Кіріспе
Жетон немесе джетон – 13-шы ғасырдан 18-шы ғасырға дейін Еуропа бойынша шығарылған, монета сияқты медальдар немесе есептеу таңбалары. Олар есептеу тақтасында қолдану үшін, абакусқа ұқсас сызықталған тақтада есептеуге арналған санаушылар ретінде жасалған. Есептеуге арналған жетондар шамамен 1200 жылдан 1700 жылға дейін Еуропада кеңінен қолданылып, 19-шы ғасырдың басына дейін кейде қолданысқа ие болды. Олар сондай-ақ, қазіргі казино фишкалары немесе покер фишкалары сияқты, ойындарда ақшаның орнына да қолданылды. Мыңдаған түрлі жетондар бар, олардың көпшілігі діни және білім беру үлгілерінен, сондай-ақ портреттерден тұрады, соңғылары монеталарға ең көп ұқсайды, бұл қазіргі заманғы, айналымға шығарылмаған естелік монеталарға ұқсас. "Жетон" сөзі француз тілінен келген, ал ағылшын тілінде кейде "жеттон" деп жазылады.
Jetons or jettons are tokens or coin like medals produced across Europe from the 13th through the 18th centuries. They were produced as counters for use in calculation on a counting board, a lined board similar to an abacus. Jetons for calculation were commonly used in Europe from about 1200 to 1700, and remained in occasional use into the early nineteenth century. They also found use as a money substitute in games, similar to modern casino chips or poker chips. Thousands of different jetons exist, mostly of religious and educational designs, as well as portraits, the last of which most resemble coinage, somewhat similar to modern, non circulation commemorative coins. The spelling "jeton" is from the French; it is sometimes spelled "jetton" in English.
Римдік калькули
Римдіктер де сондай-ақ, қиыршық тастарды қолданды (calculi "кішкентай тастар", содан ағылшын тілінде "calculate" сөзі шыққан). Қосу оңай, ал көбейту және бөлу үшін салыстырмалы түрде тиімді алгоритмдер белгілі болған.
Орта ғасырлар
Францияда монеталар сияқты есептегіштерді таңбалау салты басталды, ең көнесі Франция корольдік үкіметінің салық кеңселерінен табылған және XIII ғасырдың ортасына жуық мерзімге жатады. XIII ғасырдың соңынан XIV ғасырдың соңына дейін Англияда қазіргі Эдвард пеннилеріне ұқсас жетондар өндірілді. Олар мыстан жасалған болса да, күміспен қапталып, нағыз күміс монета деп жаңылыспау үшін ортасы жиі тесілген немесе ойылып жасалған. XIV ғасырдың ортасына қарай ағылшын жетондары үлкенірек, гроат сияқты мөлшерде шығарыла бастады. XV ғасыр бойы Франция мен Төмен елдерден келген бәсеке Англиядағы жетон өндірісін тоқтатты, бірақ бұл ұзаққа соқпады. Нюрнберг жетон шеберлері бастапқыда еуропалық көршілерінің есептегіштерін көшіріп жасады, бірақ XVI ғасырдың ортасына қарай коммерциялық мақсатта арзан жетондарды жаппай өндіру арқылы монополияға қол жеткізді. Кейіннен "қарсы құю" қажеттілігі жойылғаннан кейін өндіріс ойыншықтар мен ойындарда қолдануға арналған жетондарға ауысты, кейде саяси маңызы бар белгілі жетондарды көшіретін. Орта ғасырдың соңындағы Төмен елдердегі ақша соғу орындары ресми есеп жүргізу үшін әдетте есептегіштер шығаратын. Көбінесе оларда билеушінің бейнесі мен мақтау мәтіні, ал арт жағында билеушінің гербі және есеп кеңсесінің аты немесе қаласы бейнеленген. Голланд революциясы (1568–1609) кезінде бұл үлгі өзгерді, екі тарап та, Солтүстік алдымен, шамамен 2000 түрлі, көбінесе саяси жетондар (Rekenpenning) соқты, оларда жеңістер, идеалдар мен мақсаттар бейнеленген. Әсіресе XVI ғасырдың соңғы тоқсанында геузендер немесе "кедейлер" голланд жағына маңызды әскери үлес қосты және есеп жүргізу есептегіштерсіз жүргізілгендіктен, Солтүстіктегі өндіріс тек үгіт мақсатында болды. Орталық Еуропадағы ірі иеліктердің ақша соғу орындары мен қазыналары өздерінің жетондарын пайдаланды, содан кейін олардың бірнешеуі қызметкерлеріне, олар өздерінің ұрандары мен гербтері бар жетондарға тапсырыс берген, жаңа жылдық сыйлық ретінде алтын мен күмістен соғылды. XVI ғасырда Чехия патша қазынасы жыл сайын екі-үш мың данаға дейін сатып алатын. Араб цифрлары мен нөл пайдалану басталғанда, "қаламмен есептеу" біртіндеп "қарсы құюды" есептеудің басты әдісі ретінде ығыстырды.
Ақшалай пайдалану
21-ші ғасырда кейбір елдерде монеталардың орнына монетамен жұмыс істейтін қоғамдық телефондарда немесе сауда автоматтарында жетондар қолданыла береді, себебі машиналардың монеталарды автоматты түрде бағалауы бірнеше себептен сенімсіз немесе мүмкін емес. Олар әдетте металдан немесе берік пластиктен жасалады және ағылшын тілді елдерде «токен» деп аталады. Немец тілінде «Jeton» сөзі казино токендерін білдіреді. Польша тілінде «żeton» сөзі, француз тіліндегі «jeton» сөзіне ұқсас айтылады, ол сауда автоматтарында, телефондарда және басқа да жерлерде қолданылатын токендерге және казиноларда қолданылатын токендерге қатысты. «Жетон» сөзі орыс тілінде, румын тіліндегі «jeton» және эстон тіліндегі «žetoon» сөздері сияқты қолданылады. Дегенмен, Венгрияда «zseton» сөзі ақшаны, әсіресе монеталарды білдіретін (сәл ескірген) сленгтік сөз. Бұрын пластик жетондар Гонконгтағы «Жұлдызды паром» бағасын төлеу үшін қолданылған.
Демалыс уақытында пайдалану
Казиноларда ақшалай қолданылысынан басқа, жетондар карта ойындарында, әсіресе Францияда, сондай-ақ Данияда қолданылады. Олар дәстүрлі түрде әртүрлі пішіндер мен өлшемдердегі ағаштан жасалады және 1, 5, 10, 50 немесе 100 ұпай сияқты әртүрлі мәндерді көрсетеді. Мысалы, дәстүрлі француз ойындарында жетондар дөңгелек пішінде болып, көбінесе 1 бірлікке тең болады; фишалар ұзын, тікбұрышты пішінде келеді және 10-дан 20 жетонға дейін құны болуы мүмкін; контраттар – қысқа тікбұрышты санағыштар, олардың құны, мысалы, 100 бірлікке тең болуы мүмкін. Жетондар әр ойыншының жеке түсі болуы үшін боялады немесе түстің қосылуымен жасалады. Бұл есептесуді жеңілдетеді, себебі ойыншылардың әрқайсысы бірдей сандағы санағыштармен бастауы міндетті емес. Бүгінде пластик жетондар қолжетімді бағадағы балама болып табылады. Жетондарды жиі пайдаланатын ойындар: Nain Jaune, Belote, Piquet, Ombre, Mistigri, Даниялық Тарок және Vira. Vira жетондарын сақтау үшін вирапулла деп аталатын арнайы қорап пайдаланылады.
Басқа қолданыстар
Францияда және басқа елдерде жетон – қоғам немесе заң шығарушы палата мүшелеріне отырысқа келген әрбір реті үшін төленетін шағын сома ақша.