Кіріспе

Кипрдің ежелгі тарихы неолит дәуірінде 9 мыңжылдыққа дейінгі Хойрокития және шамамен 7500 жылға дейінгі Калавасос сияқты елді мекендерде көрінетін ерте дамыған мәдениетті көрсетеді. Кипрдің ежелгі тарихындағы 1050 жылдан бастап керамика стиліне сәйкес кезеңдер аталады:
Кипр геометриялық I: 1050–950 ж.б.д.
Кипр геометриялық II: 950–850 ж.б.д.
Кипр геометриялық III: 850–700 ж.б.д.
Кипр архаикалық I: 700–600 ж.б.д.
Кипр архаикалық II: 600–475 ж.б.д.
Кипр классикалық I: 475–400 ж.б.д.
Кипр классикалық II: 400–323 ж.б.д.

Кипрдің жазба тарихы б.з.б. 8 ғасырында басталады. Китион қаласы, қазіргі Ларнака, Кипрдің ежелгі тарихының бір бөлігін 709 жылы Ассирияның Саргон II (722–705 ж.б.д.) жеңісін еске түсіретін стелаға жазды. Кипрдің ассириялық үстемдігі (ассириялықтар Ятнана деп атаған) бұдан бұрын, Тиглат Пилесер III (744–727 ж.б.д.) билігі кезінде басталған және 609 жылы Жаңа Ассирия империясының құлауымен аяқталды, содан кейін Кипр қалалары қайтадан тәуелсіздік алды. 6 ғасырдағы Мысырдың қысқа мерзімдік үстемдігінен кейін Кипр парсы билігіне көшті. Парсылар Кипрдің ішкі істеріне араласпады, қала патшалықтарына өз монеталарын соғуға және бір-бірімен соғыс жүргізуге мүмкіндік берді, бірақ б.з.б. 4 ғасырдың соңында Александр Ұлының Парсы империясын құлатуы болды. Александрдың жаулап алулары Кипрдегі эллинизацияға қарай бет бұруды одан әрі жеделдетті. Оның 323 ж.б.д. ерте қайтысы Птолемей I Сотер мен Македонияның Димитрий I сол аймақта үстемдік үшін күрескен алағайлықтарға әкелді, бірақ 294 ж.б.д. Птолемей патшалығы билікті қайтадан иеленді және Кипр 58 ж.б.д. Рим провинциясына айналғанға дейін Птолемей билігінде қалды. Осы кезеңде финикиялық және кипрлік ерекшеліктер, сондай-ақ ескі кипрлік буын жазуы жоғалып, Кипр толығымен эллинизацияланды. Кипр христиандықтың алғашқы тарихында маңызды орын алады, өйткені ол бірінші ғасырда христиан губернаторы басқарған Римнің алғашқы провинциясы болды және Жаңа өсиеттегі оқиғаларға негіз болды.

Тәуелсіз қала-патшалықтар

Кипр б.з.т. 627 жылы Ашурбанипалдың, соңғы ұлы ассириялық патшаның қайтысынан кейін тәуелсіздік алды. Осы кезеңдегі зираттар көбінесе жартастан қазылған қабірлер. Олар Тамассос, Солой, Патрики және Трахона сияқты жерлерде табылған. Тамассос қаласында б.з.т. 600 жылы салынған «патшалық» қабірлер ағаш үйлерді еліктейді. Бағаналар финикиялық әсерді көрсетеді. Кейбір қабірлерде аттар мен көліктердің қалдықтары сақталған. Ежелгі Кипрдің басты құдайы – Ұлы Құдай-ана, ассириялық-вавилондық Иштар және финикиялық Астарта, кейін гректер Афродита деп атады. Гомер оны «кипрлік» деп атаған. Пафиядағы жазбаларда оны «Патшайым» деп еске алады. Афродитаның бейнесі Саламис монеталарында да кездеседі, бұл оның культінің кеңірек аймақтық ықпалына куәлік етеді. Сонымен қатар, Пафос патшасы Афродитаның бас жұбысы болған, ал оның ірі қасиетті орны – Афродита Пафияның киелі үйі Пафияда орналасқан. Финикиялық Анат, Баал, Ешмун, Решеф, Микал және Мелкарт, египеттік Хатор, Тот, Бес және Птах сияқты басқа да құдайлар құрметтелген, бұл туралы амулеттер куәлік береді. Терракоталық дауыстарда жануарларды құрбандыққа шалу туралы мәліметтер бар. Айя Ирини киелі орнында 2000-нан астам мүсін табылды.

Мысыр кезеңі

570 ж.б.д., Кипрді Амасис ІІ басқарған Мысыр жаулап алды. Мысыр үстемдігінің осы қысқа мерзімі өнерге, әсіресе мүсінге елеулі әсер етіп, мысырлық стилдің қатаңдығы мен киім үлгілерін байқауға мүмкіндік берді. Кипрлік суретшілер кейіннен грек үлгілерін қадағалап, осы мысырлық стилден бас тартты. Тастан жасалған мүсіндерде египеттік және гректік ықпалдың қосындысы жиі кездеседі. Атап айтқанда, Кипрде табылған керамика ежелгі Криттен әсер алған. Ерлер көбінесе египеттік шаштар мен ассириялық үлгідегі сақалдар таққан. Сонымен қатар, қару-жарақ пен киімдерде Батыс Азия элементтері де көзге түседі.

Парсы дәуірі

525 жылы парсы Ахеменидтер империясы Кипрді жаулап алды. Парсылардың билігінде Кипр патшалары тәуелсіздіктерін сақтап қалды, бірақ үстемдік еткендеріне салық төлеуге міндетті болды. Қала-патшалықтар б.з.д. VI ғасырдың соңында парсы салмақ жүйесін қолдана отырып, өз монеталарын соғуды бастады. Патшалардың соққан монеталарында үстемдік еткеннің бейнесі болуы тиіс еді. Саламис патшасы Эвельтон (б.з.д. 560–25) Кипрде күміс немесе қола монеталарды құйған алғашқы адам болған болуы мүмкін; монеталардың бет жағында қошқар, ал сырт жағында анкх (жақсылықтың египеттік символы) бейнеленген. Солтүстік жағалаудағы Марион аймағындағы Палепафос және Воуниде патша сарайлары қазылған. Олар Персеполис сияқты парсы үлгілерін тығыз ұстанады. Воуни, Морфоу шығанағына көз тіреп тұрған төбеде б.з.д. 520 жылы салынды және б.з.д. 380 жылы қиратылды. Онда патшалық қабылдау залдары (ливан), ашық аулалар, моншаханалар және қоймалар орналасқан. Кипрдегі қалалар осы кезеңде тас негізде салынған саз кірпіштерімен қоршалған және тікбұрышты бастиондармен бекітілген. Үйлер де саз кірпіштен салынған, ал қоғамдық ғимараттар кеспе таспен қапталған. Ризокарпасо (Дипкарпаз) маңындағы Карпасия финикиялық қаласында үйлер қираған тастардан салынған, бұрыштарында шаршы тас блоктары орналасқан. Ғибадатханалар мен қасиетті орындар негізінен финикиялық стильде салынған. Солойда грек жоспарымен салынған шағын ғибадатхана бар. Грекияның айқын ықпалы кейбір маңызды мүсіндердің жасалуына себеп болды. Б.з.д. 525–475 жылдар аралығындағы Кипрдегі көптеген туындыларда мүсіннің бетіндегі тартымды күлімсіреген архаикалық грек өнері кездеседі; яғни Грециядағы архаикалық кезеңнің соңғы жылдары. Парсы билігі кезінде мүсіндерге иониялық ықпал күшейді; грек корайларының көшірмелері, сондай-ақ грек киіміндегі ер адамдардың мүсіндері пайда болды. Алайда, Грецияда кең таралған жалаңаш куройлар Кипрде өте сирек кездеседі, ал әйелдер (корайлар) әрқашан киімдеріне бай бүктемелермен киінген күйде бейнеленеді. Кипрдегі керамика жергілікті ықпалын сақтап қалды, бірақ кейбір грек керамикасы импортталды. Кипр патшаларының парсы шахына салық төлеуі және оның шетелдік жорықтарына әскер мен кемелерді беруі – ең маңызды міндеттерінің бірі болды. Осылайша, Ксеркс б.з.д. 480 жылы Грецияға шабуыл жасағанда Кипр парсы әскери экспедициясына 150 кеме берді.

Иониялық көтеріліс

Амат патшалық қаласын қоспағанда, Кипр патшалықтары б.з.д. 499 жылы Иондық көтеріліске қатысты. Кипрдегі көтерілісті Саламис патшасының інісі Онисилос бастады, ол тәуелсіздік үшін күресуге ниеті болмаған бауырласын тақтан ығыстырды. Перстер кипрлік әскерлерді жеңіп, б.з.д. 498 жылы бекіністі қалаларды қоршауға алды. Солай бес айлық қоршаудан кейін басылды. Шамамен б.з.д. 450 жылы Китион парсылардың көмегімен Идалионды қосып алды. Китионның маңызы Тамассос мыс кендерін иеленгеннен кейін қайта артты.

Саламис патшасы Евагор I

Саламис патшасы Евагор I (б.з.д. 435 – 374) шамамен қырық жыл бойы Кипр саясатына үстемдік етті, 374 жылы қайтыс болғанға дейін. Пелопоннес соғысының соңғы жылдарында ол Афинаны қолдады, Спартаға қарсы афиналықтарға парсылықтардың қолдауын қамтамасыз етті және Эгей теңізінен гректерді Кипрге қоныстануға шақырды, афиналықтарға көптеген жағдайларда көмектесті, олар оның құрметіне Афинадағы Базилейдің Стоасында (жабық галереяда) мүсінін орнатты. Б.з.д. 4 ғасырының басында ол бүкіл Кипр аралын бақылауға алды және бірнеше жылдың ішінде афиналықтардың көмегімен Парсыдан тәуелсіздік алуға тырысты. 390 жылы Китион, Амаф және Соли патшалары Персияның ұлы патшасына қолдау сұрап шағымданғаннан кейін, Евагор афиналықтардан күткен көмектің аз бөлігін ғана алды, ал шамамен б.з.д. 380 жылы парсы әскері Саламиске қоршау салды және Евагор басылуға мәжбүр болды. Соңында ол 374 жылы өлтірілгенше Саламис патшасы болып қалды, бірақ тек Парсының вассалы ретіндегі рөлін қабылдау арқылы. Саламис патшасы Евагор I Кипрге грек әліпбиін енгізді. Араның басқа бөліктерінде финикия жазуы (Китион) немесе кипрлік буындық әліпби әлі де қолданылып келді. Кипр, Мысыр және Финикия 350 жылы б.з.д. Парсы билігіне қарсы қайтадан көтерілді, бірақ көтеріліс 344 жылы б.з.д. Артаксеркс III тарапынан басылды.

Ұлы Ескендір

Персия билігін құлатуға жасалған ұзақ және үздіксіз тыраштандырулар сәтсіз аяқталды және Кипр Персия империясының қарауындағы мемлекет болып қалды, Александр Македонский жеңіске жеткенге дейін. Александр Македонский (Македониялық Александр және Александр III Македонский) б.з.д. 356 жылы Пеллада дүниеге келді және б.з.д. 323 жылы Вавилонда қайтыс болды. Филипп II мен Олимпияның ұлы, ол 20 жасында б.з.д. 336 жылы Македония тағына отырды. Ол, мүмкін, тарихтың ең ұлы қолбасшысы болды және әскерін жеңісті шайқастар сериясында жетектеп, Грекиядан Африкадағы Египетке, Каспий теңізі мен Үндістанға дейін созылған алып империя құрды. Кипрдің түрлі патшалықтары Александрдың Граникте (б.з.д. 334 ж.), Иссде (б.з.д. 333 ж.) және Кіші Азияның жағалауында, Сирия мен Финикияда – парсы теңіз базалары орналасқан жерлердегі жеңісті науқандарынан кейін оның одақтасы болды. Кипр патшалары Александрдың Исс шайқасында жеңіске жеткенін естіп, ерте не кеш, Александр аралдың жаңа билеушісі болатынын білді, өйткені Кипрді (Феникиямен бірге) басып алу Египет және Азиямен байланыс жолдарын ашу үшін қажет болды. Сондықтан олар парсы үстемдігіне қарсы көтеріліп, бұрын Парсы флотына тиесілі кемелерді Александрдың флотына ұсынды. Бұл екі тараптың да мүддесіне сай болды: Александр Македонский флотының қуатын арттырды, ал Кипр патшалары саяси тәуелсіздікке қол жеткізді.

Тирдің қоршалуы

Финикия аймағынан тек Тир қаласы ғана Ескендірдің билігіне қарсылық көрсетті, сондықтан ол оны қоршауға алды. Кипр флоты және инженерлері осы бекінілген қаланы басып алуға зор үлес қосты. Саламис патшасы Пнитагор, Амат патшасы Андрокл және Солой патшасы Пасикратис Тирді қоршауға жеке қатысты. Тир, сол кездегі ең маңызды финикиялық қала, жағалаудан 700 метр қашықтықтағы шағын аралда салынған еді және екі порты болды: оңтүстіктегі египеттік және солтүстіктегі сидондық. 120 кемеге қолбасшылық еткен кипр патшалары, әр кемеде өте тәжірибелі экипаж болғандықтан, Ескендірге жеті айға созылған қаланы қоршауға елеулі көмек көрсетті. Соңғы шабуыл кезінде кипрліктер Сидон портын және Тирдің солтүстік бөлігін басып алды, ал Александрға адал финикиялықтар египеттік портынан иелік етті. Ескендір қалаға қоршау машиналарын пайдаланып, Тирдің қарсы жағалауынан аралға дейін топырақ жолағы – «күршік» салып шабуыл жасады. Бұл операцияда көптеген кипрлік және финикиялық инженерлер Ескендірге көмектесті, олар оның тапсырысымен нығайту құрылыстарын салған еді. Көптеген қоршау машиналарын «күлтегін» және «иппагога» кемелерінен қалаға шабуыл жасады. Кипрліктер көптеген квинкеремаларын жоғалтса да, Александр үшін қаланы басып алуға көмектесті. Оның алғысы, мысалы, Пнитагорға көрсетілген көмекте көрінді, ол Александрды қолдауға басты күш болған сияқты, және Тамассос кипрлік патшалығының аумағын Саламисқа қосуға көмектесті. Тамассос патшалығын сол кезде Китион патшасы Пумиатон басқарды, ол оны Пасикипр патшасынан 50 талантқа сатып алған еді. 331 жылға дейін, Ескендір Египеттен оралғанда, ол Тирде біраз уақыт болды, онда кипр патшалары оған деген сенімдерін және қолдауларын растау үшін зор құрмет көрсетті.

Амфотерге көмек

Кипрлік кемелер Ұлы Александрдың адмиралы Амфотерге көмек беру үшін де жіберілді.

Азиядағы Александр

Кипр – тәжірибелі теңізшіл ел болды және Александр Үндістанға жасаған жорығында кипрлік флотты пайдаланды; елде көптеген кеме жүзуге қолайлы өзендер болғандықтан, ол әскери экспедициясына Кипр, Египет, Финикия және Кариядан келген көптеген кеме жасаушылар мен есушілерді қосты. Кипр әскерін Солон патшасы Пасикратидің ұлы Никоклис және Саламис патшасы Пнитагораның ұлы Нифотона сияқты кипрлік әмірлер басқарды. Александр Персия империясының әкімшілік аймағын бақылауға алғаннан кейін, кипрліктерді жоғары лауазымдарға және үлкен жауапкершілікке тағайындады; атап айтқанда, Солиден шыққан Стасанор б.з.д. 329 жылы Жоғарғы соттың сатрапы және Драгон болып тағайындалды, ал сондай-ақ Солиден шыққан Стасандр Ария және Дрангиананың сатрапы болды. Дегенмен, Парсы империясы құлағаннан кейін Кипрдің толық тәуелсіздікке қол жеткізу үміті ақырында жүзеге асты. Саламис, Китион және Пафос монетаханалары жергілікті патшалардың есімінен емес, Александрдың атынан монеталар шығара бастады. Ұлы Александрдың Кипр және оның патшаларына қатысты саясаты тез арада анық болды: ол Кипрді парсылық үстемдіктен босатып, өз билігіне бағынуды көздеді. Кипрдің жағалауынан алшақта, ішкі патшалықтар көбінесе тәуелсіздіктерін сақтап, патшалар өздерінің автономиясын сақтады, бірақ кен пайдалану құқығы сияқты мәселелерде емес. Александр өзін аралдың иесі деп жариялап, кипрлік патшалықтардың валюталарын жойып, оларды өз монеталарын шығарумен алмастырды.

Александрдың өлімі

323 жылғы Ұлы Ескендірдің өлімі, оның жасы отыздан аспағанда болса да, гректердің дүниежүзілік үстемдік құру арманына нүкте қойды. Ол құрған империя оның генералдары мен ізбасарлары арасында бөлісті, және олар дереу бір-бірімен соғыс бастады. Ұлы Ескендірдің өлімі Кипр тарихындағы эллинистік кезеңнің басталуын білдіреді. Ұлы Ескендірдің өлімінен кейін Кипр Птолемейлердің билігіне көшті. Грек әсерінен әлі де тыс қалмай, Кипр грек мәдениетіне толық қол жеткізіп, толығымен грекке айналды.

Мысыр мен Сирия

Александрдың мұрагерлерінің соғыстары сөзсіз Кипрді өздеріне тартуға бастады және екі талапкерге – Сириядағы Антигон Монофтальмусқа (оның ұлы Деметрий Полиоркетпен бірге) және Египеттегі Птолемей Лагусқа бағытталды. Кипр патшалары, осы уақытқа дейін патшалықтарының тәуелсіздігін сақтап келген, енді жаңа және қиын жағдайға түсті. Өйткені Кипр Птолемей мен Антигон арасындағы келіспеушіліктердің ортасы болғандықтан, аралдың патшалары жаңа таңдаулар мен одақтар жасауға мәжбүр болды. Кейбір кипрлік патшалықтар Птолемеймен одақтасты, ал басқалары Антигонның жағына шықты, үшіншілері бейтараптықты сақтауға тырысты, бұл сөзсіз дау-жанжал мен қақтығыстарға әкелді. Кипрдің ең ірі қаласы және патшалығы – Саламис болған көрінеді, оның патшасы Никокреон еді. Никокреон Птолемейді күшті қолдады. Арианның мәлімдемесіне сәйкес, оған Солонның Пасикратисі, Пафостың Никоклисі және Аматустың Андроклесі де қолдау көрсеткен. Дегенмен, Кипрдің басқа патшалары, соның ішінде Лапитостың Праксипп және Киренияның патшасы, Китионның Пумиатон (Пигмалион) мен Марионның Стасиокосы Антигонмен бірікті. Оларға қарсы Никокреон және Птолемейді қолдаған басқа патшалар әскери операциялар жүргізді. Птолемей өз одақтастарына Селевк пен Менелай басқаратын әскерлерді жіберіп, әскери көмек көрсетті. Лапитос-Кирения қоршаудан кейін жаулап алынды, ал Марион капитуляциялады. Диодор Сицилийский Аматустың кепілдер беруге мәжбүр болғанын, ал Китионның шамамен б.з.д. 315 жылы қоршауға алынғанын хабарлайды.

Птолемей Кипрге

Птолемей 312 жылы Кипрге қосымша әскери күштермен кірді, Китион патшасын тұтқындап өлтірді және Марион мен Лапитос Киренияның Антигонидтерді қолдаған патшаларын тұтқындады. Ол Марион қаласын қиратты және Кипрдің бұрынғы патшалықтарының көпшілігін жойды. Птолемейдің 312 жылы жасаған бұл маңызды және шешуші әрекеті Солон мен Пафос патшаларына, әсіресе Птолемейге толыққанды бағалаған және сенген, қуылған патшалардың қалалары мен байлықтарын жеңіп алған Саламис патшасы Никокреонға көбірек билік берді. Саламис өзінің билігін шығыс, орталық және солтүстік Кипрдің барлығына дейін кеңейтті, себебі Китион мен Лапитос оның құрамына енді, ал Тамассос бұрыннан оның иелігінде болды. Сонымен қатар, Птолемейдің құптауымен Саламис Никокреоны Кипрдің бас қолбасшысы етіп тағайындады, ол тиімді түрде бүкіл аралдың билеушісіне айналды. Бірақ жағдай тұрақсыз болды және Солон мен Пафос билеушілері билікте қалды. Көп ұзамай Пафос патшасы Никоклис күдікті деп танылды; ол қоршауға алынып, өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды, ал оның бүкіл отбасы қырылды (312 ж.б.д.). Келесі жылы (311 ж.б.д.) Саламис Никокреоны қайтыс болды.

Димитрий

Птолемей Кипрді басып алғаннан кейін, Антигон мен оның ұлы Димитрий қоршаушыларға қарсы күш көрсетті, ал Димитрий Кипрде ірі әскери операция жүргізді. Димитрий б.з.д. 336 жылы дүниеге келді және алғашқыда б.з.д. 317 жылы әкесінің басшылығымен Евменге қарсы соғысты, онда ол өзін ерекше көзге түсірді. Б.з.д. 307 жылы ол Афиныны босатып, демократияны қайта орнатты, ал б.з.д. 306 жылы Птолемейлерге қарсы соғысқа жетекшілік етті. Кипрді Батыс Азияға шабуылдар жасау үшін база ретінде пайдалануды ниеттенген ол Киликиядан Кипрге көптеген жаяу әскер, атты әскер және кемелермен келді. Ешқандай қарсылыққа тап болмай, ол Карпасия түбегіне қонды және Урания мен Карпасия қалаларын басып алды. Осы уақытта аралдың жаңа қолбасшысы, Птолемей I Сотердің інісі Менелай күштерін Саламиста жинады. Птолемей бауырына көмекке келді, бірақ Саламис шайқасында шешулі жеңіліске ұшырады, содан кейін Кипр Антигонидтердің бақылауына көшті. Димитрийдің әкесі Антигон Монофтальмус б.з.д. 301 жылы Ипсус шайқасында қаза тапты. Димитрий армияны қайта ұйымдастырып, Македония патшасы жарияланды, бірақ Лисимах пен Пирр оны елден қуды. Кипр б.з.д. 294 жылы қайтадан Птолемейлердің билігіне өтті және б.з.д. 58 жылға дейін, Рим провинциясы болғанға дейін, көбінесе Птолемейлердің басқаруында қалды. Оған Мысырдан жіберілген бірқатар әкімдер билік етті, ал б.з.д. II-I ғасырлардағы билік күресі кезінде кейде шағын Птолемейлік мемлекет құрылды. Сонымен қатар, Селевкидтер империясы Алтыншы Сирия соғысы кезінде аралды қысқа мерзімге басып алды, бірақ Римдіктер ұйымдастырған келісім аясында оны қайтарып берді. Осы кезеңде Кипр ежелгі дүниенің ең маңызды сауда орталықтарының екеуі – Афина мен Александриямен берік сауда байланыстарын орнатты. Кипрдің толық эллинизациясы Птолемейлердің билігі тұсында жүзеге асты. Осы кезеңде ежелгі кипрлік буын жазуы және финикилік тілдері жойылып, грек әліпбиімен алмастырылды. Осы уақытта бірнеше қалалар құрылды. Мысалы, Арсиной қаласын Птолемей II ескі және жаңа Пафос арасында салды. Птолемейлердің билігі қатал болды және аралдың ресурстарын, әсіресе ағаш пен мысты ең көп пайдаланды. Кипр әдебиетінің сол кездегі көрнекті өкілі – Китиондық философ Зенон, ол шамамен б.з.д. 336 жылы Китионда дүниеге келді және Афинада әйгілі стоик мектебін құрды, онда шамамен б.з.д. 263 жылы қайтыс болды.

Рим дәуірі

Кипр б.з.д. 58 жылы Рим провинциясына айналды. Стребонның мәлімдемесіне сәйкес, бұл Публий Клодий Пулхердің Кипр патшасы Птолемейге деген аділетсіздігінің нәтижесінде болған. Белгілі стоик және қатаң конституционалист Катон Кіші Кипрді Рим заңдарымен қосып, оны Рим заңдарымен басқару үшін жіберілді. Катон Кипрді республикалық кезеңде провинцияларды мазалаған ашкөз салық жинаушылардан қорғауға талмай ұмтылды. Рим республикасын аяқтаған азаматтық соғыстардан кейін Марк Антоний аралды Египет патшасы Клеопатра VII және олардың қызы Клеопатра Селенаға сыйлады, бірақ ол б.з.д. 31 жылы Актиум шайқасында жеңілгеннен кейін қайтадан Рим провинциясы болды. Б.з.д. 22 жылдан бастап Кипр «Паф, Саламис, Амаф және Лапефті орталықтары етіп алған төрт округке бөлінген» сенаторлық провинцияға айналды. Диоклетиан реформаларынан кейін ол Ориен епархиясының құрамына кірді. Рим билігінің үш ғасырында Кипрде Pax Romana (Рим бейбітшілігі) екі рет ғана бұзылды. Бірінші маңызды бұзылу б.з. 115-116 жылдары Мессиялық үміттермен шабыттанған яһудилердің көтерілісі болды. Олардың басшысы – сол заманғы практикаға сәйкес, грекше есімді Артемион еді. Бұл соғыста арал зор шығынға ұшырады; 240 000 грек және римдік азамат қаза тапқан деп есептеледі. Бұл сан шамадан тыс болуы мүмкін, бірақ көтерілісті басу үшін аралда аз ғана немесе тіпті ешқандай рим әскері болмағаны анық болды. Кипрге күш жіберілгеннен кейін және көтеріліс басылғаннан соң, тіпті кеме апатқа ұшыраса да, яһудилерге Кипр жеріне қонуға тыйым салатын заң қабылданды. Екі ғасырдан кейін, б.з. 333-334 жылдары жергілікті шенеунік Калокерус Константин I-ге қарсы көтерілгенде қайтадан алабұрлы жағдай туды. Бұл көтеріліс Флавий Далматий басқарған әскерлердің келуімен және Калокерус қазасымен аяқталды.

Рим дәуірінің аяғында зәйтүн майы саудасы

Зәйтүн майы Рим дәуірінде Жерорта теңізі аймағында күнделікті өмірдің маңызды бөлігі болды. Ол тамаққа, шамдарға отын ретінде, сондай-ақ дәрілік майлар, ванна майлары, тері майлары, сабын, хош иіссулар мен косметиканың негізгі құрамы ретінде қолданылды. Кипр Рим дәуірінен бұрын-ақ зәйтүн майымен әйгілі болған. Страбон Кипрдің "өнімділігі жағынан басқа аралдардан кем емес екенін, себебі ол жақсы шарап пен сапалы май өндіреді" деген. Кипр майының жергілікті саудасы және Эгей теңізіне дейін созылған үлкен сауда желісі туралы мәліметтер бар, бірақ Кипр майының көп бөлігі Шығыс Жерорта теңізімен шектелген болуы мүмкін. Кипрде көптеген зәйтүн майы сығу орындары табылды, олар тек ауылдық жерлерде ғана емес, жеке және жергілікті тұтыну үшін де пайдаланылған болуы мүмкін. Олар Пафос, Куриум және Аматус сияқты ірі жағалау қалаларында да кездеседі. Мысырдың Александрия қаласында Кипрде жасалған, май тасымалдауға арналған, Римнің соңғы кезеңіне (LR1) жататын амфоралардың көп саны табылған. Бұл Мысырға Кипрден көп мөлшерде май әкелінгенін көрсетеді. Кипрдің Киликия және Сириямен сауда байланысы болғанына да дәлелдер бар. Зевгари мүйісіндегі кеме апатынан табылған амфоралар, кеме – әдеттегі шағын сауда кемесі – май тасымалдағанын көрсетеді. Кеменің орналасқан жері мен өзінің құрылысынан оның аралдың батысын бойлай қысқа қашықтыққа саяхаттағаны белгілі.

Христиандық

Римдік Кипрге елшілер Пауыл, Барнаба және Кипр шіркеуін құрып, христиан дәстүріне сәйкес, 45 жылы алғашқы миссионерлік сапарының басында аралға келді. Олар Саламис қаласына жеткен соң, Пафосқа дейін жол жүріп, сол жерде Рим әкімі Сергий Пауылды Мәсіхке сендірді. Жаңа Келісімдегі Елшілердің істері кітабында, жазушы Киелі Лука Бар-Иисус (Элимас) есімді яһуди сиқыршының елшілерге Ізгі хабарды уағыздауға кедергі жасағанын сипаттайды. Пауыл оны айыптап, Құдайдың үкімімен уақытша соқыр болатынын жариялады. Пауылдың болжамы бірден орындалды. Осының нәтижесінде Сергий Пауыл сенушіге айналып, Раббының үйретісіне таң қалды. Осылайша Кипр христиан басшысы басқарған әлемдегі алғашқы ел болды. Пауыл Антақиядан шіркеу тәуелсіздігінің негізін қалады. 325 жылы Никеяның бірінші соборына Кипрдің кем дегенде үш епископы (Саламис, Тремиф және Пафос) қатысты, ал 344 жылы Сардика соборына он екі кипрлік епископ қатысты. Кипрдің ертедегі қасиеттілері: Қасиетті Гераклид, Қасиетті Спиридон, Қасиетті Иларион және Қасиетті Эпифаний. IV ғасырдың басында бірнеше жер сілкінісі Саламистің қирауына әкелді, сонымен қатар аралда құрғақшылық пен ашаршылық болды. 431 жылы Кипр шіркеуі Антиохия патриархынан Ефестегі бірінші соборда тәуелсіздік алды. Император Зенон Кипр архиепискобына пастырь таяғының орнына скипетр ұстау құқығын берді.