Кіріспе
Папа – Венгрияның Веспрем облысындағы тарихи қала, Баконь тауларының солтүстік жиегіне жақын орналасқан және барокко архитектурасымен әйгілі. 2011 жылғы мәлімет бойынша 32 473 тұрғыны бар, бұл аймақтың мәдени, экономикалық және туризм орталығы. Папа – Трансдунайдағы реформаттық діннің маңызды орталықтарының бірі, мұны көптеген діни мұралар мен мұражайлардың болуы көрсетеді. Мұралық ғимараттардың көптігіне байланысты қаланың орталық бөлігі қазір қорғауға алынған. Папаның кең тарихи орталығында жаңартылған ескі қалалық үйлер, кафелер мен мұражайлар бар, соның ішінде Көк Бояу мұражайы (Kékfestő Múzeum) – бұрынғы фабрикада киім-кешек және басқа да маталар көк түспен боялып өндірілген уникалды әдіспен құрылған. Қала сонымен қатар термалдық ванналарымен, әсіресе жаңадан салынған жүзу кешенімен, Эстерхази әулетінің сарайымен, әсем Рим-католик шіркеуімен және кальвинист орта мектебімен танымал; қала маңызды діни орталық болып табылады. Қала орталығына жақын үлкен саябақ та бар. Папа Сомло шарап аймағының шарап саудасының негізгі орталығы болды. Папа 1945 жылдан 1983 жылға дейін әкімшілік аймақтық орталық болды.
Pápa is a historical town in Veszprém county, Hungary, located close to the northern edge of the Bakony Hills, and noted for its baroque architecture. With its 32,473 inhabitants (2011), it is the cultural, economic and tourism centre of the region. Pápa is one of the centres of the Reformed faith in Transdanubia, as the existence of numerous ecclesiastical heritage sites and museums suggest. Due to the multitude of heritage buildings the centre of the town is now protected. Pápa has a large historical centre, with renovated old burgher's houses, cafes, and museums, including the Blue Dyeing Museum (Kékfestő Múzeum), set up in a former factory which produced clothes and other textiles dyed with indigo blue under a unique method. The town is also noted for its thermal baths, particularly a newly constructed swimming complex, the Esterházy family's palace, its grand Roman Catholic church, and Calvinist secondary school; the town is an important religious centre. It also boasts a large park near the centre of town. The town has been the main center of trade in the wines of the Somló wine region. Pápa was an administrative regional capital from 1945 to 1983.
Тарих
Папа – 1061 жылы алғаш рет жазбаларда кездесетін тарихи қала. Қаланың (бастапқыда патшалық меншік болған) аты Папа руынан шыққан болуы мүмкін. Оның маңыздылығы мен дамуын 14 ғасырда қалаға қалалық құқықтар берілуі және келесі ғасырдың басында орта ғасырларда қаланың қазіргі аумағын құраған 11 ауылдан пайда болған сауда орталығына айналуы дәлелдейді. Папаның қала ретінде дамуында ірі жер иелері мен түрлі діни ордендер маңызды рөл атқарды: францискандықтар 1475 жылы, ал паулистер 1638 жылы осында қоныстанды. Кейінгі орта ғасырларда Папа Трансдунайдағы протестантизмнің ең маңызды орталығы болды. Реформация басталған кезде реформациялық идеялар кеңінен тарады. Гейдельберг катехизисінің венгр тіліндегі алғашқы аудармасы 1577 жылы жарық көрді. Сопрон мен Сарвардан кейін, бұл қала Трансдунайдағы протестантизмнің үшінші ірі орталығына айналды. 1531 жылдан бастап мұнда реформаторлық шіркеу мектебі жұмыс істеді, кейіннен оған теология факультеті мен құқық академиясы қосылды. Папа қамалы 15 ғасырда салынды, ал түрік шабуылы кезінде шекаралық бекіністер жүйесінің бір бөлігі болды. Қазіргі қала орталығының құрылысы 18 ғасырдың соңында басталды, ол бүгінгі күнгі түріне өте ұқсас болды, сондықтан ол мұражайлық қорғау мәртебесіне ие. Қала қамалы сарайға айналдырылды, қаланы шығыстан қорғаған көл құрғатылды және басты алаңға монументалды шіркеу салынды. 1929-1945 жылдар аралығында Папа округтік қала, ал 1945-1983 жылдар аралығында аудандық қала болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға өлшеусіз зиян келтірді. Сарай мен синагог қирады, архивтер жойылды. 2007 жылдың 18 қарашасында Папа әуе базасы 2009 жылы құрылған болашақ ауыр көліктік қанатқа тиесілі үш НАТО C 17 Globemaster III көліктік ұшағын қабылдау үшін таңдалды.
Пападағы яһудилер
1748 жылы яһудилерге қоныстануға рұқсат берілді, бұл Папаның аймақтық сауда орталығы болып дамуына көмектесті. 19 ғасырда Венгрияның үшінші ірі яһуди қауымдастығы қалыптасты және 1846 жылы мұнда үшінші үлкен синагога салынды. 1938–1939 жылдарғы яһудилерге қарсы заңдар қауымдастықта зор қиындықтар тудырды, ал 1940 жылдан бастап жас еврей жігіттері алдымен Венгрия ішінде, кейіннен 1942 жылы Ресей майданына мәжбүрлі еңбек батальондарына жіберілді. Пападағы еврей халқы 1787 жылы 452 адамнан 1840 жылы 2645 адамға дейін (жалпы халықтың 19,6%-ы), ал 1880 жылы 3550 адамға дейін (24,2%) өсті. 20 ғасырдың басынан бастап халық саны біртіндеп азая бастады. 1910 жылы 3076 еврей (15,3%), 1920 жылы 2991, 1941 жылы 2613 (11%) және 1944 жылы 2565 адамды құрады. 1944 жылдың 19 наурызында неміс басқыншылығынан кейін еврейлер 24 мамырда геттоға қамалды, ал одан қаладағы фабрикада құрылған концлагерге көшірілді. 4 және 5 шілдеде қаланың 2565 еврейі және айналасынан 300 адам Аушвиц концлагеріне депортацияланды, одан 10%-дан аз адам оралды. 1946 жылы қалада 470 еврей болды (халықтың 2%-ы), ал 1970 жылы олардың саны 40-қа дейін азайды. Папада еврейлер қалған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қауымның соңғы раввині, раввин Йосеф Гринвальд АҚШ-та "Пупа" деп аталатын қауымдастықты құрды, және бүгінде ол "Пупа" деп аталатын хасидтік орталық ретінде сақталған.
Климат
Папаның климаты мұхиттық климат (Köppen Cfb) болып саналады. Жылдық орташа температурасы , ең ыстық шілде айы , ең суық қаңтар айы . Жылдық жауын-шашын мөлшері , оның ішінде маусым айы ең ылғалдысы , ал ақпан айы ең құрғақ , тек қана . Жыл бойындағы ең жоғары және ең төмен температура 2003 жылдың 12 қаңтарында + болды, ал 2013 жылдың 8 тамызында - .
Негізгі тарихи ғимараттар
Папа 1989 жылы қалада әдемі қалалық пейзаж жасауға арналған қайта жаңарту жұмыстары үшін Янош Хилд естелік медалімен марапатталды. Реформациядан кейін жаңа шіркеу және білім беру дәстүрлері қаланды. Жаңа гимназия салынды, реформаланған колледж қызметін қайта бастады және жоғары білім беру қайтадан дамыды. Қаланың символы – 1774 және 1786 жылдар аралығында Якаб Фелнердің жобалары бойынша салынған Бас алаңдағы Ұлы шіркеу. Ол Франц Антон Маулберцтің фрескаларымен безендірілген. 1744 жылға дейін Паулистерлер салған, кейіннен бенедиктиндер ордені орналасқан, Майн-стриттегі «ақ шіркеу» аяқталды. Оның жиһазы бірегей ағаш оюларымен әшекейленген. Оның ауласында 17 ғасырға жататын «Қара Христос» мүсіні табылады. Францискан шіркеуі Барат көшесінде орналасқан, ол 1678 және 1680 жылдар аралығында салынды. Папа 1531 жылы құрылған әйгілі колледжімен Трансдунай реформатор шіркеуінің орталығы болды. Оның руханияты сол кезден бері қаланың өмірінде маңызды рөл атқарады. 1844 жылы Папаның жергілікті еврей қауымы қаладағы еврейлер шоғырланған ауданда синагог құрылысын бастады. Жергілікті еврей қауымымен жақсы қарым-қатынасты сақтай отырып, граф Пол Эстерхази де Галантай синагог құрылысына 100 мың кірпіш сыйлады. Жаңа синагогтың құрылысы 1846 жылы аяқталды, ал оның ашылуына раввин Леопольд Лёв басшылық етті (раввин өзінің қызметтерінде венгр тілін алғаш рет қолданғандығымен ерекшеленеді). Ғимарат нацистер тарапынан қиратылды. Халықтың көп бөлігі 18 ғасырда осында қоныстанған неміс қоныс аударушыларының ұрпақтарынан тұрады. Папа – білім беру қаласы. Колледждің қазіргі ғимараты 1895-1899 жылдар аралығында салынды. Бүгінде онда алты және төрт сыныпты орта мектеп, сондай-ақ Папа реформаланған жинағы (кітапхана, мұрағат, мұражай) орналасқан. Ескі колледж Петёфи Сандор көшесінде орналасқан, оның қасында Венгрияның ұлттық ақыны Сандор Петёфи бір кезде тұрған үйге орнатылған тақта бар. Кальвинистердің ескі шіркеуінде Діни өнер мұражайының тұрақты көрмесі орналасқан. Мұнда б.з.д. 1186-1070 жылдар аралығында жасалған египеттік Хоридің (Озирис бас жұбысының) саркофагы қойылған. Әйгілі көк бояу мұражайы Кальвинистік колледждің қарама-қарсысында орналасқан. Клюге отбасының көк бояу шеберханасы Орталық Еуропадағы ең маңыздыларының бірі болды. 1956 жылға дейін жұмыс істеген, оның бастапқы жиһазы мен жабдықтары бүгін көрілуге болады. Бас алаңның тағы бір маңызды ғимараты – Эстерхази сарайының құрылыс кешені. Сарайдағы кітапхананың оқу залы бұрынғы сарай шіркеуін қалпына келтіргеннен кейін «Еуропа Ностра» сыйлығымен марапатталды. Барокко стиліндегі сарайды қалпына келтіру жұмыстары 2000 жылы басталды және осы уақытқа дейін жалғасуда. Барокко стиліндегі сарай мен Бас алаңдағы Ұлы шіркеуден басқа, қала өзінің барокко стиліндегі тұрғын үйлерімен де мақтанады. Қаланың тарихи бөлігінде көптеген ескерткіштер мен жергілікті қорғалатын ғимараттар бар.
new church and educational traditions were initiated. A new grammar school was built, the Reformed College recommenced its activities and higher education began once again. A symbol of the town is the Great Church in the Main square, which was built according to the plans of Jakab Fellner between 1774 and 1786. It was decorated with frescoes by Franz Anton Maulbertsch. The "white church" in the Main street built by the Paulists, later home of the Benedictine order, was completed by 1744. Its furnishing is valuable decorated with unique wood carving. The 17th century so called Black Christ can be found in its parvis. The Franciscan church is in Barát Street, it was built between 1678 and 1680. Pápa has been the centre of the Transdanubian Reformed Church, whose famous college was founded in 1531. Its spirituality has had a significant role in the life of the town since then. In 1844, Pápa's local Jewish community began building a synagogue in the town's predominantly Jewish neighborhood. In continuing his family's good relations with the local Jewish community, Count Paul Esterhazy de Galanthay donated 100 thousand bricks to assist in the synagogue's construction. Construction of the new synagogue was completed in 1846, and its opening service was officiated by Rabbi Leopold Löw (the rabbi is credited for being the first to introduce the Hungarian language into his services). The building was vandalized by the Nazis. The population is largely descendants of German settlers, who came here mostly in the 18th century. Pápa is considered to be a school town. The present building of the college was built between 1895 and 1899. Today a secondary school of six and four classes and the Pápa Reformed Collection (library, archives, museum) can be found there. The Old College is in Petőfi Sándor street, beside it there is a plaque on the house where Sándor Petőfi, Hungary's National Poet, at one time dwelt. The Calvinist old church houses the permanent exhibition of the Museum of Religious Art. The painted sarcophagus of the Egyptian Hori (High Priest of Osiris) made between 1186 1070 B. C. is exhibited here. The famous Museum of Blue dyeing is opposite the Calvinist College. The blue dyeing workshop of the Kluge family was one of the most significant in Central Europe. Active until 1956, its original furnishings and equipment can be seen today. Another important building of the Main Square is the building complex of the Esterházy mansion. The reading hall of the library in the mansion was awarded the Europa Nostra prize after the restoration of the former mansion chapel. The restoration of the baroque mansion started in 2000 and works are still underway. Apart from the baroque mansion and the Great Church in the Main square, the town is also proud of its baroque dwelling houses. In the historical part of the town there are a number of monuments and locally protected buildings.
Спорт
Папай футбол клубы 2017–18 жылғы Nemzeti Bajnokság III турнирінде бақ сынап жатыр.