Кіріспе
Эдмунд Берктің саяси памфлеті, 1790 жылы қарашада жарық көрді. «Француз революциясы туралы ойлар» – бұл британдық мемлекет қайраткері Эдмунд Берктің 1790 жылы қарашада жазған саяси памфлеті. Ол негізінен француз революциясын сол кездегі жазбасыз британдық Конституциямен салыстырады және, маңызды дәрежеде, Франциядағы оқиғаларды британдық қолдаушылар мен түсіндірушілермен пікірталасқа түсіреді. Француз революциясына қарсы ең белгілі интеллектуалдық шабуылдардың бірі саналатын «Ойлар» – қазіргі консерватизмнің негізгі еңбегі, сондай-ақ халықаралық теорияға маңызды үлес. Нортонның ағылшын әдебиеті антологиясында «Ойлар» «монархияны, аристократияны, меншікті, мұрагерлік жолмен берілетін билікті және ғасырлар бойы жинақталған даналықты жақтаған британ консерватизмінің ең көркем жазылған мәлімдемесі» деп сипатталады. Ең бастысы, бұл Эдмунд Берктің «дәстүрлілікті консерватизмнің өзіне-өзі сезінуімен және толыққанды саяси философиясымен» айналдыруының шешуші күш-жігері болды. Бұл памфлетті жіктеу оңай болған жоқ. Осы еңбекті памфлет ретінде қарамас бұрын, Берк оны хат түрінде жазды, бұл ашықтық пен таңдаушылық күтімін тудырып, мағынаның қосымша қабатын қосты. Академиктер Берктің немесе оның трактатының «реалист пе, идеалист пе, рационалист пе, революционер пе» деп түсінуде қиындыққа тап болды. Оның толықтығы, риторикалық шеберлігі және әдеби күшінің арқасында ол Берктің ең танымал жазбаларының біріне және саяси теорияның классикалық мәтініне айналды. ХХ ғасырда ол консервативті зиялыларға ықпал етті, олар Берктің виггерлік аргументтерін большевиктік бағдарламаларды сынау үшін пайдаланды.
Reflections on the Revolution in France is a political pamphlet written by the British statesman Edmund Burke and published in November 1790. It is fundamentally a contrast of the French Revolution to that time with the unwritten British Constitution and, to a significant degree, an argument with British supporters and interpreters of the events in France. One of the best known intellectual attacks against the French Revolution, Reflections is a defining tract of modern conservatism as well as an important contribution to international theory. The Norton Anthology of English Literature describes Reflections as becoming the "most eloquent statement of British conservatism favoring monarchy, aristocracy, property, hereditary succession, and the wisdom of the ages." Above all else, it has been one of the defining efforts of Edmund Burke's transformation of "traditionalism into a self conscious and fully conceived political philosophy of conservatism". The pamphlet has not been easy to classify. Before seeing this work as a pamphlet, Burke wrote in the mode of a letter, invoking expectations of openness and selectivity that added a layer of meaning. Academics have had trouble identifying whether Burke, or his tract, can best be understood as "a realist or an idealist, Rationalist or a Revolutionist". Thanks to its thoroughness, rhetorical skill and literary power, it has become one of the most widely known of Burke's writings and a classic text in political theory. In the 20th century, it influenced a number of conservative intellectuals, who recast Burke's Whiggish arguments as a critique of Bolshevik programmes.
Өмірбаян
Берк Ұлыбританияның Парламент палатасында қызмет етті, Виг партиясын ұсынып, либерал саясаткер Лорд Рокингеммен тығыз одақтас болды. Берктің саяси мансабында ол Корольдік биліктің конституциялық шектеуін қызу қорғады, туған жері Ирландиядағы католиктерді діни қуғын-сүргінге ұшыратқанына наразылық білдірді, Ұлыбританияның американдық колонияларының шағымдарын жеткізді, Америка Тәуелсіздігін қолдады және Британдық Үндістанның генерал-губернаторы Уоррен Хейстингстің сыбайлас жемқорлық пен билікті теріс пайдалануы үшін импичмент процесін бастауға белсенді түрде ұмтылды. Осы әрекеттері үшін Берк Ұлыбританияда, АҚШ-та және Еуропа құрлығында либералдардың кең құрметіне ие болды. Мансабының басында Берк көптеген либералдық мақсаттарды қолдады және тәуелсіздік үшін соғыста американдықтардың жағында болды. Сондықтан, оның қарсыластары мен одақтастары Француз революциясының "апат" екені және революционерлердің "қоқымдық топ" екені туралы оның шешімділігіне таң қалды. 1789 жылы Бастилияның құлауынан кейін көп ұзамай француз аристократы Шарль Жан Франсуа Депонт Революция туралы оның пікірін сұрады, ал Берк екі хатпен жауап берді. 1790 жылдың қаңтарында Ричард Прайстың "Отанға деген махаббат туралы эссе" атты сөзін оқығаннан кейін жазылған екінші, ұзақ хат "Франциядағы революция туралы ойлар" деп аталды. 1790 жылдың қарашасында жарық көрген бұл еңбек бірден бестселлерге айналды, алғашқы бес аптада он үш мың дана сатылды, ал келесі қыркүйекте он бір рет қайта басылды. Стивен Гринблатттың "Ағылшын әдебиетінің Нортон антологиясында" айтқанынша, "оның заманауи оқырмандарға әсер еткенінің бір себебі - француз патшасы мен патшайымына (Берк жазған кезде олар Парижде түрмеде отырған) қарақшылардың жасаған зорлық-зомбылықтары туралы ең жақсы жазылған әңгімелер". Ол радикалды өзгерістерге қарсы болды және революционерлер өз әрекеттері арқасында одан да көп қиындыққа тап болады деп сенді. Оның пікірінше, революционерлер "құқықтарға сәйкес міндеттер немесе қатаң талаптар болмаса, құқықтар жоқ" екенін түсінбеді. Берктің революционерлерге не болатынына сенген көзқарасынан, ол неліктен өзгерісті ұнатпағанын түсінуге болады. Берк революционерлер сияқты адамдардың үлкен билікке төтеп бере алмайтынына сенді. "Адамдар Құдай ойнағанда, олар бірден шайтан сияқты мінез-құлық танытады", - деді Берк.
Дәлелдері
"Көрсетілген ойлар" кітабында Берк француз төңкерісі апатты аяқталады деді, себебі оның абстрактілі негіздері, рационалды деп есептелгенімен, адам табиғаты мен қоғамның күрделілігін ескермеді. Одан әрі, ол метафизиканың орнына шешімдердің практикалық жағына назар аударды: "Адамның тамаққа немесе дәрі-дәрмекке абстрактілі құқығын талқылаудың қандай қажеті бар? Маңызды нәрсе – оларды алу және қолдану жолы. Осы мәселеде мен әрқашан метафизика профессоры емес, фермер мен дәрігердің көмегін шақыруға кеңес беремін". Сент-Августин мен Цицероннан үлгі алып, ол "адам жүрегіне" негізделген үкіметке сенді. Дегенмен, ол Дэвид Юм, Эдвард Гиббон, Жан-Жак Руссо, Вольтер және Анн Роберт Жак Тюрго сияқты зиялылардың ағартушылық идеяларына деген жек көрушілік пен алаңдаушылықты білдірді; олар құдайға берілген моральдық тәртіпке және бастапқы күнәға сенбеді. Берк қоғамды тірі организм ретінде қарастыру керек дейді, адамдар мен қоғам шексіз күрделі, бұл оны Томас Гоббстың саясатты математика сияқты дедуктивті жүйеге келтіруге болатын деген пікірімен қақтығысқа түсірді. Уиг саясаткері ретінде Берк монархиялық биліктің құдайдан берілгендігіне және халықтың зұлым үкіметті құлатуға құқығы жоқ деген сенімді ашық түрде жоққа шығарды. Алайда, ол жеке меншік, дәстүр және көзқарас (яғни, олардың рационалды негізіне қарамастан, құндылықтарға адалу) азаматтарға өз елдерінің әлеуметтік тәртібіне мүдделі болуға мүмкіндік беру үшін маңызды рөл атқарады деп санады. Ол революция емес, біртіндеп конституциялық реформаны (нақты жағдайда ең біліктісінен басқа) жақтады, бостандық пен адам құқықтары сияқты абстракцияларға негізделген саяси доктрина тиранияны ақтау үшін оңай қолданылуы мүмкін екенін атап өтті. Ол Англияда Магна Картадан бастап Құқық декларациясына дейін қайта жаңартылған мұрагерлік құқықтарды берік және нақты деп қарастырды, олар дәстүр, көзқарас және мұрагерлік жеке меншік сияқты жалғастықты қамтамасыз етеді. Керісінше, абстрактілі құқықтарды күштеңдіру саясат ағымдарына байланысты өзгеруі мүмкін. Оның орнына, ол мемлекеттік қысымға қарсы қорғау үшін нақты құқықтар мен бостандықтарды конституциялық түрде бекітуді қалады. "[Көзқарас] адамның ізгілігін оның мінез-қалпына айналдырады" деген сөз тіркесінде Берк адамдардың қастерлі, бірақ үйренбеген, иррационалды көзқарастарын қорғайды (олар үшін қаншалықты маңызды болса, соғұрлым олар оны қадірлейді). Адамның моральдық бағасы шектеулі болғандықтан, адамдар өздерінің зиялылығынан гөрі "ұлттардың және дәуірлердің жалпы қоры мен капиталынан" көбірек пайда көреді. Берк төңкеріспен бірге туындайтын тәртіпсіздік армияны "наразды және фракциялық" етеді деп болжады, содан кейін әскерлердің адалдығын қолдайтын "халықтық генерал" "сіздің жиналысыңыздың, бүкіл республикаңыздың иесі" болады. Ол Гилберт дю Мотье, Лафайет маркізі туралы ойлаған болса да, Наполеон Берк қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткенде, 18-ші Брумерде осы болжамды орындады. Палатаның көпшілігі Беркпен келіспеді және оның танымалдылығы төмендеді. Француз төңкерісі фракцияларға бөлінген кезде, Виг партиясы екіге бөлінді: Жаңа Виг партиясы және Ескі Виг партиясы. Ескі вигтердің негізін қалаушы ретінде Берк әрдайым француз якобинизмі туралы Жаңа вигтермен пікірталас жүргізуге мүмкіндік алды. Протестанттық азшылықтың Ирландия үкіметіндегі бақылауын жеңілдетуге тырысқаннан кейін, ол көп зейнетақымен Төменгі палатадан шығарылды. Кейін ол француз және ирланд балаларын асырап алды, оларды үкіметтің қысымынан құтқарып, өзін дұрыс деп санайды. Өлер алдында ол отбасына өзін жасырын жерлеуді бұйырды, себебі якобиндер Англияда жеңіске жеткен жағдайда оның денесі саяси мақсаттар үшін зардап шегуі мүмкін деп сенді.
Зияткерлік ықпал
1790 жылы жарық көрген «Франция төңкерісі туралы ойлар» кеңінен таралды, бірақ британдықтардың бәрі де Берктің тарихи жауы мен оның патшалық отбасына көрсеткен мейірімділігін мақұлдаған жоқ. Оның ағылшын қарсыластары, ол ақыл-есінен айырылған немесе демократиялық француз үкіметінің дін қызметкерлеріне қарсы саясатына және шіркеу жерлерін тартып алуына ашуланған құпия католик болуы мүмкін деп болжады. Бұл еңбектің жарық көргеніне бірден жауап келді, бірінші Мэри Уолстонкрафттың «Адам құқықтарының қорғаны» (1790) және содан кейін Томас Пейннің «Адам құқықтары» (1791) жарық көрді. Дегенмен, Берктің еңбегі король Георг III және савойялық философ Жозеф де Майстрге ұнады. Тарихи тұрғыдан алғанда, «Франция төңкерісі туралы ойлар» консерватизмнің философиялық негізін қалаушы туындысы болды, өйткені Берктің кейбір болжамдары орындалды, атап айтқанда, жаңа француз республикасының билігінде болған Террор кезеңінде 1793 жылдан 1794 жылға дейін мыңдаған адам (соның ішінде көптеген монахтар мен дін қызметкерлері) қоғамдағы контрреволюциялық элементтерді тазарту үшін өлімге кесілді. Бұл өз кезегінде генерал Наполеон Бонапарттың үкіметінің саяси реакциясына әкелді, ол кейбіреулерге әскери диктатура болып көрінді. Берк әскери диктатураның пайда болатынын және революциялық үкімет халықтың құқықтарын қорғаудың орнына сыбайлас жемқорлыққа және зорлық-зомбылыққа ұшырайтынын болжаған. 19 ғасырда позитивистік француз тарихшысы Ипполит Тэн Берктің аргументтерін «Қазіргі Францияның пайда болуы» (1876–1885) еңбегінде қайталады, атап айтқанда, билікті орталықтандыру – революциялық француз үкімет жүйесінің басты кемшілігі; ол демократиялық бақылауды қамтамасыз етпейді; және революция билікті құдайдан таңдалған аристократиядан «ағартушы» жүрексіз элитаға ауыстырды, ол аристократтардан гөрі нашар және тирандыққа бейім. 20 ғасырда батыстық консерваторлар Берктің революцияға қарсы ойларын халықтық революцияларға қолданды, осылайша Берктің консерваторлар үшін саяси маңыздылығын нығайтты. Мысалы, белгілі австриялық экономист Фридрих Хайек Беркке зихи құрылымы бар екенін мойындады. Кристофер Хитченс «Ойлардың зор күші оның «революциялар өз балаларын жейді және өздеріне қарсы айналады» деген алғашқы және маңызды дәлелде жатыр» деп жазды. Алайда, тарихшылар Берктің аргументтерін оқиғалардың нақты тарихымен үйлеспейтін деп санайды. Бұл оқиғалардың ең құрметті консервативті тарихшысы болған Альфред Коббан Берктің памфлеті «революцияның себептерін қарастыратын [ ] олар тек жеткіліксіз ғана емес, сондай-ақ бұрмалаушы» және оның негізгі жетістігі «күшті жақтық талғампаздық» екенін мойындады. Коббан Берктің Америка, Ирландия және Үндістан туралы жақсы хабардар екенін, бірақ француз төңкерісіне қатысты әлсіз ақпарат пен нашар дереккөздерге сүйенгенін және нәтижесінде оның тезисі Францияның революция басталған кездегі нақты жағдайына сәйкес келмейтінін атап өтті, ондағы жағдай барлық институттарды құлатуға жеткілікті болды. Коббан: «Әдебиет, саяси теория, тарих емес, басқа да нәрсе ретінде оның «Еңбек-жігері» керемет» деп қорытындылады. 2020 жылы Қытайда «Франция төңкерісі туралы ойлар» кітабына тыйым салынды.
Француз революциясы туралы ойлар
Барлық жағдайларды ескерсек, француз төңкерісі әлемде осы күнге дейін болған ең таңғажайып оқиға. Көптеген жағдайларда ең керемет нәрселер ең абсурдты және күлкілі құралдармен, ең күлкілі тәсілдермен және көрінетіндей, ең беделсіз адамдар арқылы іске асырылады. Бұл ерекше хаос табиғаттан шығып кеткендей көрінеді, жеңілдік пен қатыгездіктің, сондай-ақ барлық түрлі қылмыстардың және ақымақтықтың шатасуы. Осы трагикомедиялық көріністі тамашалағанда, ең қарама-қарсы сезімдер міндетті түрде бірінен соң бірі келеді, кейде санада араласады: жек көру мен ашу, күлкі мен көз жас, қорлау мен үрей. Жаңашылдыққа ұмтылыс көбінесе өзімшілдік пен тар көзқарастың салдары болып табылады. Адамдар ата-бабаларына ешқашан көңіл бөлмейтін болса, болашақ ұрпақтарды еске алмайды. Олардың айналасында патша билігінің немесе олардың бұйрығымен құрылмаған, егер олар оны таратуға бұйрық берсе, дереу оларды таратып жіберетін әскер қоршап тұр. Саяси жүйеміз әлемнің тәртібімен және өткінші бөліктерден тұратын тұрақты организмнің өмір сүру тәсілімен үйлесімді. Онда, ұлы даналықтың көмегімен, адамзаттың құпиясын біріктіре отырып, тұтастай алғанда, ешқашан қартаймайды, орта жаста немесе жас емес, бірақ өзгермейтін тұрақтылық күйінде, үздіксіз бұзылу, құлау, жаңару және даму арқылы өркендейді. Осылайша, мемлекетті басқаруда табиғаттың заңдылықтарын сақтап, жақсартатын нәрсемізде біз ешқашан толығымен жаңа емеспіз, сақтайтын нәрсемізде ешқашан толығымен ескірмейміз. Егер азаматтық қоғам адамның игілігі үшін құрылса, онда оның барлық игіліктері оның құқығына айналады. Адамдардың әріптестеріне, олар саяси лауазымда болсын немесе қарапайым жұмыста болсын, әділдікке құқығы бар. Олар еңбектерінің жемісіне және еңбектерін жемісті ету құралдарына құқылы. Олар ата-аналарының мүлкін алуға, балаларын асырау мен тәрбиелеуге, өмірге баулуға және өлімде көңіл көтеруге құқылы. Билікті жұмсақ етуге, мойынсұнушылықты еркін етуге, өмірдің әртүрлі түстерін үйлестіруге және жеке қоғамды әдемілейтін және жұмсартатын сезімдерді саясатқа енгізген барлық жағымды иллюзиялар осы жаңа, жеңімпаз жарық және ақыл империясымен жойылмақ. Өмірдің барлық лайықты киімдері қасарысты түрде жыртылмақ. Егер халықта сауда мен өндіріс болмаса, бірақ абырой мен дін рухы сақталса, сезім олардың орнын толтырады, және көбінесе жаман емес. Бірақ егер сауда мен өнер осы ескі қағидаларсыз мемлекеттің қаншалықты тұрақты болатынын сынап көру тәжірибесінде жоғалса, онда діннен, құрметтен немесе еркектік мақтаныштан айырылған, кедей және лас варварлардың қатарына қосылудан басқа не күтуге болады, қазіргі уақытта ештеңесі жоқ және болашақта ештеңе күтпейтін халық? Мен сіздің осы қорқынышты және жиренішті жағдайға тез және ең қысқа жолмен бара жатпауыңызды тілеймін. Қазірдің өзінде жиналыстың және олардың барлық оқытушыларының іс-әрекеттерінде түсініктің жетіспеушілігі, дөрекілік және қарапайымдық байқалады. Олардың бостандығы еркін емес. Олардың ғылымы – асалаушылық надандық. Олардың адамгершілігі – жабайылық және қатыгездік. Қоғам шын мәнінде келісімшарт. Тек кездейсоқ мүдделерге байланысты келісімшарттарды қалауынша бұзуға болады, бірақ мемлекетті бұрыш пен кофе, калико немесе темекі саудасындағы серіктестік келісімінен артық емес деп қарастыруға болмайды, немесе басқа да осындай төмен мәселелерге уақытша қызығушылық үшін кірісіп, тараптардың қалауынша таратуға болмайды. Оған басқаша құрметпен қарау керек, өйткені ол уақытша және өткінші табиғаттағы жануарлардың қарапайым өміріне ғана қызмет ететін серіктестік емес. Бұл барлық ғылымдағы серіктестік, барлық өнердегі серіктестік, барлық ізгілік пен барлық кемелділіктегі серіктестік. Мұндай серіктестіктің мақсаттарына көптеген ұрпақтарда қол жеткізілмейді, сондықтан ол тірілердің ғана емес, сондай-ақ өлгендердің және туылатын ұрпақтардың арасындағы серіктестікке айналады.