Кіріспе

Экономикада ординалдық пайдалылыққа қарама-қарсы, кардиналдық пайдалылық функциясы немесе шкаласы – артықшылықтар ретін оң аффиндік түрлендірулерге дейін бірегей сақтайтын пайдалылық индексі. Екі пайдалылық индексі аффиндік түрлендіру арқылы байланысты, егер бағаланатын тауарлар жиынтығының кез келген санында кездесетін бір индекс u мәні үшін, екінші индекс v сәйкес мәні мынадай формадағы қатынасты қанағаттандырса:

,

тұрақты a және b үшін. Осылайша, пайдалылық функцияларының өзі байланысты болады. Екі индекс тек масштаб және бастапқы нүкте бойынша ғана ерекшеленеді. Бернуллидің ойдағы логарифмдік пайдалылық функциясы және Габриэль Крамердің функциясы сол кезде сұраныс теориясы үшін емес, Санкт-Петербург ойынын шешу үшін жасалған. Бернулли «кедей адам, әдетте, бай адамнан тең пайдаға қарағанда көбірек пайда алады» деген болжам жасады, бұл қарапайым ақшаның математикалық күтімінен гөрі тереңдеу, себебі ол моральдық күту заңымен байланысты. Пайдалылықтың алғашқы теоретиктері оның физикалық өлшенетін қасиеттері бар деп есептеді. Олар пайдалылықтың қашықтық немесе уақыт сияқты әрекет ететінін ойлады, онда сызық өлшегішті немесе секундомерді қарапайым пайдалану ерекшеленетін өлшемге әкеледі. «Утилдер» – пайдалылық шкаласындағы бірліктерге берілген нақты атау. Виктория дәуірінде өмірдің көптеген аспектілері сандық өлшеуге ұшырады. Пайдалылық теориясы көп ұзамай моральдық философиялық талқылауларға қолданыла бастады. Утилитаризмнің негізгі идеясы – адамдардың шешімдерін олардың пайдалылығының өзгеруіне қарай бағалау және олардың жағдайы жақсарған-жақсармағанын өлшеу. 18-шы ғасырдың соңынан бері утилитаризм қағидаларының негізгі жақтаушысы Джереми Бентам болды, ол пайдалылықты күрделі интроспективтік зерттеу арқылы өлшеуге болады және ол әлеуметтік саясат пен заңдарды жобалауға басшылық етуі керек деп сенді. Бентам үшін ләззат шкаласының қарқындылық бірлігі – «ләззат екеніне көз жеткізуге болатын ең әлсіз ләззаттың қарқындылық дәрежесі»; ол сондай-ақ, бұл ләззаттың қарқындылығы артқан сайын, оны жоғарырақ сандар көрсете алатынын айтты. Леон Вальрас, Альфред Маршалл). Алайда, олардың ешқайсысы да өлшену мүмкіндігін растайтын нақты дәлелдер келтірмеді. Жевнс өз еңбегінің кейінгі басылымдарына пайдалылықты дәл бағалаудың қиындығы туралы ескерту қосты. Маршалл гедонизмнің өлшенуіне қатысты екіұшты болды, себебі ол оның психологиялық гедонистік қасиеттерін мойындады, бірақ сонымен бірге мұны «шындыққа келмейтін» деп мәлімдеді. 19-шы ғасырдағы кардиналдық пайдалылық теориясының жақтаушылары нарықтық бағалар пайдалылықты көрсетеді деп болжады, бірақ олар олардың үйлесімділігі туралы көп айтпады (яғни, бағалар объективті, ал пайдалылық субъективті). Субъективті ләззатты (немесе азабын) дәл өлшеу қиын болды, сол кездегі ойшылдар оны жақсы білген. Олар пайдалылықты субъективті байлық, жалпы бақыт, моральдық құндылық, психикалық қанағаттандыру немесе офелимет сияқты қиялға толы атаулармен қайта атады. 19-шы ғасырдың екінші жартысында осы ойдан туған «пайдалылық» шамасына қатысты көптеген зерттеулер жүргізілді, бірақ қорытынды әрқашан бірдей болды: бір тауардың бір адамға немесе екі адамға 50, 75 немесе 125 утилге тұратынын нақты айту мүмкін емес екені дәлелденді. Сонымен қатар, пайдалылықтың гедонизм ұғымдарына тәуелділігі академиялық ортаны осы теорияға күмәнмен қарауға мәжбүр етті. Фрэнсис Эджворт пайдалылық теориясын нақты әлемге негіздеу қажеттігін де білді. Ол адамның өзінің немесе басқалардың ләззатын мөлшерлеп бағалауы мүмкін сандық бағалауларды талқылады, психологияда гедоникалық өлшеуді зерттеу үшін жасалған әдістерді қарыз алды: психофизика. Бұл психология саласы Эрнст Х. Вебердің жұмысына негізделген, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде психологтар одан көңілі тоймады. 19-шы ғасырдың соңында Карл Менгер және оның австриялық экономика мектебінің ізбасарлары өлшенетін пайдалылықтан алғашқы табысты кетуге қол жеткізді, оны тауарлар мен қызметтердің мүмкін пайдаланылуы бойынша реттік артықшылықтардың бірнеше аксиомаларына негізделген рейтингтік пайдалану теориясы түрінде. Сандық пайдалылық туралы ойдан бас тартқанына қарамастан, Менгер шешім қабылдау туралы гипотезалар жиынтығын құруға қол жеткізді. Оның сандық мысалдары «ординалдық, емес кардиналдық қатынастарды иллюстрациялайды». 19-шы ғасырдың аяғында неоклассикалық экономистер өлшену мәселесін шешудің балама жолдарын қабылдай бастады. 1900 жылға қарай Парето ләззатты немесе азабын дәл өлшеуге күмәнмен қарады, себебі ол мұндай жеке баяндама шамасының ғылыми жарамдылығына сенбеді. Ол пайдалылықты өңдеудің балама жолын табуды қалады, ол сезімдердің қателік қабылдауларына сүйенбеді. Паретоның ординалдық пайдалылыққа ең маңызды үлесі – жоғары теңдіксіздік қисықтарының көбірек пайдалылығын болжау болды, бірақ шекті ауысу ставкаларының өсу нәтижесін алу үшін оның қаншалықты көп екенін көрсетудің қажеті жоқ. Вильфредо Парето, Фрэнсис Эджворт, Ирвинг Фишер және Эжен Слютскийдің еңбектері мен оқулықтары кардиналдық пайдалылықтан бас тартып, ординалдылыққа қарай үрдісті жалғастыру үшін икемділік танытты. Винердің сөзіне сәйкес, осы экономистер сұраныс қисықтарының теріс еңісін түсіндіретін теорияны жасады. Олардың әдісі пайдалылықты өлшеуді абстрактілі теңдіксіздік қисықтарын құру арқылы болды. 20-шы ғасырдың алғашқы үш онжылдығында Италия мен Ресейден келген экономистер Паретоның пайдалылықтың кардиналды болуының қажеті жоқ екені туралы идеясымен танысты. Шульцтің сөзіне сәйкес, 1931 жылға дейін ординалдық пайдалылық идеясы американдық экономистер тарапынан толығымен қабылдалмады. Жылы өзгеріс 1934 жылы Джон Хикс және Рой Аллен ординалдық пайдалылық теориясын біріктіргенде болды. Шындығында, осы мақаланың 54–55 беттері «кардиналдық пайдалылық» терминінің алғашқы пайдалануын қамтиды. Алайда, аффиндік түрлендірулер сақталатын пайдалылық функциялары класын алғаш рет 1934 жылы Оскар Ланге қарастырды. 1944 жылы Фрэнк Найт кардиналдық пайдалылықты қызу түрде қорғады. 1960 жылдары Пардуччи шамалардың адамдық бағалауларын зерттеді және жиілік диапазоны теориясын ұсынды. 20-шы ғасырдың соңынан бері экономистер бақытты өлшеу мәселесіне қайта қызығушылық танытуда. Бұл сала бақытты өлшеу үшін әдістерді, сауалнамаларды және индекстерді әзірлеуде. Кардиналдық пайдалылық функцияларының кейбір қасиеттерін өлшемдер теориясы және жиын теориясының құралдарын пайдалану арқылы алуға болады.

Уақыт аралық пайдалылығы

Бірнеше кезеңдік пайдалылық модельдері, онда адамдар болашақ пайданы жеңілдетеді, жақсы қасиеттері бар пайдалылық функцияларын құру үшін кардинализмді қажет етеді. Пол Самуэльсонның пікірінше, болашақ пайдалылықтардың жеңілдетілген сомасын барынша арттыру, адамның пайдалылықтың айырмашылықтарын бағалай білуін көрсетеді.