австралияға әкелінген жусан түрі. Ол 2 метрден аса биіктікке жете алатын екі жылдық өсімдік. Оның кішкентай, сары гүлдері биік сабақта тығыз орналасқан, ал сабақ жапырақтардың ірі розеткасынан өседі. Өсімдік кең ауқымды ортада өседі, бірақ жақсы жарықтанған, бұзылған топырақтарды артық жақсы көреді, онда топыраққа жарық түскеннен кейін көп ұзамай пайда болады. Бұл ұзақ өмір сүретін тұқымдардың топырақ тұқымдық қорында сақталуының нәтижесі. Бұл көптеген тұқымдарды өндіру арқылы тарайтын, қоңыржай аймақтарда жабайылануға бейімделген, көп тараған арамшөп. Одан бояу және шамдар жасауға қолданылған. Жапырақтары ірі, 50 см-ге дейін жетеді. Екінші жылғы өсімдіктер әдетте 1–2 метр биіктіктегі бір ғана тармақталмаған сабақ шығарады. Дегенмен, Қытайдың шығыс бөлігінде оның биіктігі 1,5 метрге дейін жететіні хабарланған. Сабақтардың қалың қабығы жапырақтарға күміс түс береді. Түрдің хромосомалық саны 2n = 36. Гүлдегеннен және тұқымды таратудан кейін сабақ пен жемістер қыста сақталады. Өсімдік 6 мм (0,24 дюйм) диаметріндегі жұмыртқа тәрізді капсулаларды шығарады, олар екі жарық арқылы ашылады. Әр капсулада көптеген ұсақ, қоңыр тұқымдар болады, олардың диаметрі 1 мм (0,04 дюйм) аз. Бұл өсімдік ежелгі Тунис қаласы Тапсуспен байланысты. Сол кезде типтік үлгі көрсетілмеген, себебі бұл практика тек 19 ғасырда пайда болды. Лектотип (түпнұсқа материалдың арасынан таңдалған типтік үлгі) белгіленгенде, ол Линейдің гербарийінің 242.1 нөміріндегі V. thapsus үлгісіне тағайындалды. Бұрын бұл түр Verbascum туысының типтік түрі ретінде тағайындалған болатын. Еуропалық өсімдіктер айқын фенотиптік вариацияны көрсетеді, ал Америкаға әкелінген популяцияларда вариация аз.
Verbascum thapsus, the great mullein, greater mullein or common mullein, is a species of mullein native to Europe, northern Africa, and Asia, and introduced in the Americas and Australia. It is a hairy biennial plant that can grow to 2 m tall or more. Its small, yellow flowers are densely grouped on a tall stem, which grows from a large rosette of leaves. It grows in a wide variety of habitats, but prefers well lit, disturbed soils, where it can appear soon after the ground receives light, from long lived seeds that persist in the soil seed bank. It is a common weedy plant that spreads by prolifically producing seeds, and has become invasive in temperate world regions. It has been used to make dyes and torches. The leaves are large, up to 50 cm long. The second year plants normally produce a single unbranched stem, usually 1–2 m tall. In the eastern part of its range in China, it is, however, only reported to grow up to 1.5 m tall. The tall, pole like stems end in a dense spike of flowers This cover is particularly thick on the leaves, giving them a silvery appearance. The species' chromosome number is 2n = 36. After flowering and seed release, the stem and fruits usually persist in winter, The plant produces small, ovoid (6 mm, 0.24 in) capsules that split open by way of two valves, each capsule containing large numbers of minute, brown seeds less than 1 mm (0.04 in) though it is often assimilated to the ancient Tunisian city of Thapsus. At the time, no type specimen was specified, as the practice only arose later, in the 19th century. When a lectotype (type selected amongst original material) was designated, it was assigned to specimen 242.1 of Linnaeus' herbarium, the only V. thapsus specimen. The species had previously been designated as type species for Verbascum. European plants exhibit considerable phenotypical variation, Introduced American populations show much less variation. |
!Hybrid name
!Otherparent species
!Notes
|
|V. × duernsteinense Teyber
|V. speciosum
|
|
|V. × godronii Boreau
|V. pulverulentum
|
|
|V. × kerneri Fritsch
|V. phlomoides
|
|
|V. × lemaitrei Boreau
|V. virgatum
|
|
|V. × pterocaulon Franch. |V. blattaria
|
|
|V. × thapsi L.
|V. lychnitis
|syn. V. × spurium W. D. J. Koch, may be anomen ambiguum
|
|V. × semialbum Chaub. |V. nigrum
|
|
|none
|V. pyramidatum
|
|}
The three usually recognized subspecies are:
V. t. thapsus; type, widespread. V. t. crassifolium (Lam.) Murb. ; Mediterranean region and to 2000 metres in southwestern Austria. In V. t. crassifolium, the hairiness is less dense and often absent from the upper part of the anthers, while lower leaves are hardly decurrent and have longer petioles. In V. t. giganteum, the hairs are densely white tomentose, and lower leaves are strongly decurrent. V. t. crassifolium also differs from the type in having slightly larger flowers, which measure 15–30 mm wide, whereas in the type, they are 12–20 mm in diameter. The plant is also parent to several hybrids (see table). Of these, the most common is V. × semialbum Chaub. (× V. nigrum).
!Гибридтік атау
!Басқа ата-аналар түрі
!Ескермелер
|
|V. × duernsteinense Teyber
|V. speciosum
|
|
|V. × godronii Boreau
|V. pulverulentum
|
|
|V. × kerneri Fritsch
|V. phlomoides
|
|
|V. × lemaitrei Boreau
|V. virgatum
|
|
|V. × pterocaulon Franch.
|V. blattaria
|
|
|V. × thapsi L.
|V. lychnitis
|sin. V. × spurium W. D. J. Koch, екіұшты болуы мүмкін
|
|V. × semialbum Chaub.
|V. nigrum
|
|
|ештеңе жоқ
|V. pyramidatum
|
Verbascum thapsus, the great mullein, greater mullein or common mullein, is a species of mullein native to Europe, northern Africa, and Asia, and introduced in the Americas and Australia. It is a hairy biennial plant that can grow to 2 m tall or more. Its small, yellow flowers are densely grouped on a tall stem, which grows from a large rosette of leaves. It grows in a wide variety of habitats, but prefers well lit, disturbed soils, where it can appear soon after the ground receives light, from long lived seeds that persist in the soil seed bank. It is a common weedy plant that spreads by prolifically producing seeds, and has become invasive in temperate world regions. It has been used to make dyes and torches. The leaves are large, up to 50 cm long. The second year plants normally produce a single unbranched stem, usually 1–2 m tall. In the eastern part of its range in China, it is, however, only reported to grow up to 1.5 m tall. The tall, pole like stems end in a dense spike of flowers This cover is particularly thick on the leaves, giving them a silvery appearance. The species' chromosome number is 2n = 36. After flowering and seed release, the stem and fruits usually persist in winter, The plant produces small, ovoid (6 mm, 0.24 in) capsules that split open by way of two valves, each capsule containing large numbers of minute, brown seeds less than 1 mm (0.04 in) though it is often assimilated to the ancient Tunisian city of Thapsus. At the time, no type specimen was specified, as the practice only arose later, in the 19th century. When a lectotype (type selected amongst original material) was designated, it was assigned to specimen 242.1 of Linnaeus' herbarium, the only V. thapsus specimen. The species had previously been designated as type species for Verbascum. European plants exhibit considerable phenotypical variation, Introduced American populations show much less variation. |
!Hybrid name
!Otherparent species
!Notes
|
|V. × duernsteinense Teyber
|V. speciosum
|
|
|V. × godronii Boreau
|V. pulverulentum
|
|
|V. × kerneri Fritsch
|V. phlomoides
|
|
|V. × lemaitrei Boreau
|V. virgatum
|
|
|V. × pterocaulon Franch. |V. blattaria
|
|
|V. × thapsi L.
|V. lychnitis
|syn. V. × spurium W. D. J. Koch, may be anomen ambiguum
|
|V. × semialbum Chaub. |V. nigrum
|
|
|none
|V. pyramidatum
|
|}
The three usually recognized subspecies are:
V. t. thapsus; type, widespread. V. t. crassifolium (Lam.) Murb. ; Mediterranean region and to 2000 metres in southwestern Austria. In V. t. crassifolium, the hairiness is less dense and often absent from the upper part of the anthers, while lower leaves are hardly decurrent and have longer petioles. In V. t. giganteum, the hairs are densely white tomentose, and lower leaves are strongly decurrent. V. t. crassifolium also differs from the type in having slightly larger flowers, which measure 15–30 mm wide, whereas in the type, they are 12–20 mm in diameter. The plant is also parent to several hybrids (see table). Of these, the most common is V. × semialbum Chaub. (× V. nigrum).
Осы түрдің үш танылған подвиді бар:
V. t. thapsus; типтік, кең таралған. V. t. crassifolium (Lam.) Murb.; Жерорта теңізі аймағында және Оңтүстік-Батыс Австрияда 2000 метрге дейін. V. t. crassifolium-да түк аз және көбінесе тоқпаншаның жоғарғы бөлігінде болмайды, ал төменгі жапырақтары аз мөлшерде жапырақ сабағымен жалғасқан және ұзын жапырақ сабақтарына ие. V. t. giganteum-да түк қалың, ақ түсті және төменгі жапырақтары күшті жапырақ сабағымен жалғасқан. V. t. crassifolium түрінен сәл үлкен гүлдерімен де ерекшеленеді, олардың ені 15–30 мм, ал типтік түрінде диаметрі 12–20 мм. Өсімдік бірнеше гибридтердің де ата-анасы болып табылады (кестеге қараңыз). Олардың ішіндегі ең көп тарағаны – V. × semialbum Chaub. (× V. nigrum).
Verbascum thapsus, the great mullein, greater mullein or common mullein, is a species of mullein native to Europe, northern Africa, and Asia, and introduced in the Americas and Australia. It is a hairy biennial plant that can grow to 2 m tall or more. Its small, yellow flowers are densely grouped on a tall stem, which grows from a large rosette of leaves. It grows in a wide variety of habitats, but prefers well lit, disturbed soils, where it can appear soon after the ground receives light, from long lived seeds that persist in the soil seed bank. It is a common weedy plant that spreads by prolifically producing seeds, and has become invasive in temperate world regions. It has been used to make dyes and torches. The leaves are large, up to 50 cm long. The second year plants normally produce a single unbranched stem, usually 1–2 m tall. In the eastern part of its range in China, it is, however, only reported to grow up to 1.5 m tall. The tall, pole like stems end in a dense spike of flowers This cover is particularly thick on the leaves, giving them a silvery appearance. The species' chromosome number is 2n = 36. After flowering and seed release, the stem and fruits usually persist in winter, The plant produces small, ovoid (6 mm, 0.24 in) capsules that split open by way of two valves, each capsule containing large numbers of minute, brown seeds less than 1 mm (0.04 in) though it is often assimilated to the ancient Tunisian city of Thapsus. At the time, no type specimen was specified, as the practice only arose later, in the 19th century. When a lectotype (type selected amongst original material) was designated, it was assigned to specimen 242.1 of Linnaeus' herbarium, the only V. thapsus specimen. The species had previously been designated as type species for Verbascum. European plants exhibit considerable phenotypical variation, Introduced American populations show much less variation. |
!Hybrid name
!Otherparent species
!Notes
|
|V. × duernsteinense Teyber
|V. speciosum
|
|
|V. × godronii Boreau
|V. pulverulentum
|
|
|V. × kerneri Fritsch
|V. phlomoides
|
|
|V. × lemaitrei Boreau
|V. virgatum
|
|
|V. × pterocaulon Franch. |V. blattaria
|
|
|V. × thapsi L.
|V. lychnitis
|syn. V. × spurium W. D. J. Koch, may be anomen ambiguum
|
|V. × semialbum Chaub. |V. nigrum
|
|
|none
|V. pyramidatum
|
|}
The three usually recognized subspecies are:
V. t. thapsus; type, widespread. V. t. crassifolium (Lam.) Murb. ; Mediterranean region and to 2000 metres in southwestern Austria. In V. t. crassifolium, the hairiness is less dense and often absent from the upper part of the anthers, while lower leaves are hardly decurrent and have longer petioles. In V. t. giganteum, the hairs are densely white tomentose, and lower leaves are strongly decurrent. V. t. crassifolium also differs from the type in having slightly larger flowers, which measure 15–30 mm wide, whereas in the type, they are 12–20 mm in diameter. The plant is also parent to several hybrids (see table). Of these, the most common is V. × semialbum Chaub. (× V. nigrum).
Жалпы атаулар
V. thapsus әр түрлі атаулармен белгілі. Еуропалық анықтамалық кітаптарда оны "үлкен мулейн" деп атайды. Солтүстік Америкада "жалпы мулейн" қолданылады, ал АҚШ-тың батыс бөлігінде мулейнді "ковбой дәретхана қағазы" деп атайды. 19-шы ғасырда ағылшын тілінде 40-тан астам түрлі жалпы атау болған. Олардың кейбіреулері ерекше: "хиг шамшырағы", "үнді қағазы", "булликстің өкпесі", "Адамның таяғы", "қоянның сақалы" және "мұз жапырағы". Халық арасында өсімдіктің түктілігіне қатысты көптеген атаулар бар: "жүнді мулейн", "барқыт мулейн" немесе "жапқыш мулейн", "кедейдің жамылғысы", "Мұсаның жамылғысы", "жалаңаяқ жамылғысы", "Анамыздың жамылғысы" немесе "қарттың жамылғысы", "фелтворт" және т.б. ("фланель" де бірнеше жалпы атаудың бірі). "Мулейн" сөзі француз тілінен "жұмсақ" деген мағынаны білдіреді. Кейбір атаулар өсімдіктің мөлшері мен пішініне байланысты: "бақташының таяғы" немесе "таяқ", "Ааронның таяғы" (осы атауды биік сары гүлшоғыры бар басқа да өсімдіктермен бөліседі) және көптеген "X-тың таяғы" мен "X-тың таяғы". Сондай-ақ "барқыт док" немесе "мулейн док" деген атаулар да кездеседі, мұнда "док" – кең жапырақты кез келген өсімдікке қолданылатын британдық атау.
Таралуы және мекендейтін ортасы
V. thapsus Еуропа, Солтүстік Африка және Азияны, Азор және Канар аралдарынан бастап шығысқа қарай Батыс Қытайға дейін, солтүстікте Ұлыбритания, Скандинавия және Сібірге, ал оңтүстікте Гималайға дейінгі кең табиғи ареалға ие. Солтүстік Еуропада ол теңіз деңгейінен 1850 метрге дейін өседі. Жапонияда да кездеседі. Америка Құрама Штаттарына ол 18 ғасырдың басында әкелінді. 1839 жылы Мичиган штатында, ал 1876 жылы Калифорнияда тіркелген. Қазір ол барлық штаттарда кеңінен таралған. Канадада ол теңіз жағалау провинцияларында, Оңтүстік Квебек, Онтарио және Британдық Колумбияда ең көп кездеседі, ал олардың арасында сирек орналасқан топтамалар бар. Үлкен жусан көбінесе құмды немесе борпылдақ топырақта, ашық және бұзылған жерлерде өседі.
Экология
Үлкен көк шөп – екі жылдық өсімдік, гүлдеу үшін көбінесе қыста демалысқа түсуі қажет. Үш жылдық өсімдіктер екі жылдық және бір жылдық өсімдіктерге қарағанда аз тұқым беретіні анықталды. Гүлдеу жылы мен мөлшері қоршаған ортамен байланысты болғанымен, қалған көптеген ерекшеліктері генетикалық сипатқа ие болып көрінеді. Әрбір гүл тек бір күнге ашылады, таңға дейін ашылып, түстен кейін жабылады. Төменгі мойындарының түктері қонақтарға тіреу табуға көмектесуі мүмкін. Осы себепті, және өсімдік өте көп тұқым беретіндіктен (әрбір өсімдік жүздеген қапшықтарды шығарады, әрқайсысында 700-ге дейін тұқым болады), тұқымдар көбінесе құстарға жем ретінде қолдануға тым кішкентай. Басқа құс түрлерінің жапырақтарын (Гавайи қазы) немесе гүлдерін (палила) жейтіні, немесе өсімдікті жәндіктерді іздегенде азық көзі ретінде пайдаланатыны белгілі (ақбас тоқылдақ). Бұғы мен ақбөкен де жапырақтарымен қоректенеді.
Қалдық деректері
V. thapsus тұқымы Cromer Forest Bed сериясының бір бөлігінен және Сассекс штатындағы West Wittering-те Ipswichian мұз аралық қабаттарының кейбір бөліктерінен табылды.
Ауыл шаруашылығының әсері мен оны бақылау
Ол қалыптасқан өсімдіктермен бәсекелесе алмайтындықтан, үлкен мулейн енді ауыл шаруашылығындағы маңызды арамшөп саналмайды және өсімдік жамылғысы сирек болатын аймақтардан басқа, АҚШ-тың Калифорния штатындағы шығыс Сьерра-Неваданың жартылай шөлді аймақтары сияқты жерлерде ғана өседі. Мұндай экологиялық ортада ол жергілікті шөптер мен араларды ығыстырып шығарады; орман өрттерінен кейін пайда болуы да табиғи экологиялық процестің бұзылуына себеп болады. Бұл түр АҚШ-тың Колорадо штатында (C класы) және Гавайиде, сондай-ақ Австралияның Виктория штатында (Батыс Гиппленд аймағында өңірлік түрде тыйым салынған, ал басқа бірнеше аймақтарда өңірлік бақылауда) зиянды арамшөп ретінде заңмен тізімделген. Өзі ауыл шаруашылығына зиян келтірмейтін болса да, ол зиянкестер мен пайдалы жәндіктерді қоса алғанда, көптеген жәндіктер мен аурулардың қоныс орны болып табылады. Сонымен қатар, ол қияр мозаика вирусы, Erysiphum cichoraceum (қабақтардың ұн тәрізді шіруі) және Техас тамыр шіруінің резервуары болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, V. thapsus 29 түрлі туысқа жататын жәндіктерге пана береді. Табылған зиянкестердің көпшілігі – батыс гүл тозаңшасы (Frankliniella occidentalis), Lygus туысына жататын түрлер, мысалы, ластанған өсімдік (L. lineolaris) және Tetranychidae тұқымдасының әртүрлі кенелері. Бұл өсімдікті қыстауға зиянкестердің ықтимал қоймасына айналдырады. Өсімдіктің зиянкестерді де, пайдалы жәндіктерді де қонақ ету қабілеті, оны басқа да егістерде биологиялық бақылауға қолданылатын жәндіктердің тұрақты популяциясын сақтау үшін пайдалы етеді, мысалы, Campylomma verbasci және Dicyphus hesperus (Miridae) – ақ шырыштардың жыртқышы. Кейбір зиянкес көбелектер, соның ішінде сабақ тесіп жейтін (Papaipema nebris) және сұр жолақты көбелек (Strymon melinus) V. thapsus-ты өздеріне қоректік өсімдік ретінде пайдаланады. Егер қажет болса, өсімдікті бақылау үшін қолмен жұлып алу және аралық жырту сияқты механикалық әдістерді қолдану тиімді, содан кейін жергілікті өсімдіктерді себу керек. Жануарлар оны сирек жейді, себебі оның тікенді түктері бар, ал сұйық гербицидтердің тиімді болуы үшін суреттендіргіштер қажет, өйткені түктері лотос әсеріне ұқсас судың өсімдіктен домалап түсуіне себеп болады. Өрт сөндіру тиімсіз, себебі ол жаңадан шыққан өсімдіктерге арналған жаңа бос жерлерді ғана жасайды.
Дәстүрлі медицина
Бұл өсімдік көптен бері халық медицинасында қолданылып келсе де, оның құрамынан ешқандай дәрі-дәрмек жасалмайды. Өкпе ауруларын емдеу үшін жапырақтарын темекілеген, және Америкада бұл дәстүр Түпкілікті американдықтарға жылдам тарады. Алайда, Зуни тайпасы бұл өсімдіктің ұнтақталған тамырынан жасалған балаусаларды жараларға, бөртпелерге және тері инфекцияларына қолданады. Тамырдан жасалған тұндырманы атлет аяғын емдеу үшін де пайдаланады. Ішуге арналған барлық дайындықтарды тітіркендіретін түктерді кетіру үшін мұқият сүзу керек. Гүлдерден алынған май, қақырыс, ішек ауруы, құлақ ауруы, суық тию, экзема және басқа да сыртқы жағдайларға қарсы қолданылған. Мысалы, қабыну, геморрой, қыстық дерматит және тағы басқалар. Германияның E комиссиясы бұл өсімдіктің тыныс алу жолдарының инфекцияларына қолданылуын сипаттайды. Ол сондай-ақ АҚШ Ұлттық фармакопеясының бір бөлігі болды. Түпкілікті американдықтар мен американдық отарлаушылар аяқ киімдерін өсімдіктің жапырақтарымен төсеп, суықтан қорғайтын. Бұл өсімдік, әсіресе басқа түрлерге қарағанда (мысалы, V. phoeniceum), өте тез өсетін болғандықтан, көбінесе өсірілмейді.
Due to its weedy capacities, the plant, unlike other species of the genus (such as V. phoeniceum), is not often cultivated.