Кіріспе

Еврей тіліндегі жазудың латын әліпбиіне көшірілуі – ағылшын тілінде қолданылатын рим әліпбиіне еврей тіліндегі жазуды көшіру. Еврей тілі еврей әліпбиін, қажет болған жағдайда дауысты белгілермен бірге қолданады. Еврей жазуын латын әліпбиіне көшіру – еврей сөздерін транслитерациялау үшін латын әліпбиін пайдалану. Мысалы, еврейше יִשְׂרָאֵל ("Исраил") деген есім еврей әліпбиінде жазылып, латын әліпбиінде түрліше жазылуы мүмкін. Латынша жазу еврей сөздерін транслитерациялау үшін латын әліпбиін кез келген түрде қолдануды қамтиды. Әдетте, мұндай көшіру латын әліпбиін қолданатын тілдерде (мысалы, неміс, испан, түрік және т.б.) еврей сөзін анықтау үшін қолданылады. Транслитерация – бір әліпбиде жазылған сөздің әріптері мен дыбыстарын басқа әліпбиде бейнелеу, ал транскрипция – тек дыбыстарды бейнелеу үшін әліпбиді пайдалану. Латынша жазу екі түрін де қамтуы мүмкін. Керісінше, яғни ағылшын тілінен еврей тіліне көшіру үшін, ағылшын тілінің еврейшеленуіне қараңыз. Ағылшын тілінің еврейшелендірілуі де, еврей тілінің латын әліпбиіне көшірілуі де транслитерацияның түрлері болып табылады. Бұл көшірулер ресми түрде қалыптасқан жағдайда, олар "транслитерация жүйесі" деп аталады, ал барлық емес, тек кейбір сөздер ғана көшірілген жағдайда, бұл "транслитерация саясаты" деп аталады.

Қайда транслитерациялау керек

Транслитерация екі түрлі жазу жүйесін қарастырады. Француз тіліндегі сөзді ағылшын тілінде аудармасыз қолдану, мысалы, "буржуаз" – транслитерация емес. Һинді тіліндегі "хаки" (түпнұсқада खाकी) сөзінің ағылшын тілінде транслитерациялануы – осыған жатады. Шетел тіліндегі сөзді басқа тілге транслитерациялау, әдетте аудармадан гөрі ерекше жағдай болып саналады және көбінесе түпнұсқа тілдегі сөздің ерекше мағынасы, бірегейлігі, діни, мәдени немесе саяси маңызы болғанда немесе жергілікті колорит қосу үшін қолданылады. Еврей тілінен ағылшын тіліне транслитерация кезінде көптеген еврей сөздері ұзақ тарихқа ие, мысалы, "Амин", "Шайтан", "ефод", "Урим" және "Туммим" сөздері дәстүрлі түрде транслитерацияланады, аударылмайды. Көбінесе бұл терминдер ағылшын тіліне дейін грек және латын тілдеріне транслитерацияланған. Әртүрлі баспагерлердің транслитерация саясаты әртүрлі болады. Мысалы, ArtScroll басылымдары "The Jewish Encyclopedia 1911" немесе Jewish Publication Society мәтіндерімен салыстырғанда көбірек сөздерді транслитерациялайды.

Көшіру жолдары

Еврей тілінен ағылшын тіліне транслитерациялау үшін әр түрлі стандарттар немесе жүйелер бар; ешбір жүйе барлық салаларда кеңінен қолданылмайды. Осының салдарынан, қалыпты жағдайда еврей тілінен ағылшын тіліне транслитерациялауда қатаң ережелер жоқ, және көптеген транслитерациялар ағылшын мен еврей әліпбилерінің арасындағы сәйкессіздікке байланысты шамамен жасалады. Транслитерацияның келіспейтін жүйелері бір мәтінде кездесуі мүмкін, себебі кейбір еврей сөздері транслитерациялау дәстүрімен байланысты болады. Мысалы,

Бұл мәтінде бір сөздің әртүрліше транслитерацияланған мысалдары бар: еврейше בית сөзі Бейт және Бет деп транслитерацияланады. Бір сөздің транслитерациясындағы осы келіспеушіліктер жеке еврей әріптерінің транслитерациясындағы айырмашылықтарға байланысты туындайды, бұл латын әліпбиін қолданатын түрлі тілдерге транслитерациялаудың әртүрлі дәстүрлерін ғана емес, сонымен қатар Израильде бір әріптің әртүрліше айтылуын көрсетеді (мысалы, бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылатын стандартты әйгілі айтылулар, Мизрахи, араб немесе ортодоксал Ашкенази диалектілерімен салыстырғанда). Мысалы, Ханука мен Хайим әртүрлі әріптермен транслитерацияланады, бірақ еврей тілінде екеуі де ח әрпінен басталады; "ch" қолданылысы неміс/идиш тілінің ықпалын және айтылуын көрсетеді, ал "h" немесе "ḥ" ежелгі еврей, яһуди араб тілі немесе Мизрахи еврей тіліндегідей ח әрпінің жұмсақ айтылуын көрсетеді. Сондай-ақ, еврей әрпі ת Бейт сөзінде th, талит сөзінде s, Бет сөзінде t деп транслитерацияланады, тіпті бұл үш сөздің өзінде бірдей әріп болып табылады. Еврей әрпі ק Исаакта c, Йицхақта k, Кехилада q деп транслитерацияланады. Соңында, еврей әрпі צ әртүрліше транслитерацияланады: Исаакта s, Йицхақта tz, Цфатта ts, бұл әртүрлі жазу немесе айтылу дәстүрлерін көрсетеді. Бұл келіспеушіліктер еврей тілін білмейтін оқырманға байланысты сөздерді тануды, тіпті транслитерацияланған еврей сөздерін дұрыс айтуды қиындатады.

Тарихи оқиғалар

Еврей тілінің алғашқы романдануы римдіктер мен яһудилер арасындағы қарым-қатынас кезінде болды. Бұл процеске грек тіліндегі бұрынғы транслитерацияның әсері болды. Мысалы, Рим провинциясы Иудеяның (б.з.д. 63 ж.) атауы, көрінеу, грек тіліндегі Ἰούδα (Iouda) және Ἰουδαία (Ioudaia) сөздерінен шыққан. Бұл сөздерді Септуагинтада – Еврей Киелі кітаптарының грек тіліне жасалған аудармасында, Езра кітабының 1-тарауында кездестіруге болады. Грек сөздері өз кезегінде, қазір ағылшын тілінде Яһуда, Юдас және Юд деген аттармен белгілі יהודה (Yehuda) еврей сөзінің транслитерациясы болып табылады. Бірінші ғасырда Ювеналдың 14-ші сатирасында грек тілінен алынған sabbata, Iudaicum және Moyses сияқты еврей сөздері қолданылған. Төртінші және бесінші ғасырлардағы Еврей Киелі кітаптарының латын тіліндегі аудармалары өз есімдерін романдаған. Ағылшын тіліндегі таныс Киелі кітап есімдері осы романданулардан алынған. Бесінші ғасырдың басындағы Вульгата Еврей Киелі кітаптарының алғашқы тікелей латын тіліне аудармасы саналады. Есімдерден басқа, Вульгата мамзер (ממזר) терминін де романдайды. Сионизмнің өркендеуімен бірқатар яһудилер еврей жазуын емес, роман жазуын қолдануды жақтады, бұл көбірек адамдарға еврей тілін үйренуге көмектеседі деп үміттенеді. Осындай жақтаушылардың бірі – Итамар Бен-Ехуда, немесе өзін Итамар Бен-Ави деп атаған. Оның әкесі, Елиезер Бен-Ехуда, оны еврей тілінде туған алғашқы заманауи сөйлеуші ретінде тәрбиеледі. 1927 жылы Бен-Ави өзінің өмірбаянын романдаған еврей тілінде жариялады (қазір еврей ұлттық және университеттік кітапханасының онлайн каталогында тіркелген). Алайда, бұл жаңалық кеңінен таралған жоқ. Саяси белсенді, Бетардың жетекшісі Зеев Жаботинский және бас раввин Кук латын әріптерін қолдана отырып, еврей жазуын реформалауға қолдау білдірді.

Қазіргі қолданысы

Еврей тілінің латын әрпіне көшірілген түрі еврей жазуын білмейтін адамдарға еврей терминологиясын немесе мәтінін ұсыну үшін қолданылады. Диаспорадағы көптеген еврей дұға кітаптарында еврей тіліндегі қауымдық дұғалардың бір бөлігі немесе барлығы үшін қосымша латынша транскрипциясы болады. Латынша транскрипцияланған еврей тілі кітапхана каталогтарында және карталардағы еврей тіліндегі жер-су атауларында да қолданылады. Израильде көптеген каталогтар мен карталар еврей жазуын пайдаланады, бірақ латынша карталар оңай қолжетімді, ал жол белгілерінде латынша жазылған атаулар бар. Еврей тілінде сөйлейтін кейбір адамдар еврей әліпбиін жақсы қолдамайтын интернет жүйелерін пайдаланғанда латынша транскрипцияны қолданады. Латынша транскрипцияланған еврей тілі көбінесе музыкалық ноталарға да қолданылады, өйткені музыка солдан оңға жазылады, ал еврей тілі оңнан солға жазылады. Осы мақсаттар үшін стандартты транскрипциялар бар. Дегенмен, стандартты емес транскрипция да кеңінен таралған, тіпті кейбір израильдік көше белгілерінде де кездеседі. Стандарттар әдетте оларға қатысты ұйымдар мен салалардың шеңберінде оқытылмайды.

Транскрипция мен транслитерация

Әр түрлі мақсаттар әр түрлі романдау тәсілдерін қажет етеді. Бір шектен шығу – бір адамның сөйлеуін бір рет фонетикалық транскрипциялау. Израильде жалпы израильдік иврит немесе стандартты иврит деп аталатын айтылу кеңінен қолданылады және құжатталған. Израиль тіліндегі сөйлеу мен мәтін үшін, тілдік топтар маңызды емес болса, романдау стандартты ивриттің айтылуына сәйкес фонетикалық транскрипцияны пайдалана алады. Дегенмен, ивриттің әртүрлі айтылуы мен әлеуметтік басымдықтары бар көптеген израильдік топтар бар. Иврит тілінің ұзақ және алуан тарихы себебінен, жалпылама романдау жүйесін жасау қиынға соғады. Көптеген иврит мәтіндерін дәстүрлі де, заманауи да, бірнеше түрлі айтылу жүйелеріне сәйкес дұрыс айтуға болады. Тіпті бүгінде ивритте тек дауыссыз әріптер мен *matres lectionis* әріптерін қолдану қалыпты жағдай. Екінші ғибадатханаға дейін иврит жазбаларында дауыстыларды нақты көрсетудің жолы болмаған. Бұрыннан бері, географиялық тұрғыдан алыс орналасқан көптеген қауымдар ивритті әңгіме емес, әдебиет тілі ретінде қолданған. Ивритте айтылуды белгілеу және көрсетудің бір жүйесі – Тибериялық дауыстықтары, Екінші ғибадатхана кезеңінің соңынан бері иврит мәтіні үшін кеңінен беделді (Sáenz Badillos, 11-бет). Тибериялық дауыстықтарын транслитерациялау арқылы, нақты бір фонетикалық айтылуды транскрипциялауға тырыспай, әртүрлі қауымдардың айтылуын ескеруге болады. Тибериялық дауыстықтарына сәйкес келмейтін ивриттің ерекше түрлері – Құмран қауымының (Өлі теңізден табылған мәтіндерден белгілі) және самариялықтардың иврит тілі. Самариялық айтылуын романдау үшін, еврей Киелі кітабының самариялық басылымынан тікелей цитаталар алу ұсынылады, онда еврей басылымдарынан шамамен 6000 мәтіндік айырмашылық бар. Ежелгі немесе ортағасырлық еңбектердегі ерекше құрылымды сөздерді талқылау кезінде тек дауыссыз әріптерге назар аудару орынды.

Тибериялық принциптерді қолдану

Тиберия дауыстық белгілері еврей Киелі кітабының дауыссыз мәтініне оның айтылуын көрсететін белгілер қосу мақсатымен ойластырылды, ал дауыссыз мәтін өзгеріссіз қалды. Ол Киелі кітаптағы еврей тілінің грамматикасы мен морфологиясын жақсы білетін мамандарға арналған. Транслитерациялар көбінесе Тиберия дауыстық белгілерінде қолданылатын типографиялық тұрғыдан күрделі таңбаларды пайдаланудан аулақ болады. Сондай-ақ, олар дауыстылар мен буындарды Тиберия дауыстық белгілеріне қарағанда анығырақ көрсетуге тырысады. Сондықтан, техникалық транслитерация үшін, төменде көрсетілгендей, Тиберия принциптерін қолдану қажет, Тиберия таңбаларын ғана бейнелеу емес. Көптеген транслитерация стандарттары осы принциптерді толыққанды білуді талап етеді, бірақ олар көбінесе практикалық мәліметтерді ұсырмайды.

Әуелі дауыстылар

Негізгі жеті дауысты бар. Дауысты ұзын, қысқа немесе өте қысқа болуы мүмкін. "Шва" дауыстысы айтылатын (шва на) немесе айтылмаған (шва нач) болуы мүмкін. Тарихи түрде дауыстыларды көрсету үшін қолданылған консонанттар, "matres lectionis", дұрыс дауысты белгілерінің орнына келмейді. "Камет" дауыстысы әдеттегі дыбысына (камет гадол – ұзын "а") немесе басқа дыбысқа (камет катан – қысқа "о") ие болуы мүмкін.

Қосындылар

Алты дауыссыз (бет, гимель, далет, каф, пе және тав) қатты немесе жұмсақ болуы мүмкін. Нақтырақ айтқанда, олар тоқтау немесе фрикатив ("спирантизацияланған") ретінде айтылады. Мысалы, bet әрпі "b" немесе "v" деп айтылуы мүмкін. Тибериялық дауыстық белгілері қатты дауыссызды дагеш кал (иврит терминінде) немесе лене (латынша) арқылы көрсетеді. Жұмсақ дауыссыздың дагеш калы болмайды, және кейде ол рафе, яғни үстінен сызық арқылы нақты белгіленеді. Транслитерацияда жұмсақ дауыссызды көрсету үшін кейде үстінен немесе астынан сызық қолданылады. (Дегенмен, қазіргі Сефард еврей тілінде тек үш дауыссыз – бет, каф және пе – қатты-жұмсақ айырмашылығын сақтайды. Ашкеназдық айтылуында жұмсақ тав әрпі "s" деп естіледі.) Shin әрпіне ұқсайтын әріп, shin нүктесімен белгіленсе сол әріп, ал sin нүктесімен белгіленсе sin әрпі болуы мүмкін. Көптеген дауыссыз дыбыстар екі еселенуі мүмкін. Тибериялық дауыстық белгілері екі еселенген дауыссызды дагеш хазак (иврит терминінде) немесе форте (латынша) арқылы көрсетеді, ол дагеш калға ұқсас. Әдетте үнсіз болатын (көбінесе ол) дауыссыз, түбір сөздің бөлігі немесе иелік жалғауы болса, естілуі мүмкін. Тибериялық дауыстық белгілері мұндай дауыссызды мапик арқылы көрсетеді, ол дагешке ұқсайды. Үнсіз вав холем дауыстысын ұстау үшін қолданылуы мүмкін, бірақ кейде холеммен бірге вав дауыссыз дыбысқа ие болады.