Көк бұршақ – тағамдық және емдік қасиеттері бар өсімдік
Lablab
Лаблаб күлгір – Африка мен Үндістанға тән, тропикте тағам ретінде өсірілетін бұршақ түрі. Көп мақсаты бар, дәулең майлы бұршақ, египеттік бүйрек бұршағы деп те аталады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Lablab purpureus – Fabaceae тұқымдасына жататын бұршақ түрі. Ол Сахара төңірегінен оңтүстік Африка мен Үндістанда табиғи түрде өседі және тропиктік аймақтарда тағамдық мақсатта өсіріледі. Ағылшын тілінде оны гиацинт бұршағы, лаблаб бұршағы, бонавист бұршағы/бұршақ, долихос бұршағы, сейим немесе сем бұршағы, египеттік бүйрек бұршағы, үнді бұршағы, батау және австралиялық бұршақ деп атайды. Лаблаб – монотиптік туыс.
Lablab purpureus is a species of bean in the family Fabaceae. It is native to sub Saharan Africa and India and it is cultivated throughout the tropics for food. English language common names include hyacinth bean, lablab bean bonavist bean/pea, dolichos bean, seim or sem bean, lablab bean, Egyptian kidney bean, Indian bean, bataw and Australian pea. Lablab is a monotypic genus.
Қолданылуы
Гакент бұршағы – ежелгі өсірілген дәнді дақыл және көп мақсатты қолданылатын өсімдік. L. purpureus Үндістанда б.з.д. 2500 жылдан бері өсіріліп келеді. Бір түрлі жемдік сортының (cv. Rongai) болуына байланысты, көбінесе мал азығы ретінде және сәндік өсімдік ретінде қолданылады. Сонымен қатар, ол медициналық және улы өсімдік ретінде де сипатталады. Жемістері мен бұршақтарын бірнеше рет суын ауыстырып, жақсы қайнатқаннан кейін ғана жеуге болады. Әйтпесе, олар цианогенді гликозидтердің құрамында болуынан уытты, себебі бұл гликозидтер ішкен кезде цианид сутегіне айналады. Улану белгілері: әлсіздік, құсу, тыныс алудың қиындауы, дененің дірілі, есінен тану және құрысулар. Жапырақтарын шикі немесе шпинат сияқты пісіріп жеуге болады. Кералада оны амаракка, авара немесе амара пайяр (малаялам тілінде: അമര പയർ) деп атайды. Бұршақтары мен бұршақ қабықтары карри дайындауда қолданылады. Бұршақ қабықтарын дәмдеуіштермен бірге торан деп аталатын қуырылған тағам дайындау үшін де пайдаланады. Тамил Надуда оны аварайы немесе авараикаай (тамил тілінде: அவரைக்காய் / அவரை) дейді. Бүкіл бұршақ құрғақ карри және самбар сияқты соустар мен қою сорпалар дайындауда қолданылады. Тұқымы көптеген рецепттерде қолданылады және мокхай (тамил тілінде: மொச்சை / மொச்சைக்கொட்டை) деп аталады. Махараштрада жасыл масала қосылған құрғақ дайындамалар көбінесе осы жасыл бұршақтардан (гhevda сорттары; Шраван гhevda (француз бұршағы), баджирао гhevda, гhevda, валвар, павта шенг) Шраван айындағы ораза мейрамдарында, көбінесе муссон маусымының соңында жасалады. Карнатакада гиацинт бұршағынан карри (аварекалу саару), салат (аварекалу усли), аппамға (аврекалу уппиту) қосылады және акки роттиге дәмдеуіш ретінде қолданылады. Кейде тұқымның сыртқы қабығын алып тастап, ішкі жұмсақ бөлігін түрлі тағамдарға пайдаланады. Бұл түрі hitakubele avarekalu, яғни «престелген (hitaku) гиацинт бұршағы» деп аталады, және одан hitikida avarekaalu saaru деп аталатын карри дайындалады. Телангана және Андхра-Прадеш штаттарында бұршақ қабықтарын ұсақ-түйек кесіп, Понгал мерекесінде дәмді карри ретінде пісіреді. Кейде тұқымның сыртын бір түн суға батып, жұмсақ болған кезде алып тастап, ішкі жұмсақ бөлігін түрлі тағамдарға пайдаланады. Бұл пішін pitakapappu hanupa/anapa, яғни «престелген (pitaku) гиацинт бұршағы» деп аталады, және pitikina anapaginjala chaaru/pitaka pappu деп аталатын карри қабықсыз бұршақтардан жасалады, оны баджра нанымен бірге жейді.
The hyacinth bean is an old domesticated pulse and multi purpose crop. L. purpureus has been cultivated in India as early as 2500 BC. Due to seed availability of one forage cultivar (cv. Rongai), it is often grown as forage for livestock and as an ornamental plant. In addition, it is cited both as a medicinal plant and a poisonous plant. The fruit and beans are edible if boiled well with several changes of the water. Otherwise, they are toxic due to the presence of cyanogenic glycosides, glycosides that are converted to hydrogen cyanide when consumed. Signs of poisoning include weakness, vomiting, shortness of breath, twitching, stupor, and convulsions. The leaves are eaten raw or cooked like spinach. In Kerala, it is known as amarakka, avara or amara payar (Malayalam: അമര പയർ). The beans as well as the bean pods are used in cooking curries. The bean pods are also used (along with spices) for preparing a stir fried dish known as thoran. In Tamil Nadu, it is called avarai or avaraikkaay (Tamil: அவரைக்காய் / அவரை). The entire bean is used in cooking dry curries and in sauces/gravies such as sambar. The seed alone is used in many recipes and is referred to as mochai (Tamil: மொச்சை / மொச்சைக்கொட்டை). In Maharashtra, dry preparations with green masala are often made out of these green beans (ghevda varieties; Shravan ghevda (French beans), bajirao ghevda, ghevda, walwar, pavta sheng) mostly at the end of monsoon season during fasting festivals of Shravan month. In Karnataka, the hyacinth bean is made into curry (avarekalu saaru) , salad (avarekaalu usli), added to upma (avrekaalu uppittu), and as a flavoring to Akki rotti. Sometimes the outer peel of the seed is removed and the inner soft part is used for a variety of dishes. This form is called hitakubele avarekalu, which means "pressed (hitaku) hyacinth bean," and a curry known as hitikida avarekaalu saaru is made out of the deskinned beans. In Telangana and Andhra Pradesh, the bean pods are cut into small pieces and cooked as a spicy curry in the Pongal festival season. Sometimes the outer peel of the seed when tender and soaked overnight is removed and the inner soft part is used for a variety of dishes. This form is called pitakapappu hanupa/anapa, which means "pressed (pitaku) hyacinth bean, and a curry known as pitikina anapaginjala chaaru/pitaka pappu is made from the deskinned beans and eaten along with bajra bread.
Оңтүстік-шығыс және Шығыс Азиядағы тағамдар
Мьянмада лаблаб бұршақтары қайнатылған мьянмалық карри хнат дайындауға қолданылады. Сонымен қатар, олар хрустящие қуырылып, мьянмалық тұздалған шай жапырағы салатында беріледі. Вьетнамның Хуэ қаласында гиацинт бұршағы chè đậu ván (Гиацинт бұршағының тәтті сорпасы) тағамының негізгі құрамы болып табылады. Қытайда тұқымдары Бай Биан Ду деп аталады. Олар көбінесе дәстүрлі қытай медицинасында сілекейді нығайту, денедегі қызу мен ылғалдықты азайту және аштықты арттыру үшін қолданылғанға дейін кептіріліп, пісіріледі.
In Myanmar, lablab beans are used to make a braised Burmese curry hnat They are also crisp fried and served in Burmese pickled tea leaf salad. In Huế, Vietnam, hyacinth beans are the main ingredient of the dish chè đậu ván (Hyacinth Bean Sweet Soup). In China, the seeds are known as Bai Bian Dou. They are usually dried and baked before being used in traditional Chinese herbal remedies to strengthen the spleen, reduce heat and dampness, and promote appetite.
Шығыс Африкадағы тағамдар дәстүрі
Кенияда нжахе немесе нжахи деп аталатын бұршақ бірнеше қауымдастықтарда, әсіресе Кикую тайпасында кең таралған. Маусымдар тіпті оған негізделген, яғни Нжахе маусымы (Кимера киа нжахи). Ол сүт беруді ынталандырады деп есептеледі және тарихи түрде бала емізетін аналардың негізгі тағамы болған. Бұршақ піскен немесе жартылай піскен банандармен қайнатылып, ұнтақталады, бұл тағамға тәтті дәм береді. Бүгінде Шығыс Африкада өндіріс төмендеп барады. Бұған біршама себеп, Кениядағы отаршылдық кезеңде фермерлер экспорт үшін жалпы бұршақ (Phaseolus vulgaris) өндіру үшін жергілікті бұршақтан бас тартуға мәжбүр болғандығы.
In Kenya, the bean, known as njahe or njahi, is popular among several communities, especially the Kikuyu. Seasons were actually based on it, i. e., the Season of Njahe (Kīmera kīa njahī). It is thought to encourage lactation and has historically been the main dish for breastfeeding mothers. Beans are boiled and mashed with ripe and/or semi ripe bananas, giving the dish a sweet taste. Today the production is in decline in eastern Africa. This is partly attributed to the fact that under colonial rule in Kenya, farmers were forced to give up their local bean in order to produce common beans (Phaseolus vulgaris) for export.
Дәрілік мақсатта қолдану
Тайваньдық зерттеулер lablab бұршақтарынан алынған көмірсуларды байланыстыратын ақуыздың (яғни, бұршақ лектинінің) тұмау вирустары мен SARS CoV-2 инфекциясын тиімді түрде тоқтатуын анықтады.
Taiwanese research found that a carbohydrate binding protein (i. e. a legume lectin) from lablab beans effectively blocks the infections of influenza viruses and SARS CoV 2.