Кіріспе

Сахих әл-Бухари (صَحِيحُ الْبُخَارِي) – Сунни исламның алты кітабының алғашқы хадис жинағы. Оны 846 жылы парсы ғалымы әл-Бухари жинаған. Автор қазіргі Өзбекстанның Бұхара қаласында дүниеге келген. Сахих Муслиммен қатар, бұл кітап Құраннан кейін сүнни исламдағы ең құнды кітаптардың бірі болып саналады. Екі кітап та ислам пайғамбары Мұхаммедтің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) хадистерінің алты негізгі сунниттік жинағының құрамына кіреді. Кітапта 97 тарауда шамамен 7 563 хадис баяндалған. "Сахих" сөзі "сенімді, дұрыс" деген мағынаны білдіреді. Шығарманың толық атауы – Al Jami Al Musnad Al Sahih Al Mukhtasar Min Umur Rasul Allah Sallá Allah Alayhi Wa Sallam Wa Sunanihi Wa Ayyamihi (الجامع المسند الصحيح المختصر من أُمور رسول الله صلى الله عليه وسلّم وسننه وأيامه), яғни "Расул Аллаһқа (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қатысты істер, оның сүннаты және өмірі туралы қысқартылған, сенімді (сахих) жинақ".

Мазмұны

Көздер Сахих әл-Бухаридегі хадистердің нақты саны туралы әртүрлі пікір білдіреді, хадистің анықтамалары пайғамбардың сүннеті немесе дәстүрі, не оның баяндалуы ретінде қарастырылады. Сарапшылар Сахих кітабындағы толық иснадтардың саны 7 563 екенін бағаласа, қайталаулар мен бір хадистің әртүрлі нұсқаларын ескермегенде бұл сан шамамен 2600-ге дейін төмендейді. Бұхари осы хадистерді 16 жыл бойы жинаған 600 мың хабардың ішінен таңдап алған. Хабарлар фиқһ (ислам құқығы) және басқа да тақырыптарды қамтитын 97 тарауға бөлінген. Әр тарауда Құранның тиісті аяттарына сілтемелер келтірілген. Кітап Мұхаммедтен тікелей алынған дұға жасау және басқа да құлшылық амалдары сияқты мұсылман өмірінің барлық салаларында дұрыс ислами басшылықты ұсынады.

Сын

Сондай-ақ, Құранның аруфына қатысты Бухаридегі көзге көрінетін қайшылықтарға сын айтылды. Кейбір риуаяттарда Құран тек Мұхаммедтің (ﷺ) тайпасы – Құрайыштардың диалектісінде түсірілгені, ал басқаларында ол жеті аруфта түсірілгені айтылады. Бухаридегі кейбір пайғамбарлық медицина мен емдеулер, мысалы, құйрық соғу, ғылыми тұрғыдан негізсіз деп танылды. Сунни ғалымы Ибн Хажар әл-Асқалани археологиялық деректерге сүйене отырып, Адамның (ғ.с.) бойы 60 шынтақ болған және содан бері адамдардың бойы төмендеп келеді деген хадисті сынады. Басқа хадистер тарихи фактілерге қайшы келеді: мысалы, 1221-ші хадис Әбу Суфян ибн Харбтың Шамда қайтыс болғанын көрсетеді, бірақ ол шындығында Мәдинада қайтыс болды; 5560-шы хадис Мұхаммедтің (ﷺ) 60 жасында қайтыс болғанын айтады, ал ол 63 жаста қайтыс болған; сондай-ақ, Қадір түнінің уақыты туралы хадистерде де маңызды қайшылықтар бар. 2003 жылы шыққан «Фундаменталистік исламдағы әйелдер идеясы» атты кітабында Ламия Шехаде әйелдер басшылығы туралы ахад хадисті сынау үшін гендерлік теорияны пайдаланды. Әбу Хурайрадан жеткен тағы бір хадисті Фатима Мерниси контекстен тыс келтіргені және Сахихта оған қосымша түсіндірме берілмегені үшін сынады. Бұл түсіндірме Әйшадан жеткен хадисте әл-Зәрқашидің (1344–1392) хадистер жинағында келтірілген. Чарльз Курцманның сөзіне қарағанда, бұл жағдай Бухаридегі басқа да риуаяттардың толық жеткізілмегені немесе тиісті контекстің жоқ болуы туралы сұрақ тудырады. 2017 жылы Құран зерттеушісі Рашид Айлал «Сахих әл-Бухари: Аңыздың соңы» атты Сахихты сынаған кітап жариялады. Мароккода исламшылдардың қысымымен рухани қауіпсіздікті бұзады деген сылтаумен бұл кітапқа тыйым салынды. 2022 жылдың 29 тамызында Ресей Федерациясының Әділет министрлігі Сахих әл-Бухариді экстремистік материалдардың федералды тізіміне енгізді (Құраннан суралар, аяттар және цитаталардан басқа), Татарстанның Жоғарғы соты 2022 жылдың 5 шілдесіндегі апелляциялық шешімімен Лайшево аудандық сотының Сахихты экстремистік деп тану туралы шешімін қолдағаннан кейін.