Кіріспе

орыс ертегісі – Рождестволық әкенің бейнесі, Шығыс славян мәдениеттеріндегі Рождестволық әке. Дед Мороз, немесе Морозко (Морозко) – славян мифологиясынан тамыр алатын, Киелі Николайға, Рождестволық әкеге және Санта Клаусқа ұқсас аңыздық кейіпкер. Дед Мороз дәстүрі көбінесе Шығыс славян елдерінде кең тараған және орыс мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Кеңес дәуірінің басында коммунистік билік Дед Морозды тыйым салған. Бірақ, тыйым алынып, ол тез арада Кеңес мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды. Дед Мороздың сөзбе-сөз аудармасы – «Қарлы қарт», бірақ дәстүрлі түрде «Әке Мороз» деп аударылады. Дед Мороз қызыл немесе көк түсті, тізеге дейін жететін былғарыдан тігілген тон, жартылай дөңгелек бас киім және аяғында валенки киеді. Оның ұзын ақ сақалы бар. Ол ұзын сиқырлы таяқпен жүреді және көбінесе үш аттан тұратын санаға (тройка) мініп жүреді. Ол жақсы мінезді балаларға сыйлықтар әкеліп, желтоқсан айларында және Жаңа жыл қарсаңында оларды жеке барып табыстайды немесе Жаңа жыл шыршасының астына түнгі уақытта жасырын қояды. Ресейдегі Дед Мороздың резиденциясы – Вологда облысының Великий Устюг қаласы. Александр Островскийдің «Қар қызы» (орысша «Снегурочка») пьесасы және Римский-Корсаковтың осы пьесаға негізделген «Қар қызы» операсы осы мәселеде маңызды рөл атқарды. 19 ғасырдың соңына қарай Дед Мороз танымал кейіпкерге айналды. Дед Морозға хат жазу дәстүрі 19 ғасырдың соңынан бері белгілі. Ресей революциясынан кейін Рождество дәстүрлері «буржуазиялық және діни» деп есептелгендіктен, белсенді түрде тоқтатылды. Сол сияқты, 1928 жылы Дед Мороз «пастор мен байлардың одақтасы» деп жарияланды. Дегенмен, Дед Мороздың қазіргі бейнесі кеңес кезеңінде қалыптасып, Рождествоны алмастырған Жаңа жыл мерекесінің (Новый год) басты символына айналды. Павел Постышевтің 1935 жылғы 28 желтоқсанда «Правда» газетінде жарияланған хатынан кейін кейбір Рождество дәстүрлері қайта жаңғырды. 1998 жылы Ресейдің Вологда облысындағы Великий Устюг қаласы Мәскеу мэрі Юрий Лужковтың бұйрығымен Ресейдің Дед Морозының резиденциясы деп жарияланды. 2003-2010 жылдар аралығында Великий Устюг пошта бөлімшесіне Ресейден және әлемнің түкпір-түкпірінен Дед Морозға шамамен 2 миллион хат келді. 2008 жылғы 7 қаңтарда Ресей Федерациясының президенті Владимир Путин орыс православиелік Рождество алдындағы кеште Дед Мороздың Великий Устюг қаласындағы резиденциясына барды. Батыс Санта Клаусы 1990 жылдардың «дағдарысты» кезеңінде Ресей Федерациясына енді, осы кезде Батыс мәдениеті посткеңестік Ресейге үңіліп кірді. 21 ғасырдың басында Ресейдің қайта өркендеуі Дед Мороздың славяндық табиғатына жаңаша мән беруге әкелді. Бұл Ресей Федерациясы мен оның басқару органдарының әр желтоқсан айында Дед Мороз туралы курстарды демеушілік етуін қамтыды, мақсаты – Жаңа жыл мерекесі үшін Дед Мороз және Снегурочка («Қар қыз» – Дед Мороздың немересі) рөлдеріне сәйкес славяндық нормаларды орнату. Дед Мороз және Снегурочка рөлін ойнайтын адамдар қазіргі кезде қысқы мерекелерде балаларға сыйлықтар таратады және балалардың сыйлықтарын ұрлағысы келетін зұлым сиқыршы Баба Ягамен күреседі. 2010 жылдың қараша және желтоқсан айларында Дед Мороз 2014 жылы Ресейдің Сочи қаласында өткізілетін Қысқы Олимпиада ойындарының талисманы ретінде қарастырылатын кандидаттардың бірі болды. Якут халықтарының да Дед Морозға ұқсас кейіпкері бар, ол Чыс Хаан («Суықтың иесі») деп аталады.

Дед Мороздың халықаралық қатынастары

Ded Moroz, кейде Беларусьтің Dzied Maroz тұлғасы, бұқаралық ақпарат құралдарында Эстонияның Санта Клаусы (Jõuluvana немесе "Юлдың қариясы"), Финляндияның Санта Клаусы (Joulupukki немесе "Юл ешкісі") және басқа да мәдениеттердегі Санта Клаус, Ұлы әке және Сент-Николас сияқты әріптестерімен қарым-қатынасты жақсартуға тырысып жатқандай бейнеленеді. Осы қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған күш-жігерге жеке кездесулер, топтық жиналыстар және жыл сайын қараша айында Германияның Цель қаласында өткізілетін Санта Клаус чемпионаты сияқты достық жарыстар кіреді.

ГЛОНАСС Дед Морозды іздейді

2009 жылдың қарашасында Ресей Федерациясы алғаш рет NORAD Tracks Santa-ға GLONASS Tracks Ded Moroz арқылы бәсекелес бағдарлама ұсынды. Бұл бағдарлама ГЛОНАСС (ГЛОБАЛДЫҚ НАВИГАЦИЯЛЫҚ САТЕЛИТТІК ЖҮЙЕ немесе "ресейлік GPS") жүйесін пайдаланып, Жаңа жыл қарсаңында (Грегориан күнтізбесі бойынша) Дед Морозды қадағалайтынын мәлімдейді. Орыс тіліндегі веб-сайтта Дед Мороздың "нақты уақыт режиміндегі қадағалауы", жыл бойында Дед Мороз туралы "жаңалықтар", Дед Морозға электрондық хат жіберуге арналған форма, фотосуреттер, бейнелер, орыс әндерінің тікелей эфирі, балалардың Дед Морозға жазған өлеңдері мен тақпақтарының аудио жазбалары, Вологда облысындағы Великий Устюг туралы ақпарат (Дед Мороздың туған жері деп саналады) және конкурстарға қатысып, сыйлықтар жеңіп алу мүмкіндігі қарастырылған.

Өңірлік айырмашылықтар

Дед Мороз бен Снегурочкаға баламалар бұрынғы КСРО-ның барлық аймақтарында, сондай-ақ бұрынғы Шығыс блогы елдерінде және Югославияның бұрынғы құрамындағы елдерде кездеседі. Кеңес Одағы тарағаннан кейін, осы елдердің кейбіреуі кеңес және орыс мұрасынан өздерінің ежелгі дәстүрлеріне қайта оралуға тырысты.

Армения

Армения тілінде Дед Мороздың аты Дзмер Пап, сөзбе-сөз "Қыс әкесі" дегенді білдіреді. Оның адал немересі Дзюнянушик, оның аты "Қардың тәттісі" немесе "Қарлы Ануш" (армениялық әйелдерге берілетін танымал есім) деген мағынаны білдіреді. Бұл дәстүр Ресей империясы тұсында, орыс-парсы соғысынан (1826-1828) кейін, Шығыс Армения 1828 жылғы Түркменчай шарты бойынша Ресейге қосылғанда қалыптасты. Шамамен 160 жыл бойы Дзмер Пап пен Дзюнянушик сыртқы түрі мен мінез-құлқында көрінеу өзгеріс жасамады: олар қызыл, көк немесе ақ түсті қысқы терідан тігілген тон киіп, балаларға сыйлық әкеліп, олардан ән салу немесе өлең айтуды күтеді. Олар Арменияда Жаңа жылдық және Рождестволық мерекелік шаралар мен қойылымдардың бір бөлігі болып табылады. Соңғы онжылдықтарда жақсы жағдайлы ата-аналар Дзмер Пап пен Дзюнянушикті балаларының тойына шақыруды дәстүрге айналдырды.

Әзірбайжан

Әзірбайжан тілінде Дед Мороз Шахта Баба ("Қарлы баба") деп аталады, ал оның серігі Снегурочка Кар Кыз ("Қар қыз") деп аталады. Көпшілігі мұсылман, бірақ дінсіз елде, христиандар азшылық құрайтын жерде, бұл дәстүр өте танымал. Шахта Баба Жаңа жыл тойында балаларға сыйлықтар сыйлайды, бірақ Кар Кыз мерекелерде көбінесе болмайды.

Беларусь

Дед Мороз белорус тілінде Дзиед Мароз деп аталады. Ол тарихи фольклорлық белорус кейіпкері емес, бірақ жергілікті халық Śviaty Mikałaj деп білетін, Кеңес билігі христиандық тегінен бағаламаған Қасиетті Николайдың орнына қойылған. Белорусьтегі Дзиед Мароздың ресми резиденциясы Беловеж орманында орналасқан деп жарияланды.

Болгария

Санта-Клаустың болгарша атауы Дядо Коледа (Дядо Коледа, "Ата Коледа") болып табылады, ал Дядо Мраз (Дядо Мраз, "Ата Мороз") – христиандық мағынасы жоқ, сол себепті коммунистік үкімет кезінде танымал болған ұқсас ресейлік импортталған кейіпкер. Бірақ, 1989 жылдан бері ол ұмытылып, Дядо Коледа қайтадан басым тұлға ретінде оралды.

Бұрынғы Югославия

Социалистік Югославияда (яғни Босния мен Герцеговина, Хорватия, Черногория, Македония, Сербия және Словения) балаларға сыйлық әкелетін кейіпкер "Бабай Мұз" деп аталды. Ол Жаңа жылға сыйлық әкеледі деп айтылады, себебі коммунизм кезінде Рождествоны тойлауға рұқсат берілмеді. Хорватияда Югославияның тарауынан кейін Дед Мраз коммунистік туынды деп танылып, Дед Божичняк (сөзбе-сөз: "Бабай Рождествосы") енгізілді. Бұқаралық ақпарат құралдары мен жарнама арқылы Дед Мразды Дед Божичнякпен алмастыруға тырысты. 1999 жылдан кейін Дед Мраз және Дед Божичняк аттары көбінесе синоним ретінде қолданыла бастады, тіпті қоғамдық теледидарда да. Кейбір отбасыларда Дед Мраз әлі де Жаңа жылда сыйлықтар әкеледі деп есептеледі. Хорватияда балалар 6 желтоқсанда да сыйлық алады. Хорватияның кейбір аймақтарында австриялық мәдениеттің тарихи ықпалынан сыйлықтарды Дед Мразға немесе Дед Божичнякқа ұқсас Sveti Nikola (Святой Николай) деп аталатын дәстүрлі кейіпкер әкеледі, бірақ ол дұрыс мінез танытпаған балаларды алып кететін Крампуспен бірге келеді – бұл Орталық Еуропа халықтық әңгімелерінен алынған тағы бір кейіпкер. Кейбір діншіл отбасыларда Рождествода Дед Божичняк орнына сәби Иса (Исусек, Мали Исус, Крискиндл) сыйлықтар әкеледі деп санайды. Аты советтік кейіпкерден сөзбе-сөз аударылғанмен, кейіпкерге басқа да аттар қарастырылды: Sneženi mož ("Қар адам") және oca Triglav ("Әке Triglav"). Сондай-ақ кейіпкерлердің қасиеттерін біріктіру басталды, мысалы, Сантаның бұғылары туралы айтылуы кейде Бабай Мұз туралы әңгімелерге қоғамдық шараларда енгізіледі. Діни сипаты болмауы және институционалдық бекітілуіне байланысты Бабай Мұз әлі де қоғамдық өмірде көрініс береді.

Қазақстан мен Қырғызстан

Аяз Ата – қазақ және қырғыз халықтарындағы Дед Мороздың есімі.

Моңғолия

КСРО кезеңінде ресей мәдениетімен танысып, оған бой үйренгеннен бері Моңғолия Жаңа жылды мемлекеттік мереке ретінде тойлап келеді. "Өвлийн өвгөн" (Övliin Övgön) – Дед Мороздың моңғол тіліндегі баламасы, ол Жаңа жыл қарсаңында балаларға да, ересектерге де сыйлықтар сыйлайды.

Румыния

1948 жылы Румынияда коммунистер билікке келгеннен кейін Рождествоны тойлаудан бас тарту туралы шешім қабылданды. 25 және 26 желтоқсан жұмыс күндері болып бекітілді және ешқандай ресми мереке өткізілмеді. Мош Крачюннің (Рождество әкесінің) орнына жаңа кейіпкер – Мош Герил (шамамен "Мұзды қарт", орыс тіліндегі Дед Мороздың румын тіліне аудармасы) енгізілді. Ол 31 желтоқсанда балаларға сыйлықтар әкеліп беретін болды. Ресми түрде Жаңа жыл тойлау 30 желтоқсанда басталды, бұл күн Республика күні деп аталды, себебі 1947 жылы Румыния королі Михаи I осы күні тақтан бас тарған еді. 1989 жылғы Румыния революциясынан кейін Мош Герил ықпалын жоғалтып, оның орнына Мош Крачюн қайта келді.

Саха Республикасы

Чыңғысхан суықтың иесі ретінде танымал, оған қар қызы Хаархана да бірге болады. 2013 жылдың 11 желтоқсанында Тәжікстан Үкіметі жанындағы Телевизия және радио хабарларын тарату комитетінің бірінші орынбасары Саидали Сиддиков берген сұхбатында: "Қырау ата, оның серігі Снегурочка (Қар қыз) және Жаңа жыл шыршасы биыл мемлекеттік телеарналарда көрсетілмейді, себебі бұл тұлғалар мен атрибуттар ұлттық дәстүрімізге тікелей қатысы жоқ, бірақ оларда ешқандай зиян да жоқ" деді. Бірақ, келесі күні бұл мәлімдемеге қарсылық білдіріліп, кейбір дін өкілдерінің наразылығына қарамастан, жоспарланған мерекелік шаралар осыларды қамтыды.

Украина

Кеңес Одағының тарағаннан бері, әсіресе соңғы жылдары, Кеңес дәуірінің мұрасымен байланысты болған Дед Мороз (Дід Мороз) есімді тұлғадан, Батыс Украинада көбірек танымал болған Сент-Николайға (Святий Миколай, Sviatyi Mykolai) көшу байқалды. Ресейдің басып кіруі басталғанда, билік Дед Мороз суретін қолдануға тыйым салып жатыр деген қауесет тарады; бірақ Украинаның Мәдениет министрлігі бұл ақпаратты жоққа шығарды.

Өзбекстан

2012 жылы Өзбекстан, көптеп мұсылман халқы бар ел, Рождество мерекелеуден бас тартқаны хабарланды. Жаңа жылды тойлау әлі де маңызды отбасылық мереке болып табылады, бірақ бұл мереке кең ауқымда ұлттық деңгейде тойланбайды, бұрынғы Кеңес Одағы тұсындағыдай. Дед Морозқа тыйым салынбаса да, ол өзбек телеарналарынан алынып тасталды. Бұл шешімге әртүрлі реакция болды. Бірінің пікірінше, дәстүрлерді үкімет анықтауы дұрыс емес, ал консервативті мұсылмандар Жаңа жылды және Дед Морозды, Дәулетті күніне (Валентин күні) тыйым салынғандай, толығымен тыйым салуды қалайды.