Кіріспе

Үндістандағы монета тарихы

Үндістандағы монета тарихы б.з.д. 1-мыңжылдықтың басынан б.з.д. 6 ғасырға дейін басталады, ал бастапқы кезеңде негізгі материалдары мыс және күміс болған. Осы кезеңнің монеталары Каршапана немесе Пана деп аталды. Алайда, Батыс Азияда айналымда болған монеталардан өзгеше, ең алғашқы үнді монеталары металл таяқшаларға басылған белгілерден тұрды. Бұл, таңбаланған валютаның жаңаруы ерте тарихи Үндістанның Жанапада және Махаджанапада мемлекеттерінде бұрыннан бар болған белгілік валюта түріне қосылғанын көрсетеді. Өз монеталарын шығарған мемлекеттердің қатарында Гандхара, Кунтала, Куру, Магадха, Панчала, Шакья, Сурасена, Сураштра және Видарбха сияқтылар бар. Үнді монета жасау дәстүрі 2-мыңжылдықта Үндістандағы Ислам-үнді билігі және 19 ғасырдағы Британдық үстемдігімен бірге дамыды.

Тарихқа дейінгі және қола дәуірі

Каури қабықшалары ең алғаш рет Үндістанда тауар ақшасы ретінде қолданылған. Инд өзені цивилизациясы сауда-саттық үшін күміс сияқты белгілі бір салмақты металдарды қолданған болуы мүмкін, бұл Харрапа кезеңінің соңында (б.з.д. 1900–1800 жылдары немесе б.з.д. 1750 жылы) Мохенджо-Даро қаласының DK аймағынан көрініп тұр. Д.Д. Косамби Мохенджодароның IV класты күміс монеталары мен D класты монеталар арасындағы байланысты, олардың ерекше ұқсастығы мен Д класты салмақтармен сәйкестігіне сүйене отырып, Пунч белгісі бар монеталармен байланыстырды. Пунч белгісі бар монеталардың белгілері мен Инд мөрлерінде кездесетін белгілердің ұқсастығы да атап көрсетілді. Эраннан табылған, әшекейлік мақсаты болмаған шалққан алтын дискілер б.з.д. 1000 жылға дейін сақталып қалған, сондықтан олар ақша ретінде қолданылған деген болжам бар. Панду Раджар Дибиден табылған ұқсас алтын белгі де монета ретінде қарастырылды, оның шеттері балғамен соғылған және параллель сызықтар бар, салмағы 14 грамм болса да, төрттен бірі жоқ, сондықтан толық салмағы 21 грамм Үндістанның ежелгі монета салмақ стандарттарына сәйкес келеді және сол кезеңде алтын белгілерінің айналымы туралы ведалық әдебиеттегі сілтемелерді растайды. Гунгерия қорынан табылған күміс дөңгелек нысандарды қолдану туралы да ұқсас пікірлер айтылды.

Ертедегі әдебиеттер

Веда дәуірінен бастап, алмасу құралы ретінде бағалы металлдың санаулы бірліктері қолданылғанына дәлелдер бар. Ригведада осы мағынада "Нишка" термині кездеседі. Кейінгі мәтіндерде сыйлық ретінде берілген сиырлардың алтын "пандалармен" әшекейленгені айтылады. "Пада", яғни ширек, белгілі бір стандартты салмақтың төрттен бірін білдірген. "Сатапатха Брахманада" 100 "кришнадасты" көрсететін, сөзбе-сөз "жүздік стандарт" мағынасындағы "Стамина" деген бірлік айтылады. Кейінгі Катьяяна Сурьяпутраға жасалған түсіндірмеде "Стаминаның" 100 "раттиге" тең болуы мүмкін екені түсіндіріледі. Бұл бірліктер әлдебір формада алтын валютаға қатысты болған, бірақ кейін күміс валютасы үшін де қолданылды. Панинидің грамматикалық мәтіні осы терминдердің тарихи кезеңде де қолданылып келгенін көрсетеді. Ол, нишкаға тең нәрсені "наишка", ал "Шатаманаға" теңін "Шатаманам" деп атауды айтады. Бұл бірліктер жеке тұлғалардың мүлкін көрсету үшін де қолданылған, мысалы, "наишка-шатика" немесе "наишка-сахасрика" (бір жүз нишкаға немесе бір мың нишкаға тең). Панини "рупа" терминін монета ретінде қолданылатын қымбат металл (әдетте күміс) үшін, ал "рупья" терминін – мөрленген металл, қазіргі мағынадағы монета үшін қолданған. "Рупья" термині бүгінгі күнге дейін рупия ретінде қолданылып келеді. "Раттиге" негізделген өлшеу жүйесі – Үндістан субконтинентіндегі ең көне өлшеу жүйесі. Инд өркениетіндегі ең кішкентай салмақ 8 "раттиге" тең болды және б.з.д. жетінші ғасырдағы алғашқы үнді монеталарының салмақ стандарттарының негізі болды. "Ратти" өлшемі бүгінгі күнге дейін Үндістанда зергерлердің салмағы ретінде қолданылады.

Батыс Азия ықпалдары теориясы

Кабулдағы Шаман Хазури сақталатын ақша қорынан немесе Пушкалаватидегі Шайхан Дехри сақталатын ақша қорынан табылған монеталар Ахеменидтер дәуірінің көптеген монеталарын, сондай-ақ біздің заманымыздан бұрынғы 5-ші және 4-ші ғасырлардағы көптеген грек монеталарын көрсетті. Бұл монеталар, кемінде, Індус өзеніне дейін Ахеменидтер билігінде болған аймақтарда айналымда болған. 2007 жылы Пәкістанның ежелгі Пушкалавати (Шайхан Дехри) орнынан шағын монета қоры табылды. Қорда шамамен 500/490 – 485/0 жылдары Афинада соғылған тетрадрахма, сонымен қатар бірнеше жергілікті типтер мен күміс құймалары болды. Афина монетасы – осы типтегі ең ерте үлгі, ол қазікке дейін шығысқа қарай табылған.

Үндістанның пернетақталы Каршапана монеталары

600 жылға шамасында Ганг өзенінің төменгі ағысында, Шығыс Үндістанда «Қаршапана» деп аталатын монета жасалды. Т.Р. Хардакердің сөзіне қарағанда, үнді монеталарының пайда болуы б.з.д. 575 жылға дейін жетеді, ал П.Л. Гуптаның пікірінше, б.з.д. жетінші ғасырда пайда болған. Е. Пейджтің мәліметінше, Каси, Косала және Магадха монеталары Үндістан субконтинентіндегі ең көне монеталар болуы мүмкін, олар б.з.д. 7-ғасырға дейін сақталған. Косамбидегі қазба жұмыстары б.з.д. 7-ғасырдың соңына қарай монета айналымы болғанын көрсетеді. Осы монеталардың салыстырмалы мерзімдік кезеңін зерттеу нәтижесінде алғашқы ұрып-соғу белгілері бар монеталардың бастапқыда бір немесе екі белгісі болғаны, ал уақыт өте келе белгілер саны артқаны анықталды. Бұл монеталар Ману, Панини және буддалық Джатака әңгімелерінде еске алынған және оңтүстікте солтүстікке қарағанда үш ғасырға артық сақталды (б.з.д. 600 – б.з. 300).

Жазусыз құйылған мыс монеталар

Панду Раджар Дхибиден табылған шағын төртбұрышты қола монетаның бет жағында примитивті адам бейнесі, арқа жағында жолақтар бар. Бұл монеталар б.з.д. 700 жылға дейін Лидия және Иониядағы жолақты монеталарды еске түсіреді және ежегі Үндістанның соққы белгісі бар монеталарынан бұрынғы кезеңге жатуы мүмкін. Құймалы мыс монеталар мен соққы белгісі бар монеталар – Үндістандағы монетаның ең ерте мысалдары. Археолог Г.Р. Шарма Каусамбидегі талдауына сүйеніп, оларды НБПВ (Northern Black Polished Ware) кезеңінен бұрынғы 855-815 жылдар аралығындағы соққы белгісі бар монеталар (ПМК) дәуірінен бұрынғы кезеңге жатқызады, ал кейбіреулер оларды б.з.д. 500 жылға, ал басқалары НБПВ кезеңінен бұрынғы 7 ғасырдың соңына жатқызады. Археологиялық қазбалар осы монеталарды ПМК және ПМК-ге дейінгі кезеңдерден табады. Бұл монеталардың мерзімі әлі де даулы мәселе болып қалып отыр.

Өрнегі соғылған монеталар

Кейбір ғалымдардың пікірінше, Маурья империясы құлағаннан кейін ұрып жасалған монеталардың орнына, құйылып жасалған, қалыппен соғылған монеталар қолданысқа енді. Монеталардың бейнелері үндік стильде жасалған, бірақ осы монета жасау технологиясы Батыстан, Ахеменид империясынан немесе көршілес Грек-Бактрия патшалығынан келген болуы мүмкін деп саналады.

Саураштра өлкесі монеталары (б.з.б.

Саураштра Жанапада монеталары б.з.д. 450-300 жылдар аралығында ежелгі Үндістаннан шыққан ең ерте қалыппен соғылған бейнелі монеталар саналады, және олар индуистік бейнелеу өнерінің ең алғашқы көздері болуы мүмкін. Сураштрадан табылған монеталардың көпшілігінің салмағы шамамен 1 граммды құрайды. Раджгор олардың 8 рати немесе 0,93 граммдық төрттен бірін құрайтын каршапаналар екеніне сендіреді. Сондай-ақ, 2 ратилік машакалар мен 4 ратилік қос машакалар да белгілі. Монеталардың бір жағында ғана қалыппен соғылған белгі бар. Дегенмен, көптеген монеталар басқа Сураштра монеталарының үстіне соғылған, сондықтан монетаның екінші жағында бұрынғы белгінің іздері жиі кездеседі, ал кейде алдыңғы жақтағы белгінің астында да табылады.

Жазусыз өлшемімен соғылған монеталар (б.з.д.

М.з.б. 4 ғасырында Таксила мен Уджайнда жазусыз, қалыптан соғылған монеталар пайда болды. Бұл монеталар көбінесе мыстан, ал сирек күмістен жасалған. Металл қалыптары қажетті суреттермен мұқият құйылған. Бұл монеталардағы кейбір белгілер, қалыптан басылған монеталардағы белгілерге ұқсас болды.

Сакалар (б.з.д. 200 - б.з.

Индо-скифтер дәуірінде, б.з.д. 200 жылдан 400 жылға дейін созылған кезеңде, сол кездегі Үндістанның түрлі аймақтарында және Орталық және Солтүстік Оңтүстік Азияның бір бөлігінде (Согдиана, Бактрия, Арахосия, Гандара, Синд, Кашмир, Пәнджаб, Харьяна, Раджастан, Уттар-Прадеш және Бихар) екі династияның жаңа монеталары кеңінен қолданысқа ие болды. Олар римдік денарий үлгісімен жасалған. Кейіннен Скандагупта 9,2 граммдық Суварна монетасын енгізді. Күміс Рупака монетасы бір Динардың 1/16 бөлігіне тең болып, шамамен 20 рати (2,2678 грамм) салмақта болды. Гупталардың сан алуан түрлері мен сансыз нұсқалары бар, санскрит тілінде жазулары бар алтын монеталары – бізге жеткен таза үнді өнерінің ең көрнекті үлгілері.

Шола империясы (б.з. 850-1279)

Шола империясының монеталары Оңтүстік Үндістанның басқа династиялық монеталарымен ұқсастықтарды көрсетеді. Чола монеталарында міндетті түрде жолбарыс суреті болады. Чолалардың шығарған монеталарында балық пен садақтың бейнеленуі, Пандиялар мен Чералармен байланысты белгілер болғандықтан, осы биліктердің табысты саяси бағындырылуын және қолда бар монета шығару амалдарын қабылдауын көрсетеді.

Раджпут патшалықтары (б.з. 1200-1400 жж.)

Хиндустан мен Орталық Үндістанда билік құрған түрлі раджпут княздарының монеталары көбінесе алтын, мыс немесе бильоннан, ал күмістен өте сирек жасалған. Бұл монеталардың бет жағында байлықтың құдайы Лакшми бейнеленген. Бұл монеталардағы Лакшми бейнесі Гупта монеталарындағы әдеттегі екі қолдың орнына төрт қолмен көрсетілген; монетаның артында Нагари жазуы орналасқан. Отырған бұқа мен атты әскер бейнелері раджпут мыс және бильон монеталарында дерлік әрқашан кездеседі.

Ғазнавидтер

Лахор қаласынан ғазнавилер шығарған кейбір екі тілді күміс житалдарда араб және санскрит жазулары болған, санскриттің шарда әрпімен жазылған.

Разия Сұлтана

Разия Сұлтана – Үндістан тарихында тәж киген санаулы патшайымдардың бірі болды, осылайша монета шығаруға құқығы бар әйелдердің қатарына кірді.

Алауддин Халжи

Алауддин Халжи "Сикандер Сани" деген жазуы бар монеталар шығарды. "Сикандер" ежелгі парсы тілінде "жеңімпаз" деген мағынаны білдіреді, бұл аталымды Александр танымал еткен. "Сани" араб тілінде "екінші" дегенді білдіреді. Монетадағы жазу ("Сикандер е Сани") оның әскери табыстарын мойындап, "Екінші Александр" деп аударылады. Оның монеталарында халифа есімі жазылмаған, оның орнына өзін мақтап айту үшін "Сикандер ус сани Ямин ул Хилафат" деген атақ қолданылған.

Мұхаммед бин Тұғлақтың белгі валютасы

Дели сұлтаны Мұхаммед бин Тұғлуқ белгілі ақша – яғни алтын мен күміс монеталармен бірдей құнға ие жез және мыс монеталар шығарды. Тарихшы Зияуддин Барани бұл қадамның Тұғлуқтың әлемдегі барлық мекенделген аймақтарды бағындыру ниетінен туғанын айтты, он үшін әскерге жалақы төлеу үшін қазына қажет болды. Барани сонымен қатар, солтанның алтын сыйлықтар мен құрмет көрсету арқасында қазынасы таусылғанын жазды. Бұл тәжірибе сәтсіз аяқталды, себебі Барани айтқандай, "әр индустың үйі монета соғу орталығына айналды". Оның тұсында көптеген индустар зергерлікпен айналысқандықтан, монета жасауды жақсы білген. Ауылдық жерлерде мукаддамдар сияқты шенеуніктер кірісті жез және мыс монеталармен төлеп, сондай-ақ осы монеталарды қару-жарақ пен жылқы сатып алуға пайдаланған. Соның салдарынан монетаның құны төмендеді және Сатиш Чандраның сөзімен айтқанда, монеталар "тасқа тең құнсыз" болды.

Виджаянагара империясы (шамамен 1336-1646 жылдар)

Виджаянагара империясы шығарған стандартты монета – 3,4 грамм салмақтағы алтын Пагода немесе Вараха болды. Вараха Хон, Гадьяна немесе Пон деп те аталатын, және Гхаттивараха, Доддавараха және Суддхавараха монеталары бар еді. Алтын монеталардың ішінде Вараха – басқа монеталардың құнын анықтау үшін эталон ретінде қолданылды. Pagoda алтынмен шағылыстырыла отырып, күміс пен мыстан жасалған монеталардың да басқа түрлері болды. Виджаянагара империясында Раманың таққа отыру салтанаты бейнеленген бірнеше алтын раматанка (айырбас монетасы) да шығарылды.

Ертедегі моғол императорлары (шамамен 1526-1540 жж.)

Моғол императоры Бабур Тимурдың үлкен ұлы Шахрух Мирзаның есімімен аталған, шаһрухи деп аталатын стандартты тимуридтік монеталарды шығарды. Шаһрухилер негізінен жұқа, кең, дөңгелек пішіндес монеталар болатын, олардың алдыңғы жағында ортасында сүнниттік калима немесе дінге сену ұстанымы, ал айналасында бірінші төрт халифаның есімдері басылған. Артында патшаның аты мен лақаптары, Хижри жыл санасы бойынша жыл көрсетілген және монета соғылған қаланың аты жазылған. Бабурдың ізбасары Хумаюн да шаһрухи стиліндегі монеталарды соғуды жалғастырды.

Сур империясы (шамамен 1540-1556 жылдар)

Моғол монеталарына тән үш металдық жүйені Шер-шах Сури енгізді. Бұрын «рұпья» термині кез келген күміс монетаны атау үшін қолданылса, оның билігі тұсында «рупий» термині 178 граммдық стандартты салмақтағы күміс монетаны атау үшін қолданыла бастады, және бұл қазіргі рупияның алға басушысы болды.

Ақбардың барлық монеталары

Орта ғасырлық Үндістандағы саяси жүйелер билік қатынастары мен байланыстарына негізделген, олар арқылы жоғарғы билеуші, әсіресе монарх, бағыныштыларының іс-әрекеттеріне ықпал ете алды. Осы қарым-қатынас тиімді жұмыс істеуі үшін оны ең жақсы деңгейде жеткізу және түсіндіру қажет болды. Яғни, билік өзінің мәнін жеткізу және аудиторияға түсінікті болу тұрғысынан декларативті сипатқа ие болды және 16 ғасырдағы Үндістанда егеменді биліктің қалыптасуына байланысты коммуникация жолдары қажет болды. Мұғал императоры Акбардың (1556–1605) ресми түрде шығарылған және айналысқа жіберілген монеталар сериясы зерттелді, олар уақыт, дін және саяси үстемдіктің бір-бірімен байланысты және маңызды екенін көрсетуге арналған. Монеталар 16 ғасырдың соңында діни және саяси идеялардың таралуын көрсететін куәліктердің бір бөлігін құрайды. "Альф" сөзі мыңжылдыққа сілтеме жасайды. Келесісі – король Акбардың ерекше, бірақ таңғажайып шешімдері. Монеталардағы жылдар сандармен емес, сөздермен жазылған. Егер мақсат ислам күнтізбесінің (хижри дәуірі) 1000 жылын (як хазар) көрсету болса, онда осы мақсатқа қолданылған "Альф" термині дәстүрден тыс және ерекше болды. Акбар, ең бастысы және соңында, Альфті 990 хижри (1582 ж.) монеталарға басып шығаруға бұйырды, яғни (1000 хижри) күтілетін мерзімге дейін он жыл бұрын. Бұл бұйрық орта ғасырлық Үндістанда монеталар соғудың қалыпты тәртібінен елеулі түрде ерекшеленді және эксцентриктік болды. Альф пайда болғанға дейін барлық алтын және күміс монеталар ағымдағы хижри жылының санымен соғылған. Акбардың сарай адамы және сыншысы Абдул Бадани осы ерекше шешімдердің себептерін қысқаша түсіндіреді, 990 жылы болған оқиғаларды сипаттай отырып:

Осылайша, ол (Акбар) пайғамбарлықтан (Биссат I Пайғамбар) бастап мың жыл, Исламның [дін] соңғы мерзімі аяқталғанына көз жеткізді, және оның жүрегінде ұзақ уақыт сақтаған құпия ниеттерін ашық білдіруге ешқандай кедергі жоқ болды, сондай-ақ дін ғалымдары (улема) мен мистиктер (мәшәйіх) жоқ болды, олар құрмет пен қадір-қасиетке ие болған және олардың қажеттілігі сезілмеді: ол (Акбар) Исламның қағидаларын жоққа шығаруға және ескірген, бұзылған, бірақ оның зиянды сенімдері үшін құнды деп саналған жаңа ережелерді енгізуге еркіндік сезінді. Бірінші бұйрық – монеталарға Альф (Дар Сикка танк жартысы Нависанд) күнін жазу және Пайғамбардың (Бадуани II: 301) қайтыс болғаннан кейін Тарих и Альфи [мыңжылдықтың тарихы] жазуға берілді. Тексеру және нумизматикалық куәліктер Акбардың Альф монеталарын соғу және Тарих и Альфиді тапсыру туралы шешімдері Ислам мыңжылдығының соңғы мерзімін жаңа түсіндіру мен интерпретацияға негізделгенін нақты көрсетеді. Деректер бұл идеяның бастауын және императорлық монеталарда маңызды жылдан кейін де сол күнді сақтау себебін түсіндірмейді.

Жахангир

Жахангир күнді көрсету үшін түрлі зодиак белгілерінің суреттерін және қолында шарап тостаған ұстаған өзінің бейнесін салған монеталар шығарды. Мұны дін басылары ұнатпады, себебі исламда тірі жандарды бейнелеуге тыйым салынған. Бұл монеталар Шахжахан тұсында балқытылып, қазірде олардың санаулы ғана үлгісі сақталған.

Маратха империясы

Маратхалар 1674 жылы таққа отырған Чатрапати Махарадж Шиваджидің басшылығымен күшті болды. Маратхалар өте күшті болды және XVIII ғасырдың басында Үндістан субконтинентінің кең аумағын бақылады. Маратхалар Шиврай монеталарын шығарды. Монетаның бет жағында деванагари әрпімен "Шри Раджа Шив" деген жазу болды. Монетаның арт жағында деванагари әрпімен "Чатрапати" деген жазу болды. Монеталар халық үшін мыстан жасалды. Сонымен қатар, Шиврай хан деп аталатын сирек алтын монеталар да шығарылды.

Британдық отаршылдық кезең (шамамен 1858-1947 жылдар)

Бірыңғай монета жүйесі 1835 жылы британдықтар тарапынан Үндістанда енгізілді, онда Вильям IV-нің суреті бар Шығыс Үндістан компаниясы атынан монеталар айналымға шығарылды. 1840 жылы бұл монеталар патшайым Викторияның суретімен ауыстырылды, бірақ дизайн көбінесе өзгеріссіз қалды. Келесі монеталар 1862 жылы соғылды және маңызды өзгерістерге ұшырады – Шығыс Үндістан компаниясы орнына «Үндістан» жазылды. Патшайым Викторияның суреті де өзгертілді, ол тәж киген салтанатты киіммен бейнеленді. 1877 жылы Виктория Үндістанның императрицасы жарияланды, нәтижесінде Үндістан монеталарындағы оның титулы өзгерді. Бұл соңғы дизайн 1938 жылға дейін сақталды, тек билеушінің суреті ауыстырылды. Осы кезеңде Үндістан рупиясының салмағы 11,66 грамм және тазалығы 91,7% тұрақты болды.

Хайдарабад штаты

Хайдарабади рупиясының монеталарында Шарминар суреті бейнеленген.

Траванкор штаты

Траванкор рупиясының шығарылымдарында биліктегі монархтың аты немесе нышаны көбінесе ағылшын тілінде болған. Монеталардың екінші жағында малаялам тіліндегі жазулар орналасқан. Монетаға басылған жыл малаялам күнтізбесі бойынша есептелген.

Барода штаты

Гейквадтар Пешва әскеріндегі офицерлер болған. Олар өздерінің жауынгерлік шеберлігін көрсетіп, генералдар деңгейіне көтерілді. Маратха империясы әлсірегеннен кейін Барода жартылай тәуелсіз мемлекетке айналды. Гейквадтардың шығарған алғашқы монеталарын Манажи Рао (1789–93 жылдары билік еткен) шығарды, және олар Моғол императоры Шах Алам II-нің есімін Маратха үлгісімен атады, тек шығарушыны көрсету үшін қосымша белгі немесе әріппен ерекшеленді. 1857 жылдан кейін монеталардың дизайны өзгертіліп, Гейквадтар атынан шығарыла бастады. Бұл монеталардағы жазулар әлі де парсы тілінде болды және монеталар қолмен соғылатын болды. Кейін Нагари жазулары және жаңа үлгілер енгізіліп, Гейквадтың суреті бар монеталар шығарылды.

Үндістан доминионы (1947-1950 жж.)

Жаңадан тәуелсіздік алған Үндістан доминионы бұрынғы империялық валютаны британ монархтарының суреттерімен қолдана берді.

Ондықтау алдындағы кезең (1950-1957 жж.)

1950 жылдың 26 қаңтарында Үндістан тәуелсіз республика атанды. Бұл серия 1950 жылдың 15 тамызында енгізілді және Республикалық Үндістанның алғашқы ақша соққан монеталарын білдірді. Британ монархінің бейнесі Ашоканың Арыстан астанасымен алмастырылды.