Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Африкадағы бұрынғы ислам мемлекеті. Багерми сұлтандығы немесе Багерми патшалығы – Африканың орталық бөлігіндегі Чад көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан ислам сұлтандығы және патшалық. Ол 1480 немесе 1522 жылы құрылып, 1897 жылға дейін, француз протекторатына айналғанға дейін сақталды. Астанасы Шари өзенінің солтүстігінде, қазіргі Камерунмен шектес Массенья қаласы болған. Патшалар Мбанг атағын иеленген.
Former Islamic state in central Africa. The Sultanate or Kingdom of Bagirmi or Baghermi was a kingdom and Islamic sultanate southeast of Lake Chad in central Africa. It was founded in either 1480 or 1522 and lasted until 1897, when it became a French protectorate. Its capital was Massenya, north of the Chari River and close to the border to modern Cameroon. The kings wore the title Mbang.
Тарих
Багирми халқы алыс шығыстан көшіп келгендігі туралы дәстүр сақталған, бұл олардың тілінің Ақ Нілдің түрлі тайпаларына ұқсас болуымен расталады. Багирими патшалығының қашан және кім құрғаны толыққанды белгісіз: кейбір патшалар тізімінде бұл оқиға 1480 жылға дейін соқпалы, Мбанг Абд әл Махмуд Бегли құрған делінеді, ал басқалары 1522 жылы патшалықты құрған Мбанг Бирни Бессе жауапты деп есептейді. Ол бұрынғы Булала тайпасын ығыстырған секілді, сондай-ақ мемлекеттің астанасы Массеньяда сарай салуды бастады. Төртінші патша Абдулла (1568–1608) ислам дінін қабылдап, мемлекетті сұлтанатқа айналдырды, бұл оған аймақтағы көптеген пұтқа табынушы тайпалар – Сарас, Габери, Сомрай, Гулла, Ндука, Нуба және Сокороға билігін жеткізуге мүмкіндік берді. Ол және оның ізбасарлары «мбанг» атағын «сұлтан» атағымен бірге қолдана берді. Шари өзені патшалықтың батыс шекарасын құрады, ал ішкі аймағының көп бөлігі оның салаларымен суарылды. Бұл жерде тұрғындардың көптегенін жарақатымен мүкіс ететін аяқ құрттары кездесетін. Багирмиде құрғақшылық, оба және ішкі және сыртқы күштер ұйымдастырған құл сату жиі болып тұратын. Идрис Алума билік еткен кезде Борну Багирмиді жаулап алды. Мұсылман Багирми өздерінің патшалығындағы пұтқа табынушы тайпаларға шабуыл жасап, Борнуға төленетін салықты төлеу үшін олжа алды. Багирми құлдардан басқа, оның ішінде евнухтардан басқа, мал терісі, піл сүйегі және мақта экспорттады, ал мыс пен каури қабықтарын импорттады. Борнумен сауда Ливия жағалауындағы Триполиге дейін Сахара арқылы солтүстікке созылған керуен жолдары арқылы жүргізілді. Мбанг Мұхаммед әл-Амин (1751–1785) билік еткен кезде Багирми қайтадан тәуелсіздікке ие болды, бірақ алым төлеу міндеті сақталды. 19 ғасырдың басында Багирми құлдырап, Вадай сұлтандығының қатеріне тап болды. Ол ақыры 1871 жылы жанекке қосылды. Диксон Денхамның (1823), Генрих Барттың (1852), Густав Начтальдың (1872) және Маттеуччи мен Массаридің (1881) сапарларынан кейін еуропалықтардың назарына ілікті. 1893 жылы Рабиғ аз Зубайрдың әскерлері Массеньяны өртеп жібергенде, 25-ші сұлтан Абд ар Рахман Гауранг үкіметін Чехнаға көшірді. Африка үшін күресте Үшінші Француз Республикасы өзінің иеліктерін Африканың бүкіл енімен байланыстыруға қызығушылық танытты, бұл Дакар-Джибути темір жолының салынуына жағдай жасады. Рабих аймақ арқылы өткен алғашқы француз экспедициясының жетекшісі Пол Крампельді өлтірді, бірақ Эмиль Джентиль 1897 жылы Багирми сұлтанынан оған қорғау шарттамасын алды. Француздардың Судандағы амбициялары келесі жылы Фашода дағдарысынан кейін тоқтатылды, ал Багирмидегі олардың билігі 1901 жылы Рабих пен оның ұлдары қайтыс болғаннан кейін ғана бекітілді. Қалалар Логон мен Шари өзендерінің қосылған жеріндегі француздық Ламми бекінісінің және ортаңғы Шаридегі Форт-де-Койнте бекінісінің маңында өсті. 1903 жылы ауданның халқы 100 000 адамға жуық деп есептелді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде сауданың көп бөлігі Судандағы Хартуммен Вадай империясы арқылы және Нигериядағы Йоламен Бенуэ өзені бойымен жүргізілді.
The Bagirmi carried a tradition that they migrated from far to the east, which is supported by the resemblance of their language to various tribes on the White Nile. It is not entirely clear when or by whom the Bagirimi kingdom was founded: some king lists trace this event to 1480 when it was supposedly founded by Mbang Abd al Mahmud Begli, while others deem Mbang Birni Besse responsible, who is said to have founded the kingdom in 1522. He seems to have displaced the earlier Bulala, while he also began to build a palace in Massenya, the capital of the state. The fourth king, Abdullah (1568–1608), adopted Islam and converted the state into a sultanate, permitting the state to extend their authority over many pagan tribes in the area, including the area's Saras, Gaberi, Somrai, Gulla, Nduka, Nuba, and Sokoro. He and his successors continued to use the title "mbang" alongside that of "sultan". The Shari River formed the kingdom's western boundary, with most of its interior watered by its affluents. The area was home to a kind of footworm that mutilated many of the inhabitants. Bagirmi was also continually plagued by drought, pestilence, and slave raiding both internally and externally organized. During the reign of Idris Alooma, Bornu conquered Bagirmi. The Muslim Bagirmi would raid the pagan tribes of their kingdom to pay the necessary tribute to Bornu. Except for slaves, including eunuchs, Bagirmi also exported animal skins, ivory, and cotton, while importing copper and cowrie shells. Trade with Bornu was carried out by caravans along a route that extended north across the Sahara to Tripoli on the Libyan coast. During the reign of Mbang Muhammad al Amin (r. 1751–1785) Bagirmi became independent again, although the tributary status remained. Early in the 19th century, Bagirmi fell into decay and was threatened by the Sultanate of Wadai. It was finally annexed in 1871. It came to European attention following the visits of Dixon Denham (1823), Heinrich Barth (1852), Gustav Nachtigal (1872), and Matteucci and Massari (1881). When Rabih az Zubayr's forces burned Massenya in 1893, the 25th sultan, Abd ar Rahman Gaourang, moved his government to Chekna. During the Scramble for Africa, the Third French Republic became interested in connecting its possessions across the breadth of Africa, permitting a Dakar–Djibouti railway. Rabih killed Paul Crampel, the leader of the first French expedition through the area but Emile Gentil secured a protectorate over Bagirmi from its sultan in 1897. French ambitions in Sudan were blocked following the Fashoda Crisis the next year, and their authority over the Bagirmi itself was not secured until after the death of Rabih and his sons in 1901. Towns grew up around the French Fort Lamy at the confluence of the Logone and Shari and Fort de Cointet on the middle Shari. The population of the district was reckoned as 100,000 in 1903 and, by the time of the First World War, most of its trade was being conducted with Khartoum in Sudan through the Wadai Empire and with Yola in Nigeria along the Benue.
Мұра
Багуирми тілі бүгінге дейін қолданылып келеді, 1993 жылғы мәліметтер бойынша 44 761 адам сөйлейді, негізінен Шари-Багуирми аймағында. Империя қазір Багуирми департаментінде бейресми құрылым ретінде сақталып қалған, астанасы Массенья қаласында орналасқан. Оның билеушілері әлі де "Мбанг" атағын иеленеді.
The Baguirmi language is still spoken today, with 44,761 speakers as of 1993, primarily in the Chari Baguirmi Region. The empire now exists as an informal entity in the Baguirmi Department, with its capital at Massenya. Its rulers continue to bear the title "Mbang".