Кіріспе

Бельц – Батыс Украинадағы Бельц қаласында, Польша шекарасына жақын, тарихи Польша Корольдігінің құрамында құрылған хасидтік әулет. Бұл топты 19-ғасырдың басында раввин Шалом Рокеах, басқаша Сар Шалом деп белгілі, құрды. Одан кейін оның ұлы раввин Йехошуа Рокеах, немересі раввин Иссахар Дов және шөбересі раввин Ахарон басқарды, содан соң 1939 жылы Польшаға нацистік шабуыл жасағанға дейін. Ахарон ағасы раввин Мордехай Рокеахпен бірге Еуропадан қашып құтылуға үлкерді, бірақ Бельц хасидтерінің көп бөлігі Холокост кезінде қаза болды. Ахарон Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Израильде хасидтік қауымды қайта құрды. 2020 жылдардың басында Бельцтің Израильде, Батыс Еуропада және ағылшын тілді елдерде (Англосферада) ірі қауымдастықтары бар.

Тарих

Династияның негізін салушы раввин Шалом Рокеах, сондай-ақ Сар Шалом деп белгілі болған ол, 1817 жылы Белц қаласының раввині болып тағайындалды және қаланың синагогасын салуға көмектесті. 1843 жылы ашылған ғимарат ежелгі бекініске ұқсас болды, 1 метрлік қабырғалары, қорған сияқты шатыры және алтын шарлармен әшекейленген тік бұрыштармен жабдықталған, және 5000 адамға сыйымдылықпен құрылған. 1939 жылдың соңында нацистер Белцке шабуыл жасағанға дейін ол тұрды. Немістер синагоганы өртеп, кейін динамитпен жоюға тырысты, бірақ сәтті болмады. Содан кейін олар еврей еркектерін мәжбүрлеп, ғимаратты кірпіштен кірпішке дейін бұзуға жұмылдырды. Шалом 1855 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның кіші ұлы раввин Ехошуа Рокеах (1855-1894 жылдары қызмет етті) келесі ребе болды. Оның ұлы және мұрагері раввин Иссахар Дов Рокеах 1894-1926 жылдары қызмет етті. 1926 жылы Иссахар Дов қайтыс болғаннан кейін, оның үлкен ұлы, сол кезде 49 жастағы раввин Аарон Рокеах оның орнын басты.

Белцтен қашу

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда және нацистердің Польшаға басып кіргенімен (1939), Белц қаласы қыжырлыққа толы жағдайға түсті. 1939 жылдан 1944 жылға дейін, ол генерал-губернаторлықтың бір бөлігі ретінде нацистік Германия тарапынан оккупацияланды. Белц, Солокия өзенінің (Буг өзенінің саласы) сол жағындағы, солтүстік жағасында орналасқан, ал бұл өзен 1939-1941 жылдары неміс-кеңес шекарасы болды. "Ғажайып ребе" деп танылған раввин Аарон Рокеах, нацистер Польшаны оккупациялаған кезде экстрадициялау және жою мақсатымен гестапоның іздестіріліп жатқан раввиндер тізіміндегі бірінші болып тіркелді. Швейцария, Англия және АҚШ-тағы Белц хасидтерінен түскен қаржылық көмек арқасында Ребе және оның інісі, Билгорай раввині Мордехай, ағасынан 22 жас кіші болған ол, бірнеше қашқыштық әрекеттері арқылы нацистерден бір қадам алда болуға тырысты. Гестапо патрульдерінің кездесетін әр жердегі қатаң бақылауына қарамастан, екеуі Премишланнан Краков геттосына, содан кейін Бохня геттосына жасырылып әкелінді. Олардың ең қауіпті қашқыштық әрекеті барысында, бауырластар Венгрияға генерал-майор Иштван Уйсзажидің көмегімен шығарылды. Ол Венгрияның контрбарлау қызметінің басшысы болған және еврейлерге жақын қарым-қатынаста болып, Венгрия регенті адмирал Миклош Хортидің бұйрығымен әрекет еткен. Ребе, оның інісі және оның көмекшісі, ерекше сақалдары мен пейоттары (жақ сұлулары) қырқылып, майданнан тұтқынға алынған орыс генералдары ретінде жасырынып, Будапештке сұраққа алу үшін апарылды. Ребе басшылығымен Белц хасидут 1966 жылы басшылыққа келген кездегі бірнеше жүз отбасыдан 2022 жылға қарай 7000-нан астам отбасыға дейін өсті.

Ұлыбритания

Лондон қаласында Белц қауымы қазір Стамфорд Хиллде шоғырланған. 1930 жылдары алғашқы Белц синагогасы Коммерциялық жолда, Лаймхаус, Ист-Энд аймағында орналасқан еді.

АҚШ және Канада

АҚШ-тағы Белц 1800 жылдары үшінші Белц ребе, Иссахар Дов Рокеах тұсында құрылған. Алғашқы Белц синагогасы Манхэттеннің шығыс жағында жалға алынған. Бүгінде Израильден тыс Бельзер хасидтерінің ең көп саны АҚШ-та, көбінесе Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Боро Парк маңында тұрады, онда он бір Белц синагогасы және жиырмадан астам Даяним раввині бар. Белц – Боро Парктегі ең ірі хасидтік қауымдастықтардың бірі, Вижниц пен Герден басып өтеді. Нью-Йорк агломерациясында Белц қауымдары мен синагогалары Уильямсбургте және Стейтен аралында да бар. Нью-Йорк штатындағы тағы да Белц қауымдастықтары Монси және Спринг-Вэлли қалаларында орналасқан. 2015 жылы Нью-Джерси штатының Лейквуд қаласында жаңа Белц құрылыс алаңы салынды, қазір онда үш жүзден астам отбасы тұрады. Белц бес жергілікті жазғы лагерьді басқарады: үшеуі Кэтскилл тауларында, біреуі Саратога-Спрингсте (Нью-Йорк), ал біреуі Вал Моринда (Квебек). Лос-Анджелесте де ірі Белц қауымы бар, олар Лос-Анджелестің Беверли-Ла-Бреа және Хэнкок Парк аудандарында тұрады. АҚШ және Канададағы Белцте 4000-нан астам отбасы бар; Белц Нью-Йорк агломерациясында бес жергілікті Ешива Кетанасын, Нью-Йорктегі Монсиде және Квебектегі Монреальде басқарады. 2015 жылдың желтоқсанында Белц Стейтен аралының Батыс Брайтон ауданында жаңа Ешива Кетана кешенін салу үшін 1,8 миллион долларға жарты акр жер сатып алды. Белц 2013 жылы Нью-Йорк қаласының мэріне үміткер Билл де Блазионы жылдық кешкі асқа шақырды. Кешкі ас Бруклинде өтті.

Белц әлемдік орталығы

1980 және 1990 жылдары үлкен жаңа Бейс Хамедраш Хагадол (Ұлы Синагога) құрылысына қаражат жиналды, ол 2000 жылы ашылды. Ірі сандықта 70 Тора паршінсін сақтауға болады. Басты синагогтағы тоғыз шамшырақтың әрқайсысында 200 000-нан астам чех кристалдары орналасқан.

Белзер әулетінің басшыларының шежіресі

Бельц әулетінің негізін қалаушы рабби Шолом Рокеах Люблин көрнекісінің шәкірті болған. Көрнекі, Лиженск раввині Елимелех Липманның шәкірті, «Ноам Елимелех» кітабының авторы. Раввин Елимелех – Мезеричтің Магиді (Уағызшысы) ребе Довбердің шәкірті, Хасидизмнің негізін қалаушы Баал Шем Товтың басты шәкірті:

Бірінші Белзер ребе: Белздік Шалом Рокеах (1779–1855), сондай-ақ Сар Шалом деп те аталады. 1817 жылдан 1855 жылға дейін ребе болды. Люблин көрнекісінің шәкірті. Екінші Белзер ребе: Бельцдік Ехошуа Рокеах (1825–1894) – Сар Шаломның кіші ұлы. 1855 жылдан 1894 жылға дейін ребе болды. Үшінші Белзер ребе: Иссахар Дов Рокеах (1854–1926) – Ехошуа Рокеахтың ұлы. 1894 жылдан 1926 жылға дейін ребе болды. Төртінші Белзер ребе: Ахарон Рокеах (1877–1957), сондай-ақ Реб Ареле және Кедушат Ахарон ретінде белгілі. 1926 жылдан 1957 жылға дейін ребе болды. Бесінші Белзер ребе: Иссахар Дов Рокеах (1948 ж. т.) – Билгорай раввині Мордехайдың жалғыз ұлы; Ребе Ахаронның сіңілі баласы; Вижниц раввині Моше Хагердің күйеу баласы. 1966 жылдан қазірге дейін ребе.

Белж иешивалары

Белц Израильде 12 ешива сақтайды: 7 ешива гёдола (оның ішінде екеуі Ашдодта, екеуі Бней Бракта және біреуі Иерусалимде, Бейтарда және Хайфада); Иерусалимдегі үгіт-насихат орталығы, 5 ешива кетана (Телцстоун, Бней Брак, Ашдод, Бейт Хилкия және Комемиютте); және әлемнің басқа жерлерінде тағы 7 ешива кетана (Антверпен, Лондон, Монреаль, Монсиде; Бруклиндегі Боро Паркте үш; және Нью-Джерсидегі Лейквудта). Белц желісіндегі қыздар мектептері Bnos Belz және Beis Malka аттарымен танылады. Яһуди дініне ауысқан рэпер Шайн Иерусалимде Белц тобының хасидтерімен оқыған.