Кіріспе

Ирландияның Керри округінде орналасқан Килларни ұлттық паркі (Páirc Náisiúnta Chill Airne) – Ирландиядағы алғашқы ұлттық парк. Ол 1932 жылы Мюкросс иелігі Ирландия еркін мемлекетіне сыйға берілген кезде құрылды. Парк содан бері едәуір кеңейтіліп, 102,89 км² (25 425 акр) аумақты қамтиды, оның ішінде Килларни көлдері, халықаралық маңызы бар емен және қалампыр ағаштарынан тұратын ормандар, тау шыңдары бар. Бұл Ирландияның құрлықтағы жалғыз қызыл бұғысының мекені және елде сақталған ең ірі туған ормандардың бірі. Парк көптеген мекендеу орындарының сапасы, әртүрлілігі және кеңдігі, сондай-ақ оларда қоныстанған түрлердің көптігі, олардың кейбіреуі сирек кездесетіндігіне байланысты жоғары экологиялық құндылыққа ие. Парк 1981 жылы ЮНЕСКО биосфералық қорығы деп жарияланды. Парк арнайы қорғалатын және ерекше қорғалатын аумақтардың құрамына кіреді. Ұлттық парктер және жабайы табиғат қызметі паркті басқару және әкімшілік етуге жауапты, сондай-ақ демалыс және туризмдік мүмкіндіктер ұсынылады. Парк аумағында девон кезеңінің қызыл құмтасы мен карбон кезеңінің әктасы арасындағы маңызды геологиялық шекара орналасқан. Парк аумағының көп бөлігі құмтастан тұрады, ал әктас жартастары Лох Линнің төменгі шығыс жағалауында кездеседі. Күнделікті орташа температура қаңтарда ең төменгі көрсеткіштен шілдеде ең жоғары көрсеткішке дейін өзгереді. Паркте мол жауын-шашын жауады және ауа райы жиі өзгеріп тұрады, жыл бойына жеңіл жаңбырлар жиі болады. Адамдар бұл аймақта кем дегенде қола дәуірінен бері, шамамен 4000 жылдан бері өмір сүріп келеді. Археологтар осы кезеңде Росс аралында мыс кенін өндіргендігін анықтады, бұл аймақтың қола дәуіріндегі адамдар үшін маңызды болғанын көрсетеді. Паркте, Лиссивигендегі жақсы сақталған тас шеңбері сияқты көптеген археологиялық ескерткіштер бар. 1780 жылы Янг Деррикунихи орманын "таудың үлкен бөлігі, жартылай ормандармен жабылған, өте әдемі түрде тік тұрған, бірақ бір бөлігі кесілген, көп бөлігі қиратылған, ал қалған бөлігінде шеберлер, қайық жасаушылар, ағаш өңдеушілер және токарлар тұрады" деп сипаттады. Muckross иелігі 1899 жылы Гиннесс сыра зауытының иесі лорд Ардилан сатып алды.

Паркті құру

1910 жылы америкалық Уильям Бауэрс Борн қызы Модтың Артур Винсентке үйлену тойына сыйлық ретінде Макросс иелігін сатып алды. Олар 1911-1932 жылдар аралығында иелікті жақсартуға 110 000 фунт стерлинг жұмсады, құлаған бақ, ағын бақ және әктастың үстіне тастақ бақ салды. Заң бойынша, қоғамдық жұмыстар комиссарлары «паркті жария ету және қоғамдық демалыс пен ләззат алу мақсатында ұлттық парк ретінде ұстап тұруды және басқаруды» талап етті. 1970 жылы Боурн Винсент ескерткіш паркіне қауіп төндіргеніне байланысты қоғамдық алаңдаушылық болды. Ирландия билігі ұлттық парктерді жіктеу және басқару бойынша халықаралық тәжірибелерді қарастырды. Паркті кеңейтіп, оны IUCN II санатына сәйкес келетін ұлттық парк ретінде қайта белгілеу туралы шешім қабылданды. Сондай-ақ, Ирландияда басқа ұлттық парктер құру туралы шешім қабылданды. Бастапқы парктің құрамына үш көл, Нокрир иелігі, Росс аралы, Иннисфаллен және Глена, Уллаунс және Пулагуэр елді мекендері қосылды. Ирландия экономикасы дамыған сайын және ұлттық парктердің рөліне қатысты көзқарас өзгергенде, парктің күтіміне көбірек қаржы бөлінді. Көлдерде спорттық балық аулау, әсіресе көлдердің қоңыр балық және лосось популяциялары үшін, бұл аймақта бұрыннан бар ойын-сауық түрі болып табылады. Лох-Лейн көлінің ауданы шамамен тең және ол үш көлдің ішіндегі ең үлкені. Сонымен қатар, бұл көл ең бай қоректік заттарға ие. Ауыл шаруашылығы және тұрмыстық ластанудан түсетін фосфаттардың әсерінен Лох-Лейн қамыстығында, Лох-Лейннің маңызды тіршілік ортасы, эвтрофиялық жағдай туды. Бұл қоректік заттардың артуы соңғы жылдары бірнеше балдырлардың гүлденуіне себеп болды. Гүлдену көлдің экожүйесіне әлі күшті әсер еткен жоқ. Көлдің экожүйесіндегі тұрақты өзгерістерге алып келетін ластануды болдырмау үшін су жиналатын аймақтағы жерді пайдалануды қайта қарау жүргізілуде. Шоқан орманды жерлер – Еуропадағы ең сирек кездесетін орман түрлерінің бірі, көбінесе Ирландияның батысы мен Оңтүстік Англияда ғана кездеседі. Ол ЕО мекендер туралы директивасының I қосымшасына сәйкес басым мекен мәртебесіне ие. Бұл Ирландиядағы шоқан орманды аймақтың жалғыз маңызды бөлігі және Еуропадағы үш таза шоқан орманды аймақтың бірі. Орман топырағы көбінесе жұқа, ал көптеген жерлерде ағаштардың тамыры жалаңаш әктастың жарықтарына дейін жетеді. Бұл Ирландиядағы осы орман түрінің ең кең таралған аймақтарының бірі. Мұнда басым түрлер – қарағаш (Alnus glutinosa), емен (Fraxinus excelsior), жұмсақ қайын (Betula pubescens) және ива (Salix spp.). Парк сирек кездесетін түрлердің болуына байланысты биосфералық қорық деп жарияланды. Паркте табылған өсімдік түрлерінің көптеген түрлері ерекше географиялық таралуға ие және Ирландияда жергілікті түрлерге жатады. Бұл өсімдік түрлері төрт негізгі санатқа бөлінеді: арктикалық-альпілік өсімдіктер, Атлантикалық өсімдіктер, Солтүстік Америка өсімдіктері және өте сирек кездесетін өсімдіктер. Атлантикалық түрлер – Оңтүстік және Оңтүстік-Батыс Еуропада көбінесе кездесетін түрлер, мысалы, арбутус, Әулие Патрик капустасы және үлкен майлы гүл. Солтүстік Америка түрлеріне көк көзді шөп және құбыр шөп жатады. 1970 жылы 100-ден астам жеке тұлғаға дейін өсім көрсетілді. Олар парктің жоталы аймақтарында, көбінесе Мангертон және Торк тауларында кездеседі. Бұл үйір 4000 жылдан бері, соңғы мұз дәуірінен кейін, аралға қызыл бұғылардың, мүмкін, адамдардың көмегімен оралуынан бастап, Ирландияда үздіксіз сақталып келеді, оның ішінде таулы, орманды және қыстайтын су құстарының түрлері де бар. 2009 жылы улану оқиғасына қарамастан, бағдарлама жалғасуда және аймаққа әкелінген құстар қазір Уиклоу және Донегалға дейін ізденіп табылды.

Балық түрлері

Килларни көлдерінде көптеген қоңыр форель және жыл сайынғы лосось кездеседі. Көлдерде сирек кездесетін түрлер – Арктикалық шаға және Килларни көлеңкесі. Килларни көлеңкесі (немесе гурин) (Alosa fallax killarnensis) – суда тұратын көлді мекендейтін, көбінесе теңіз түрі болып табылатын твайте көлеңкесінің (twaite shad) тұқымдық түрі. Бұл түр тек Килларни көлдерінде ғана кездесетін ерекшелік. Ол сирек кездеседі, себебі негізінен планктонмен қоректенеді, сондықтан балықшылар оны сирек ұстайды. Ол Ирландияның "Қызыл кітап" тізіміне енгізілген. Глайсман-на-Марб аңғарындағы емен ормандары Formica lugubris Zett. үшін маңызды мекен, бұл орман құмырсқасы Килларни орманында да, жалпы Ирландияда да сирек кездеседі. Паркте адамның әрекетінен туындаған өрттер жиі болады. Ылғалды климатқа қарамастан, олар тез таралып, үлкен аумақтарды қамтуы мүмкін. Бұл өрттер қалың орманды жерлерге сирек жетеді, бірақ ашық орманды жерлерді оңай жағады. Аймақтағы жерді пайдаланудың негізгі түрі – қой шаруашылығы. Бұл Жерорта теңізі және Қара теңіз аймақтарында табиғи түрде өсетін мәңгі жасыл бұта. Рододендрондар Ирландияда мыңдаған жылдар бұрын климаттың өзгеруі салдарынан жойылып кеткен. Олар 19 ғасырда Килларни аймағына әкелінді және тез тарады. Олардың көптеген өте кішкентай, оңай таралатын тұқымдары арқасында кеңінен тарады. Олар жер бетіндегі өсімдіктерге көлеңке түсіреді, соның салдарынан жергілікті ағаш түрлерінің жаңаруына кедергі келтіреді. Парктің көп бөлігі қазір толығымен рододендронмен толып кеткен. Олар парктің кейбір бөліктеріне зиян келтірді. Рододендронның тығыз бұталарынан жарық өтпейтіндіктен, оның астында өте аз өсімдіктер өсе алады. Парктегі емен ормандары ұзақ мерзімді қауіпте, себебі олар жаңару мүмкіндігіне ие емес. Паркте рододендронды бақылау және жою жөніндегі саясат жүргізілуде.

Туризм

Парк туристер үшін жыл бойы ашық. Килларни үйінде келушілер және білім беру орталығы бар. Парктегі көрікті жерлерге Динис коттеджі, Нокрир Демесне, Иннисфаллен аралы, Лейдис Вью, Сулардың кездесуі және Ескі құлама көпірі, Мукросс аббаттығы, Мукросс үйі, Мукросс түбегі, Ескі Кенмаре жолы, О'Салливан каскады, Росс қамалы мен Росс аралы, Томиес Оуквуд және Торк шарлауығы кіреді. Нокрир, Мукросс және Росс аралдары аудандарында велосипедшілер мен жаяу жүргіншілерге арналған жолдар желісі бар. Ескі Кенмаре жолы және Томиес Оуквудтың айналасындағы жолдан Лох Лине және Килларни көрінісі ашылады. Көлдерде қайықпен саяхаттау мүмкіндігі бар. Мукросс үйі – Виктория дәуіріндегі сарай, Мукросс көлінің шығыс жағалауына жақын, Мангертон және Торк тауларының фондық көрінісінде орналасқан. Үй қазір қайта жаңартылып, жылына 250 мыңнан астам келушіні қабылдайды. Мукросс бақтары рододендрон, гибридтер, азалиялар және экзотикалық ағаштар коллекциясымен әйгілі. Мукросс дәстүрлі фермалары – 1930 жылдарға дейінгі ирландиялық ауылдық өмірді қайта жаңғыртатын, электрлендіруден бұрынғы кезеңді бейнелейтін жұмыс істейтін ферма жобасы. Нокрир үйі Ұлттық парктің білім беру орталығы ретінде пайдаланылады.