Кіріспе

Папа – Венгрияның Веспрем облысындағы тарихи қала, Баконь тауларының солтүстік жиегіне жақын орналасқан және барокко архитектурасымен әйгілі. 2011 жылғы мәлімет бойынша 32 473 тұрғыны бар, бұл аймақтың мәдени, экономикалық және туризм орталығы. Папа – Трансдунайдағы реформаттық діннің маңызды орталықтарының бірі, мұны көптеген діни мұралар мен мұражайлардың болуы көрсетеді. Мұралық ғимараттардың көптігіне байланысты қаланың орталық бөлігі қазір қорғауға алынған. Папаның кең тарихи орталығында жаңартылған ескі қалалық үйлер, кафелер мен мұражайлар бар, соның ішінде Көк Бояу мұражайы (Kékfestő Múzeum) – бұрынғы фабрикада киім-кешек және басқа да маталар көк түспен боялып өндірілген уникалды әдіспен құрылған. Қала сонымен қатар термалдық ванналарымен, әсіресе жаңадан салынған жүзу кешенімен, Эстерхази әулетінің сарайымен, әсем Рим-католик шіркеуімен және кальвинист орта мектебімен танымал; қала маңызды діни орталық болып табылады. Қала орталығына жақын үлкен саябақ та бар. Папа Сомло шарап аймағының шарап саудасының негізгі орталығы болды. Папа 1945 жылдан 1983 жылға дейін әкімшілік аймақтық орталық болды.

Тарих

Папа – 1061 жылы алғаш рет жазбаларда кездесетін тарихи қала. Қаланың (бастапқыда патшалық меншік болған) аты Папа руынан шыққан болуы мүмкін. Оның маңыздылығы мен дамуын 14 ғасырда қалаға қалалық құқықтар берілуі және келесі ғасырдың басында орта ғасырларда қаланың қазіргі аумағын құраған 11 ауылдан пайда болған сауда орталығына айналуы дәлелдейді. Папаның қала ретінде дамуында ірі жер иелері мен түрлі діни ордендер маңызды рөл атқарды: францискандықтар 1475 жылы, ал паулистер 1638 жылы осында қоныстанды. Кейінгі орта ғасырларда Папа Трансдунайдағы протестантизмнің ең маңызды орталығы болды. Реформация басталған кезде реформациялық идеялар кеңінен тарады. Гейдельберг катехизисінің венгр тіліндегі алғашқы аудармасы 1577 жылы жарық көрді. Сопрон мен Сарвардан кейін, бұл қала Трансдунайдағы протестантизмнің үшінші ірі орталығына айналды. 1531 жылдан бастап мұнда реформаторлық шіркеу мектебі жұмыс істеді, кейіннен оған теология факультеті мен құқық академиясы қосылды. Папа қамалы 15 ғасырда салынды, ал түрік шабуылы кезінде шекаралық бекіністер жүйесінің бір бөлігі болды. Қазіргі қала орталығының құрылысы 18 ғасырдың соңында басталды, ол бүгінгі күнгі түріне өте ұқсас болды, сондықтан ол мұражайлық қорғау мәртебесіне ие. Қала қамалы сарайға айналдырылды, қаланы шығыстан қорғаған көл құрғатылды және басты алаңға монументалды шіркеу салынды. 1929-1945 жылдар аралығында Папа округтік қала, ал 1945-1983 жылдар аралығында аудандық қала болды. Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға өлшеусіз зиян келтірді. Сарай мен синагог қирады, архивтер жойылды. 2007 жылдың 18 қарашасында Папа әуе базасы 2009 жылы құрылған болашақ ауыр көліктік қанатқа тиесілі үш НАТО C 17 Globemaster III көліктік ұшағын қабылдау үшін таңдалды.

Пападағы яһудилер

1748 жылы яһудилерге қоныстануға рұқсат берілді, бұл Папаның аймақтық сауда орталығы болып дамуына көмектесті. 19 ғасырда Венгрияның үшінші ірі яһуди қауымдастығы қалыптасты және 1846 жылы мұнда үшінші үлкен синагога салынды. 1938–1939 жылдарғы яһудилерге қарсы заңдар қауымдастықта зор қиындықтар тудырды, ал 1940 жылдан бастап жас еврей жігіттері алдымен Венгрия ішінде, кейіннен 1942 жылы Ресей майданына мәжбүрлі еңбек батальондарына жіберілді. Пападағы еврей халқы 1787 жылы 452 адамнан 1840 жылы 2645 адамға дейін (жалпы халықтың 19,6%-ы), ал 1880 жылы 3550 адамға дейін (24,2%) өсті. 20 ғасырдың басынан бастап халық саны біртіндеп азая бастады. 1910 жылы 3076 еврей (15,3%), 1920 жылы 2991, 1941 жылы 2613 (11%) және 1944 жылы 2565 адамды құрады. 1944 жылдың 19 наурызында неміс басқыншылығынан кейін еврейлер 24 мамырда геттоға қамалды, ал одан қаладағы фабрикада құрылған концлагерге көшірілді. 4 және 5 шілдеде қаланың 2565 еврейі және айналасынан 300 адам Аушвиц концлагеріне депортацияланды, одан 10%-дан аз адам оралды. 1946 жылы қалада 470 еврей болды (халықтың 2%-ы), ал 1970 жылы олардың саны 40-қа дейін азайды. Папада еврейлер қалған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қауымның соңғы раввині, раввин Йосеф Гринвальд АҚШ-та "Пупа" деп аталатын қауымдастықты құрды, және бүгінде ол "Пупа" деп аталатын хасидтік орталық ретінде сақталған.

Климат

Папаның климаты мұхиттық климат (Köppen Cfb) болып саналады. Жылдық орташа температурасы , ең ыстық шілде айы , ең суық қаңтар айы . Жылдық жауын-шашын мөлшері , оның ішінде маусым айы ең ылғалдысы , ал ақпан айы ең құрғақ , тек қана . Жыл бойындағы ең жоғары және ең төмен температура 2003 жылдың 12 қаңтарында + болды, ал 2013 жылдың 8 тамызында - .

Негізгі тарихи ғимараттар

Папа 1989 жылы қалада әдемі қалалық пейзаж жасауға арналған қайта жаңарту жұмыстары үшін Янош Хилд естелік медалімен марапатталды. Реформациядан кейін жаңа шіркеу және білім беру дәстүрлері қаланды. Жаңа гимназия салынды, реформаланған колледж қызметін қайта бастады және жоғары білім беру қайтадан дамыды. Қаланың символы – 1774 және 1786 жылдар аралығында Якаб Фелнердің жобалары бойынша салынған Бас алаңдағы Ұлы шіркеу. Ол Франц Антон Маулберцтің фрескаларымен безендірілген. 1744 жылға дейін Паулистерлер салған, кейіннен бенедиктиндер ордені орналасқан, Майн-стриттегі «ақ шіркеу» аяқталды. Оның жиһазы бірегей ағаш оюларымен әшекейленген. Оның ауласында 17 ғасырға жататын «Қара Христос» мүсіні табылады. Францискан шіркеуі Барат көшесінде орналасқан, ол 1678 және 1680 жылдар аралығында салынды. Папа 1531 жылы құрылған әйгілі колледжімен Трансдунай реформатор шіркеуінің орталығы болды. Оның руханияты сол кезден бері қаланың өмірінде маңызды рөл атқарады. 1844 жылы Папаның жергілікті еврей қауымы қаладағы еврейлер шоғырланған ауданда синагог құрылысын бастады. Жергілікті еврей қауымымен жақсы қарым-қатынасты сақтай отырып, граф Пол Эстерхази де Галантай синагог құрылысына 100 мың кірпіш сыйлады. Жаңа синагогтың құрылысы 1846 жылы аяқталды, ал оның ашылуына раввин Леопольд Лёв басшылық етті (раввин өзінің қызметтерінде венгр тілін алғаш рет қолданғандығымен ерекшеленеді). Ғимарат нацистер тарапынан қиратылды. Халықтың көп бөлігі 18 ғасырда осында қоныстанған неміс қоныс аударушыларының ұрпақтарынан тұрады. Папа – білім беру қаласы. Колледждің қазіргі ғимараты 1895-1899 жылдар аралығында салынды. Бүгінде онда алты және төрт сыныпты орта мектеп, сондай-ақ Папа реформаланған жинағы (кітапхана, мұрағат, мұражай) орналасқан. Ескі колледж Петёфи Сандор көшесінде орналасқан, оның қасында Венгрияның ұлттық ақыны Сандор Петёфи бір кезде тұрған үйге орнатылған тақта бар. Кальвинистердің ескі шіркеуінде Діни өнер мұражайының тұрақты көрмесі орналасқан. Мұнда б.з.д. 1186-1070 жылдар аралығында жасалған египеттік Хоридің (Озирис бас жұбысының) саркофагы қойылған. Әйгілі көк бояу мұражайы Кальвинистік колледждің қарама-қарсысында орналасқан. Клюге отбасының көк бояу шеберханасы Орталық Еуропадағы ең маңыздыларының бірі болды. 1956 жылға дейін жұмыс істеген, оның бастапқы жиһазы мен жабдықтары бүгін көрілуге болады. Бас алаңның тағы бір маңызды ғимараты – Эстерхази сарайының құрылыс кешені. Сарайдағы кітапхананың оқу залы бұрынғы сарай шіркеуін қалпына келтіргеннен кейін «Еуропа Ностра» сыйлығымен марапатталды. Барокко стиліндегі сарайды қалпына келтіру жұмыстары 2000 жылы басталды және осы уақытқа дейін жалғасуда. Барокко стиліндегі сарай мен Бас алаңдағы Ұлы шіркеуден басқа, қала өзінің барокко стиліндегі тұрғын үйлерімен де мақтанады. Қаланың тарихи бөлігінде көптеген ескерткіштер мен жергілікті қорғалатын ғимараттар бар.

Спорт

Папай футбол клубы 2017–18 жылғы Nemzeti Bajnokság III турнирінде бақ сынап жатыр.