Орловтар әулеті: Ресей тарихындағы асыл тектің өкілдері

Кіріспе

Орыс ақсүйектер әулеті Орловтар – бірнеше көрнекті мемлекет қайраткерлері, ғалымдар, дипломаттар және әскерилерді өндірген орыс ақсүйектер әулетінің атауы. Бұл әулет 18 ғасырда бес Орлов бауырластың еңбектері арқасында танымал болды, олардың екіншісі Екатерина Ұлының жақыны болса, ал екі кіші бауырласы белгілі әскери қолбасшылар еді.

Григорий Григорьевич Орлов

Орыс тарихында осындай жарқын із қалдырған Орлов отбасының мүшесі, граф Григорий Григорьевич Орлов (1734–1783) – Ұлы Новгородтың губернаторы Григорий Орловтың ұлы еді. Санкт-Петербургтегі кадет корпусында білім алып, Жеті жылдық соғыста әскери қызметін бастады және Зорндорф шайқасында жарақаттанды. Елордада артиллерия офицері болып қызмет еткен кезде, ол ұлы княгиня Екатерина Алексеевнаның назарын аударды және оның күйеуі Петр III-нің (1762) тақтан тайдырылуы мен өліміне әкелген құпия жоспардың жетекшісі болды. Осы оқиғадан кейін Екатерина оны граф титулына көтерді, генерал-адъютант, инженерлердің бас директоры және бас генерал қызметтеріне тағайындады. Олардың заңды емес ұлы Алексей 1762 жылы дүниеге келді және ол тұрған Бобрики ауылының атымен аталып, одан Бобринский графтарының әулеті бастау алды. Орловтың беделі Хитровоның Орловтар отбасын жою жоспарының ашылуынан кейін арта түсті. Бір кезде императрица өзінің сүйіктісіне үйленуді ойлады, бірақ оның ықпалды кеңесшісі Никита Панин бұл жоспарды қабылдамады. Григорий Орлов мемлекеттік қайраткер болмаса да, оның өткір зиры, қазіргі оқиғаларды дұрыс бағалау қабілеті және Екатеринаның билігінің алғашқы жылдарындағы адал кеңесшілік қызметі бағалы болды. Ол патриоттық және экономикалық себептермен шаруалардың жағдайын жақсарту және оларды жартылай босату мәселесіне белсенді түрде араласты. 1767 жылғы Ұлы комиссиядағы еркін экономикалық қоғамның президенті ретінде ол олардың ең белгілі жақтаушысы болды, бірақ ол ең алдымен императрицаға ұнамды болуға тырысты, ол өзінің алғашқы жылдарында үлкен жомарттық танытқан. Ол христиандардың Осман империясының билігінен азат етілуі туралы славянофильдік идеяның алғашқы таратушыларының бірі болды. 1771 жылы ол Фокшанидегі бейбітшілік конференциясына Ресейдің бірінші толық өкілдігімен жіберілді, бірақ Османдықтардың кедергісіне және (Паниннің сөзіне сәйкес) өзінің жоңғарлық мінез-құлқына байланысты тапсырмасын орындай алмады. Санкт-Петербургтағы Мәрмәр сарайына рұқсатсыз оралғанда, ол императрицаның назарында жас Потемкиннің орын алғанын көрді. Екатеринаның махаббатын қайта ояту үшін Григорий оған әлемдегі ең үлкен алмастардың бірін сыйлады, ол содан бері Орлов алмазы деп белгілі болды. 1771 жылы Григорий Потемкин Васильчиковты алмастырғаннан кейін Орловтың сарайдағы беделі төмендеді және ол бірнеше жыл бойы шетелге кетті. 1783 жылы Мәскеуде қайтыс болғанға дейін бірнеше ай бұрын Ресейге оралды. Өлер алдында ол біршама уақыт санасынан айырылды. Өмірінің соңында ол өзінің туысы, мадам Зиновьеваға үйленді, бірақ олардан балалары болған жоқ.

Count Grigory Grigoryevich Orlov (1734–1783), who created for his family such an illustrious Russian history, was the son of Gregory Orlov, governor of Great Novgorod. He was educated in the corps of cadets at St Petersburg, began his military career in the Seven Years' War, and was wounded at Zorndorf. While serving in the capital as an artillery officer he caught the fancy of Grand Duchess Catherine Alekseyevna, and was the leader of the conspiracy which resulted in the dethronement and death of her husband Peter III (1762). After the event, Catherine raised him to the rank of count and made him adjutant general, director general of engineers and general in chief. Their illegitimate son, Aleksey, was born in 1762 and named after the village of Bobriki where he lived; from him descends the line of Counts Bobrinskoy. Orlov's influence became paramount after the discovery of the Khitrovo plot to murder the whole Orlov family. At one time the empress thought of marrying her favorite, but the plan was frustrated by her influential advisor Nikita Panin. Gregory Orlov was no statesman, but he had a quick wit, a fairly accurate appreciation of current events, and was a useful and sympathetic counsellor during the earlier portion of Catherine's reign. He entered with enthusiasm, both from patriotic and from economical motives, into the question of the improvement of the condition of the serfs and their partial emancipation. As the President of the Free Economic Society, he was also their most prominent advocate in the great commission of 1767, though he aimed primarily at pleasing the empress, who affected great liberality in her earlier years. He was one of the earliest propagandists of the Slavophile idea of the emancipation of the Christians from Ottoman rule. In the year of 1771 he was sent as first Russian plenipotentiary to the peace congress of Focşani; but he failed in his mission, owing partly to the obstinacy of the Ottomans, and partly (according to Panin) to his own outrageous insolence. On returning without permission to his Marble Palace at St Petersburg, he found himself superseded in the empress's favor by the younger Potemkin. In order to rekindle Catherine's affection, Grigory presented to her one of the greater diamonds of the world, known ever since as the Orlov Diamond. When Grigory Potemkin, in 1771, superseded Vasil'chikov, Orlov became of no account at court and went abroad for some years. He returned to Russia a few months previously to his death, which took place at Moscow in 1783. For some time before his death he was out of his mind. Late in life he married his niece, Madame Zinovyeva, but left no children by that marriage.

Алексей Григорьевич Орлов

Граф Алексей Григорьевич Орлов (1737–1808), жоғарыда аталған ағасының інісі, Орлов графтары әулетінің ең қабілетті мүшесі болды, сонымен қатар ерекше дене күшімен және ептілігімен көзге түсті. 1762 жылғы сарай төңкерісінде ол ағасы Григорийден де маңызды рөл атқарды. Ол Петр III-ті Ропша сарайына жеткізіп, өз қолымен өлтірген деген айып бар. 1770 жылы ол түріктерге қарсы жіберілген флоттың бас қолбасшысы болып тағайындалды, Чесме шайқасында олардың әлдеқайда күшті флотын талқандады, бұл жеңіс Орлов көтерілісі деп аталды және грек архипелагының жаулануына әкелді. Осы ерлігі үшін 1774 жылы ол Чесменский атағын алды және оның қанатында императорлық гербты орналастыру құқығына ие болды. Сол жылы Екатеринаның өтінішімен ол Ливорноға барып, өзін императрица Елизаветаның қызы деп жариялаған Тараканова ханшайымын Ресейге әкелді. Осы ерекше тапсырманы сәтті орындағаннан кейін ол зейнетке шығып, Мәскеуде қоныстанды. Ол жерде мал өсірумен айналысып, араб жылқыларын ауыр, бірақ сергекті фризиялық және биік, жылдам ағылшын жарыс тұқымдарымен будандастыру арқылы "ең жақсы жылқы тұқымын" – Орлов рысағын шығарды. Ол сондай-ақ, қазір оның құрметіне Орлов деп аталатын тауық тұқымын жетілдіріп, танымал етті. 1806–07 жылдары Наполеонмен болған соғыста Орлов бесінші округтің ополчениесіне басшылық етті, оны толығымен дерлік өз қаражатымен жабдықтап, соғысқа дайындады. Ол өзінен кейін 5 миллион рубльге бағалы мүлік пен 30 мың крепостной шаруа қалдырды. Жануар өсірумен қатар, ол өзінің көптеген рома крепостнойларынан іріктеп алған алғашқы рома хорын (1774) құрды. Хор орыс аристократиясының арасында үлкен танымалдылыққа ие болды, сондай-ақ басқа да бірнеше аристократтар өз ромаларын хорға ән салуға үйретті. 1807 жылы Орлов хорына бостандық берілді. Олар Мәскеуде қоныстануға (бұл басқа ромаларға тыйым салынған) және айналасындағы аристократтар сияқты өмір сүруге және мінез-құлық танытуға мүмкіндік алды. Олардың ұрпақтары мектепке және университетке барып, алғашқы рома интеллигенциясы болды. Рома хорлары Ресейдегі ромалардың бейнесіне, кем дегенде, 20 ғасырға дейін зор әсер етті.

Count Alexei Grigoryevich Orlov (1737–1808), brother of the above, was by far the ablest member of the Orlov count family, and was also remarkable for his athletic strength and dexterity. In the palace revolution of 1762 he played an even more important part than his brother Gregory. It is alleged that he conveyed Peter III to the chateau of Ropsha and murdered him there with his own hands. In 1770 he was appointed commander in chief of the fleet sent against the Turks, whose far superior navy he annihilated at Chesme, a victory which led to the so called Orlov Revolt and conquest of the Greek archipelago. For this exploit he received, in 1774, the honorific epithet Chesmensky, and the privilege of quartering the imperial arms in his shield. The same year, on Catherine's request, he went to Livorno to seduce and bring to Russia the so called Princess Tarakanova, who proclaimed herself daughter of Empress Elizabeth. Having succeeded in this unusual commission, he went into retirement and settled at Moscow. There he devoted himself to breeding livestock, and produced the "finest race of horses" then known, the Orlov Trotter, by crossing Arabian Horses with the heavier but lively Friesian and with tall, swift English racing stallions. He also refined and popularized a breed of chicken, now called the Orloff in his honor. In the war with Napoleon during 1806–07, Orlov commanded the militia of the fifth district, which was placed on a war footing almost entirely at his own expense. He left an estate worth five million roubles and 30,000 serfs. Beside of animal breeding he also formed the first Roma choir (1774), selected out of his numerous Roma serfs. The choir reached an enormous popularity under the Russian aristocracy, and was copied by several other aristocrats training their Roma to sing in choirs. In 1807 the Orlov choir was given freedom. They could settle themselves in Moscow (which was forbidden to all other Roma) and lived and behaved as the aristocrats around them. Their offspring attended school and university and became the first Roma intelligentsia. The Roma choirs influenced the image of the Roma in Russia a lot until at least the 20th century.

Басқа Орлов графтары

Төрт Орлов ағасының ең үлкені және ең аз танымал болғаны Иван Григорьевич Орлов (1733–1791) болды. 1746 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол отбасының басшысы болды; барлық Орлов ағалары оған өз әкесі ретінде қарап, құрмет көрсетті. Ол қарапайым өмір сүріп, Орловтардың иеліктерін басқарды. 1762 жылғы сарай төңкерісінен кейін де, Орловтар графтар атанғанда және зор байлыққа ие болғанда, ол мемлекеттік қызметтен және атақтардан бас тартып, Мәскеуде және Орловтардың иеліктерінде өмір сүруін жалғастырды. Төртінші Орлов ағасы – граф Федор Григорьевич (1741–1796), орыс генералы, ол алғаш рет Жеті жылдық соғыста көзге түсті. Ол ағаларымен бірге 1762 жылғы төңкеріске қатысты, содан кейін Басқарушы Сенаттың бас прокуроры болып тағайындалды. Екатерина II-нің бірінші түрік соғысында адмирал Спиридовтың қол астында қызмет етті және Чесме шайқасында түріктердің қатарын бұзушылардың бірі болды. Кейіннен Гидрада ол он сегіз түрік кемесін жеңді. Бұл ерліктері Екатеринаның бұйрығымен Царское Селода теңіздік мүліктермен безендірілген жеңіс жотасымен мәңгіленді. Графтың досы, граф Сен-Жермен, Түркияда болғанда оған орыс шайын, немесе «Аккуа Бенедетта» деп аталатын сусынды ұсынды, ол орыс әскерлеріне жердің климатына бейімделуге көмектесті. 1775 жылы ол мемлекеттік қызметтен зейнетке шықты. Орлов ешқашан үйленбеген, бірақ бес заңды емес баласы болды (соның ішінде Алексей Федорович Орлов), оларды Екатерина абыройға бөлеп, заңдастырды, төменде көрсетілгендей. Орловтардың ең кіші ағасы – граф Владимир Григорьевич (1743–1831). Ол ағалары билікке келгенде 19 жаста болды, сондықтан оны Лейпциг университетіне оқуға жіберуді жөн көрді. Білімі шамалы болғанымен, төрт жылдан кейін оралғаннан кейін императрица оны Ресей Ғылым академиясының президенті етіп тағайындады. Латын тілін білмегендіктен, ол академиядан латын тілін алып тастады, оның орнына өте жақсы білетін неміс тілін енгізді. Осы себепті ол Петр Симон Паллас сияқты неміс ғалымдарын қолдады және көптерін Ресейге шақырды. 1767 жылы Екатерина II-ге Волга бойындағы саяхатында сүйемелдеді және оны күнделікке түсірді. Бауыры жағдайы нашарлағаннан кейін Владимир қызметтен босатылып, ауылдарына қайтты. Оның бірнеше қызы болды, олардың бірі Никита Петрович Паниннің әйелі болды, ал ұлы – граф Григорий Владимирович (1777–22 маусым 1826) әкесінен бұрын қайтыс болды. Ол да, Григорий кіші де ғылымға өмірін арнады. 1799 жылдың қараша айында ол графня Анна Салтыковаға үйленді, Ресейден шығып, Франция, Италия және Швейцарияға сапар шекті. Парижде тұрып, Орлов Иван Крыловтың кейбір мысалдарынан француз тіліне аударма жасады. Әйелі қайтыс болғаннан кейін граф Орлов Ресейге оралды. Оның ең маңызды еңбектері: «Неаполь патшалығы туралы тарихи, саяси және әдеби естеліктер» (неміс, ағылшын және итальян тілдеріне аударылған, төменгі Италия тарихын 1820 жылға дейін қамтиды); «Италиядағы өнер тарихы» (екі томдық, бірі музыкаға, екіншісі сурет салуға арналған); «Францияның бір бөлігіне саяхаттар немесе сипаттамалық және тарихи хаттар» (Париж, 1824). 1809 жылдың 25 қаңтарынан бастап Ресей Ғылым академиясының құрметті мүшесі болды. Оның үш ұлы да заңды емес туған.

The oldest and least notable of four Orlov brothers was Ivan Grigoryevich Orlov (1733–1791). After his father's death in 1746 he became the head of the family; all Orlov brothers looked upon him and respected him as their father. He led a modest life and managed the Orlovs' estates. Even after the palace revolution of 1762, when the Orlovs became counts and got enormous fortune, he apparently refused any state career and titles and continued to live in Moscow and the Orlovs' estates. The fourth Orlov brother was Count Fyodor Grigoryevich (1741–1796), Russian general, who first distinguished himself in the Seven Years' War. He participated with his elder brothers in the coup d'etat of 1762, after which he was appointed chief procurator of the Governing Senate. During the first Turkish War of Catherine II he served under Admiral Spiridov, and was one of the first to break through the Turkish line of battle at Chesme. Subsequently, at Hydra, he put to flight eighteen Turkish vessels. These exploits were, by the order of Catherine, commemorated by a triumphal column, crowned with naval trophies, erected at Tsarskoe Selo. Friend of the Count, Count Saint Germain, gave him assistance while in Turkey by creating Russian Tea, or as they nicknamed it "Acqua Benedetta", which helped the Russian troops fight the climate of the land. In 1775 he retired from the public service. Orlov was never married, but had five natural children (including Alexey Fyodorovich Orlov), whom Catherine ennobled and legitimatized, as may be seen below. The youngest Orlov brother was Count Vladimir Grigorievich (1743–1831). He was just 19 when his elder brothers came to power, and they deemed it wise to send him to the Leipzig University. Although his education was spasmodic at best, the Empress appointed him President of the Russian Academy of Sciences upon his return four years later. His ignorance of Latin led him to expel the language from the Academy; it was replaced with German, in which he was fairly fluent. On this account, he came to patronize German scientists such as Peter Simon Pallas and invited many of them to Russia. In 1767 he accompanied Catherine II during her journey along the Volga, documenting it in a journal. After his brother fell into disgrace, Vladimir was fired from his post and retired to his villages. He had several daughters, one of them a wife of Nikita Petrovich Panin, and a son Count Grigory Vladimirovich (1777 – 22 June 1826) who predeceased his father. Like him, Grigory the Younger devoted himself to the sciences. In November 1799 he married Countess Anna Saltykova, left Russia and traveled in France, Italy and Switzerland. While living in Paris, Orlov translated into French some fables by Ivan Krylov. After the death of his wife, Count Orlov returned to Russia. His chief works are Mémoirs historiques, politiques et littéraires sur le Royaume de Naples, translated into German, English and Italian, and embracing the History of Lower Italy from the earliest times until 1820; Histoire des Arts en Italie, the two volumes of which treat of music, the others of painting; Voyages dans une Partie de la France, ou Lettres descriptives et historiques (Paris, 1824). From 25 January 1809 he was an honorary member of the Russian Academy of Sciences. All of his three sons were born out of wedlock.

Алексей Федорович Орлов

Принц Алексей Федорович Орлов (1787–1862), граф Федор Григорьевичтің заңды емес ұлы, 8 қазанда (1786 жылғы 19 қазанда жаңа стиль бойынша) Мәскеуде дүниеге келді және 1805 жылдан бастап Парижді басып алуға дейінгі Наполеон соғыстарының барлығына қатысты. 1825 жылғы көтеріліс кезінде өміріне қауіп келгенде кавалериялық полк командирі ретінде көрсеткен қызметі үшін граф атағына ие болды, ал 1828–1829 жылдардағы түрік соғысында генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Осы кезден бастап Орловтың сәнді дипломатиялық мансабы басталады. Ол Адрианополь бейбіт шартында Ресейдің толық өкілеттігі бар өкілі болды және 1833 жылы Константинопольде Ресей елшісі болып тағайындалды, сонымен қатар Қара теңіз флотының бас қолбасшысы лауазымын да атқарды. Шын мәнінде, ол Николай I-нің ең сенімді агенттерінің бірі болды, оны 1837 жылы шетелдік сапарына сүйемелдеді. 1844 жылдан 1856 жылға дейін ол жаман атқа ие Үшінші бөлімнің, яғни құпия полицияның бастығы болды. 1854 жылы ол Австрияны Ресей тарапына көндіру үшін Венаға жіберілді, бірақ бұл әрекет сәтті болмады. 1856 жылы ол Париж бейбіт шартын жасасқан толық өкілетті өкілдердің бірі болды. Сол жылы ол князь дәрежесіне көтеріліп, императорлық мемлекеттік кеңес пен министрлер кеңесінің президенті болып тағайындалды. 1857 жылы императордың болмауы кезінде ол крепостной шаруаларды босату мәселесін қарастыру үшін құрылған комиссияға төрағалық етті, ол бұл мәселеге мүлдем қарсы болды. Ол 9 мамыр (21 мамыр) күні 1862 жылы Санкт-Петербургте қайтыс болды.

Басқа Орловтар

Алексей Федорович Орловтың жалғыз ұлы, князь Николай Алексеевич Орлов (1827–1885) – көрнекті орыс дипломаты және жазушысы. Ол әскери мансапты таңдап, Қырым соғысында ауыр жарақат алды. Кейін дипломатиялық қызметке кіріп, Ресейді Брюссельде (1860–1870), Парижде (1870–1882) және Берлинде (1882–1885) өкілдік етті. Ол реформаның жақтасы ретінде алға шықты. Оның 1881 жылы «Русская Старина» журналында жарияланған дене жазасына қатысты мақалалары оның тоқтатылуына себеп болды. Сондай-ақ ол, мүддесіне қарамастан, басқа пікірдегілерге төзімділікпен қарауды қолдады. Оның әйелі, Катерина (Катхи) Орлов 1860-шы жылдардың басында Отто фон Бисмаркпен жақын қарым-қатынаста болды. Бисмарктың әйелі қызғаныш сезінбегенін айтып, оның Бисмарктің ұзақ жылдар бойы бақытты болуына себепкер болғанын мәлімдеді. ("Бисмарк: Адам және мемлекет қайраткері" А.Дж.П. Тейлордың еңбегі. Саттон тарихы классикасы)

Князь Алексей Федоровичтің інісі Михаил Федорович Орлов (1788–1842) Наполеон соғыстарына белсенді қатысып, 1814 жылы Ресейге оралғаннан кейін генерал-майор шеніне ие болды. Александр Пушкиннің досы және өзі либерал болған ол, енді крепостнойларды азат ету және Ресейде республикалық үкімет құру жобаларына назар аударды. 1818 жылдан бастап Декабристер қоғамының Кишинев бөлімін басқарды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін тұтқындалды, бірақ інісінің араласуы арқасында кепілдікпен босатылды. Содан кейін Мәскеуге көшіп, мемлекеттік кредит туралы алғашқы зерттеуін жариялады. Князь Владимир Николаевич Орлов патша Николай II-нің жақын кеңесшісі болды.