Кіріспе

Жан-Поль Сартрдың романы "Көңіл көтерілмейтін жағдай" – экзистенциалистік философ Жан-Поль Сартрдың 1938 жылы жарық көрген философиялық романы. Бұл Сартрдың тұңғыш романы. Роман "Буавиль" (Boue ville сөзінің гомофоны, сөзбе-сөз "Паста қаласы") қаласында өтеді, ол Ле-Хаврға ұқсас. Онда Антуан Рокентиннің жеке күнделік түрінде жазылған ойлары мен субъективті тәжірибелері баяндалады. Рокентин – көңілі құлпыраған, қоғамнан оқшауланған зиялы, ол тарихи тұлғаның өмірбаяндық еңбегін аяқтау үшін Буавильге келген. Рокентиннің үдеретін бөтендеуі мен көңіл көтерілмейтін жағдайы, оның "көңіл көтерілмейтін жағдай" деп атаған жирену сезімімен бірге күшейеді, онда оның төңірегіндегі адамдар мен заттардың барлық таныс және анық белгілері жоғалады. Сартр романды жариялаудан бұрын "Меланхолия" деп атауды жоспарлаған. Романды ағылшын тіліне Ллойд Александр "Антуан Рокентиннің күнделігі" деп аударған.

Кейіпкерлер

Антуан Рокентин – Романның басты кейіпкері Антуан – Бувильде үш жылдан бері жалғыз тұратын бұрынғы авантюрист. Оның достары жоқ, отбасымен байланысы үзілген, ол көбінесе басқа адамдардың сөздерін тыңдап, олардың іс-қимылдарын қашықтан бақылайды. Ол 18-ғасырлық саяси тұлға, Маркиз де Роллебонның өмірі туралы зерттеуін аяқтау үшін Бувиль теңіз портына қоныстанды. 1932 жылдың қысында "тәтті ауру", ол оны "дене күйіс" деп атайды, оның істейтін және ұнататын барлық нәрсесіне көбірек әсер ете бастайды. Ол өзгелермен бірге болуда көңіл тыныштығы табуға тырысады, бірақ олармен араласқанда жалыққандық пен қызығушылықтың жоқтығын көрсетеді. Әлемге және айналасындағы адамдарға немқұрайлылығының салдарынан ол өзінің өмір сүруіне күмәндана бастайды. Анни – Бұрын Антуанның сүйіктісі болған ағылшын әйел. Антуан онымен кездесуді ұйымдастырғаннан кейін, оның жағдайы жақсарады деген үмітпен, Анни оған өзінің көп өзгергенін және өмірін жалғастыруы керектігін түсіндіреді. Огие П. – Көбінесе "өздігінен білім алған адам" немесе Автодидакт деп аталады, ол сот приставының кеңсе қызметкері және Антуанның танысы. Огие білім іздеу және адамзатқа деген сүйіспеншілікпен өмір сүреді, бұл Антуанда көптеген сын мен мазақ тудырады, бірақ ол оған деген ерекше қайраткерлік сезімдерді де дамытады. Өте тәртіпті, ол жергілікті кітапханада жүздеген сағаттар оқып өткізеді. Ол Антуанмен жиі сөйлесіп, өзінің социалист екенін айтады.

Әдеби жанр мен стиль

Көптеген модернист романдар сияқты, "Кішігу" – бұл "қалалық роман", қаладағы тәжірибені қамтиды. Романдағы Бувилл – Сартрдың 1930 жылдары өмір сүрген және оқытқан Гаврдің ойдан шығарылған бейнесі деп кеңінен есептеледі. Сыншы Уильям В. Спанос Сартрдың романын "теріс қабілеттілік" мысалы ретінде пайдаланды, ол адам өмірінің белгісіздігі мен үрейін қиялға сыймайтындай күшті көрсетеді. "Кембридж француз романына оқулық" "Кішігуді" француздық белсенділіктің дәстүріне жатқызады: "Мальро, Сартр, Бовуар және Камю сияқтылар роман жазуды идеологиялық зерттеудің қуатты құралы ретінде пайдалана алды". Сартр сияқты романдар авторы 19 ғасыр француз романына қарсы шыққанын мәлімдесе де, "олар оның қарапайым адамдарды дәріптеуіне және оның екіұшты немесе "поэтикалық" жақтарына көп қарызды". Сартр "Әдебиет нені білдіреді?" атты эссесінде былай деп жазды: "Бір жағынан, әдеби объектінің өзіндік мәні жоқ, ол оқырманның субъективтілігімен ғана байланысты. Бірақ, екінші жағынан, сөздер біздің сезімдерімізді ояту және оларды бізге қайтару үшін тұзақтай болады. Осылайша, жазушы шығарманың жасалуына оқырманның еркіндігімен қатысуға шақырады". Роман, Сартрдың пікірінше, 18 ғасырғы көптеген көркем әдебиеттердің үлгісі бойынша жасалған күрделі формальды жетістік, ол "біреудің қағаздарынан табылған күнделік" ретінде ұсынылған. Хайден Каррут "Кішігудің" маңыздылығының астында жасырылған ирония мен юмордың жаңа қабаттары бар ма деп ойланады: "Сартр, өзінің барлық қайғылы жиренісіне қарамастан, клоун рөлін де ойнай алады және оны жиі ойнады: метафизикалық сарайдағы ақымақ". Сартр сана ағыны әдісін романды Ньютон физикасы дәуірінен Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясы дәуіріне жылжытудың бір жолы ретінде сипаттады. Ол мұны маңызды деп санайды, өйткені "кейбір техникалар бізді романшының метафизикасына қайтарады" деп ойлады. Ол өзінің романдық әдістері жеке тұлғаның экзистенциалдық бостандығы туралы теорияларымен, сондай-ақ сананың тұрақсыз, өзгермелі құрылымдарының феноменологиялық талдамаларымен үйлесімді болғанын қалады.

Психологиялық роман ретінде

19-ғасыр романындағы кейіпкерлердің дамуы психологиялық заңдарға бағынуы тиіс деген тұжырымды мойындамайтын «Ла Наузе» мұндай көзқарасты буржуазиялық қате санау деп қарастырады, өмірдің кездейсоқтығы мен түсіндірілемейтіндігін елемейді. Психологиялық тұрғыдан алғанда, Антуан Рокентинді депрессияға ұшыраған адам ретінде қарастыруға болады, ал «Қайғы» оның осы халдің бір белгісі саналады. Жұмыссыз, жағдайы төмен, адамдармен байланысы жоқ, 18-ғасырдың құпия адамы туралы кітап жазатын қиялға берілген ол, Сартрдың шығармашылығын Достоевскийдің «Қылмыс және жаза» немесе Рилькенің «Мальте Лауридс Бригге жазбалары» романдарының дәстүрін жалғастыра отырып, шизофренияның нақты сипаттамасын табуға бағытталған ізденіс ретінде көрсетеді. Рильке кейіпкері Сартрдың кейіпкерін көре алады. Дегенмен, Рокентиннің жағдайы тек депрессия немесе психикалық ауру ғана емес, тіпті оның басынан өткен оқиғалар оны осы жағдайға жеткізгенімен де. Сартр Рокентиннің қиындықтарын адамның табиғатындағы экзистенциалдық жағдайдан туындайтынын көрсетеді. Оның ерекше жағдайы (саяхаттан оралу, жалғыздық) оның нақты депрессиясының белгісі ғана емес, ол өзіне (және оқырманға) барлық адамдар сезінетін, бірақ саналы түрде мойындамайтын экзистенциалдық жағдайды сезінуге көмектесетін күйге түсіруге тиіс. Рокентин әлемнен өзгешеленетін, метафизикалық тәжірибеден өтеді. Оның проблемалары жеке ақылсыздықтан туындаған емес, бұл жағдай үлкен мағынаға ие емес. Керісінше, Достоевский мен Рильке романдарының кейіпкерлері сияқты, ол да оны ақыл-есінен айыруға жеткізген үлкен идеологиялық, әлеуметтік және экзистенциалдық күштердің құрбаны. Сартр «Кішігуде» біздің осы ортақ сыртқы жағдайларға деген жалпы реакциямызды түсіндіруге тырысады.

Философиялық шығарма ретінде

Сартрдың романдарына сын айту жиі философиялық және саяси, бір жағынан, романдық және жекелеген арасындағы кернеуге бағытталды. Рональд Аронсон Альберт Камюдың реакциясын сипаттайды, ол әлі де Алжирде болып, өзінің алғашқы романы «Шет елдік» (L’Étranger) үстінде жұмыс істеді. Роман жарық көрген кезде Камю Алжирдегі солшыл күндізгі газетте рецензент болып жұмыс істеген. Камю бір досына «кітап туралы көп ойланғанын» және оның «өзінің өте жақын бөлігі» екенін айтқан. Өзінің рецензиясында Камю «ең қатал және ең ақылды сананың ойыны бір мезгілде шашырап, ысырап болады» деп жазды. Камю кітаптың әр тарауын жеке қарастырғанда, «ащылық пен шындықтың бір түрі кемелдікке жетеді» деп ойлады. Алайда, ол романның сипаттамалық және философиялық аспектілері теңгерілмегенін, олар «өнер туындысын құрамайды: бірінен екіншісіне өту тым жылдам, тым ынтасыз, оқырманның романның өнерін құрайтын терең сенімін оятпайды» деп сезінді. Ол сондай-ақ Сартрдың адамзаттың жағымсыз ерекшеліктерін көрсетуде «адамның ұлылығының себептерін, кем дегенде, белгілі бір дәрежеде, толық болмаса да, үмітсіздігіне жатқызудың орнына» теңгерімді тым басып кеткенін сезінді. Дегенмен, Камюдің көбінесе оң пікірі екі автордың достығына әкелді. Философ Г.Дж. Матти қарсы пікір білдіреді. Ол «Көңіл сығуы» (Nausea) «Сартрдың ең жақсы кітабы болуы мүмкін, себебі онда интеллектуал және шығармашыл суретші ең жақын келеді» деп жазады. Барретт Сартрдың басқа әдеби шығармаларында және әдеби сын кезінде идеялардың тартымдылығын поэзияға жауап беру үшін тым күшті сезінетінін айтады, «бұл дәл ақынның және ақынның әлеміне кіретін оқырманның ақынның әлемін пайдалану керек, Хайдеггердің сөзін қолдану үшін, оны әрекетке немесе интеллектуалдық түсіндіруге деген ерікпен мәжбүрлеуге тырыспауы керек». Ақын Хейден Каррут Барреттпен келіседі, ол «Көңіл сығуы» туралы оның сөздерін келтіреді. Ол Сартр үшін бұл түсінік абстрактілі идеяны ақыл-оймен түсіну емес, керісінше шындықтың өзін тірі тәжірибе ретінде қабылдау деп жазады. Осылайша, «Көңіл сығуы» - бұл кездейсоқтықты абстрактілі түрде дәлелдеудің орнына, кездейсоқтықтың тәжірибесін бөлісуге арналған әдеби шақыру. Ол өзінің «кездейсоқтық теориясы» деп атаған ілімінің мағынасы мол екенін және оның ішінде болмысқа, өмір сүруге, қажеттілікке және бостандыққа қатысты барлық идеяларының тұқымы бар екенін түсінді. Бірақ ол өзі үшін оңайға соқтырмады, өйткені ол дәстүрлі теориялық трактат құрастыруды ойламады. Философия мен әдебиетті ажыратудан бас тартты. Оның пікірінше, кездейсоқтық - бұл абстрактілі ұғым емес, бұл нақты өмірдің нақты өлшемдері: адам жүрегін адам мен оның айналасындағы әлемде байқаған құпия «жетіспеушілік» туралы хабардар ету үшін өнердің барлық ресурстарын пайдалану қажет». Жобаның дамуы барысында Сартр Гуссерлдің феноменологиялық максиміне «заттың өзіне» еріп, аудиторияны мүмкіндігінше тікелей шындықтың өзін тәжірибеге алуға бағыттады, бұл академиялық философияның абстрактілік прозасынан гөрі әдебиет өнерін қажет етті.

Басқа философиялармен салыстырғанда

«Наза» Сартрға өзінің философиясын жеңілдетілген түсіндіруге мүмкіндік береді. Рокентин – классикалық экзистенциалистік кейіпкер, оның сезімдердің мәңіздігін түсінуге жасаған тың тырысыстары оны қызығушылық пен қайталанбас сезімдердің ерекше үйлесіміне жеткізеді. Романның бірінші бөлігінде Рокентин күнделікті заттардан туындайтын «Наза» сезімін бастан кешіреді. Бұл сезімдер көбінесе кездейсоқ сияқты болып көрінеді, мысалы, арықтағы жыртылған қағазға немесе жағажайдағы тасқа қарағанда пайда болады. Оның сезімі – таза жиреншік: соншалықты терең жек көру, оның әр кезде ақыл-есін шатырлатады. Роман дамыған сайын «Наза» жиілегенімен, оның нақты мағынасы оған әлі де белгісіз. Алайда, саябақтағы каштан ағашының түбінде ол «Назаның» мәнін аңғарады. Барлық өмір, болудың нәрсе болуы және жоқтан болуы оны ақырындап есінен шығарып жіберді. Ол енді заттарды түс, пішін сияқты қасиеттерімен көре алмайды. Керісінше, барлық сөздер оның мәнінен бөлініп кетеді, ол таза болмысқа бетке тіреледі. Каррут, Өзін-өзі оқыған адамның S.F.I.O. француз социалистік партиясының мүшесі екенін мойындағаннан кейін, Рокентин оны Сократтық диалогқа тартады, оның гуманист ретіндегі қайшылықтарын ашып көрсету үшін. Рокентин бірінші кезекте оның гуманизм тұжырымы ешқандай партияға немесе топқа жатпайтынын, барлық адамзатты қамтуға және бағалауға бағытталғанын атап көрсетеді. Алайда, ол гуманисттің симпатиясының адамзаттың қарапайым бөлігіне қатысты екенін де мойындайды. Рокентин одан әрі, бір гуманист күлкілі көрермендерді жақсы көретінін, ал екіншісі қайғылы жерлеуге ләззат алатынын көрсетеді. Диалогта Рокентин Өзін-өзі оқыған адамды абстрактілі тұлғаға (мысалы, жас жігіттегі жастыққа) деген сүйіспеншілікке қарағанда нақты, қолға тигізілетін адамға деген сүйіспеншілігін көрсетуге шақырады. Қысқасы, ол мұндай гуманизм «барлық адамдық көзқарастарды біріктіруге» талпынады деген қорытындыға келеді. Ең маңыздысы, гуманизмді жоққа шығару «гуманизмге қарсылықты» білдірмейді. Маттейдің сөзіне сүйенсек, Сартр қабылдамайтын гуманизм түрі «Наза» сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, Сартрдың романшы ретіндегі жетістігі оның қабылдау туралы жазған әңгімелері мен философиялық мәтіндерінің авторы ретіндегі беделін арттырды. Оның бұрынғы эсселерінде Альбрехт Дюрердің «Меланхолия I» гравюрасына негізделген «Меланхолия» романы болған жоқ. Симон де Бовуар оны «көріністің фактісі» деп атады. Ол оны 1932-1936 жылдары жазды. Дэвид Дрейк осы мәліметті растайды. Қолжазба 1949 жылы Ллойд Александрдың «Жаңа классикалар» кітапханасының бөлігі ретінде аударылған, ал 1959 жылы «Жаңа бағыттар» кітапшасы жарық көрді.