Кіріспе

Орталық Африкадағы бұрынғы ислам мемлекеті. Багерми сұлтандығы немесе Багерми патшалығы – Африканың орталық бөлігіндегі Чад көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан ислам сұлтандығы және патшалық. Ол 1480 немесе 1522 жылы құрылып, 1897 жылға дейін, француз протекторатына айналғанға дейін сақталды. Астанасы Шари өзенінің солтүстігінде, қазіргі Камерунмен шектес Массенья қаласы болған. Патшалар Мбанг атағын иеленген.

Тарих

Багирми халқы алыс шығыстан көшіп келгендігі туралы дәстүр сақталған, бұл олардың тілінің Ақ Нілдің түрлі тайпаларына ұқсас болуымен расталады. Багирими патшалығының қашан және кім құрғаны толыққанды белгісіз: кейбір патшалар тізімінде бұл оқиға 1480 жылға дейін соқпалы, Мбанг Абд әл Махмуд Бегли құрған делінеді, ал басқалары 1522 жылы патшалықты құрған Мбанг Бирни Бессе жауапты деп есептейді. Ол бұрынғы Булала тайпасын ығыстырған секілді, сондай-ақ мемлекеттің астанасы Массеньяда сарай салуды бастады. Төртінші патша Абдулла (1568–1608) ислам дінін қабылдап, мемлекетті сұлтанатқа айналдырды, бұл оған аймақтағы көптеген пұтқа табынушы тайпалар – Сарас, Габери, Сомрай, Гулла, Ндука, Нуба және Сокороға билігін жеткізуге мүмкіндік берді. Ол және оның ізбасарлары «мбанг» атағын «сұлтан» атағымен бірге қолдана берді. Шари өзені патшалықтың батыс шекарасын құрады, ал ішкі аймағының көп бөлігі оның салаларымен суарылды. Бұл жерде тұрғындардың көптегенін жарақатымен мүкіс ететін аяқ құрттары кездесетін. Багирмиде құрғақшылық, оба және ішкі және сыртқы күштер ұйымдастырған құл сату жиі болып тұратын. Идрис Алума билік еткен кезде Борну Багирмиді жаулап алды. Мұсылман Багирми өздерінің патшалығындағы пұтқа табынушы тайпаларға шабуыл жасап, Борнуға төленетін салықты төлеу үшін олжа алды. Багирми құлдардан басқа, оның ішінде евнухтардан басқа, мал терісі, піл сүйегі және мақта экспорттады, ал мыс пен каури қабықтарын импорттады. Борнумен сауда Ливия жағалауындағы Триполиге дейін Сахара арқылы солтүстікке созылған керуен жолдары арқылы жүргізілді. Мбанг Мұхаммед әл-Амин (1751–1785) билік еткен кезде Багирми қайтадан тәуелсіздікке ие болды, бірақ алым төлеу міндеті сақталды. 19 ғасырдың басында Багирми құлдырап, Вадай сұлтандығының қатеріне тап болды. Ол ақыры 1871 жылы жанекке қосылды. Диксон Денхамның (1823), Генрих Барттың (1852), Густав Начтальдың (1872) және Маттеуччи мен Массаридің (1881) сапарларынан кейін еуропалықтардың назарына ілікті. 1893 жылы Рабиғ аз Зубайрдың әскерлері Массеньяны өртеп жібергенде, 25-ші сұлтан Абд ар Рахман Гауранг үкіметін Чехнаға көшірді. Африка үшін күресте Үшінші Француз Республикасы өзінің иеліктерін Африканың бүкіл енімен байланыстыруға қызығушылық танытты, бұл Дакар-Джибути темір жолының салынуына жағдай жасады. Рабих аймақ арқылы өткен алғашқы француз экспедициясының жетекшісі Пол Крампельді өлтірді, бірақ Эмиль Джентиль 1897 жылы Багирми сұлтанынан оған қорғау шарттамасын алды. Француздардың Судандағы амбициялары келесі жылы Фашода дағдарысынан кейін тоқтатылды, ал Багирмидегі олардың билігі 1901 жылы Рабих пен оның ұлдары қайтыс болғаннан кейін ғана бекітілді. Қалалар Логон мен Шари өзендерінің қосылған жеріндегі француздық Ламми бекінісінің және ортаңғы Шаридегі Форт-де-Койнте бекінісінің маңында өсті. 1903 жылы ауданның халқы 100 000 адамға жуық деп есептелді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде сауданың көп бөлігі Судандағы Хартуммен Вадай империясы арқылы және Нигериядағы Йоламен Бенуэ өзені бойымен жүргізілді.

Мұра

Багуирми тілі бүгінге дейін қолданылып келеді, 1993 жылғы мәліметтер бойынша 44 761 адам сөйлейді, негізінен Шари-Багуирми аймағында. Империя қазір Багуирми департаментінде бейресми құрылым ретінде сақталып қалған, астанасы Массенья қаласында орналасқан. Оның билеушілері әлі де "Мбанг" атағын иеленеді.